३५ श्लोक
- 1
प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च ।
एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव ॥
यंत्र मसुदाprakṛtiṃ puruṣaṃ caiva kṣetraṃ kṣetrajñameva ca |
etadveditumicchāmi jñānaṃ jñeyaṃ ca keśava ||
यंत्र मसुदाअर्जुन म्हणाला: हे केशवा, प्रकृती आणि पुरुष, क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ, ज्ञान आणि ज्ञेय, हे मी जाणू इच्छितो.
- 2
इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते ।
एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः ॥
यंत्र मसुदाidaṃ śarīraṃ kaunteya kṣetramityabhidhīyate |
etadyo vetti taṃ prāhuḥ kṣetrajña iti tadvidaḥ ||
यंत्र मसुदाश्रीभगवान म्हणाले: हे कौंतेया, या शरीराला क्षेत्र म्हणतात. जो हे जाणतो त्याला याविषयी जाणणारे क्षेत्रज्ञ म्हणतात.
- 3
क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम ॥
यंत्र मसुदाkṣetrajñaṃ cāpi māṃ viddhi sarvakṣetreṣu bhārata |
kṣetrakṣetrajñayorjñānaṃ yattajjñānaṃ mataṃ mama ||
यंत्र मसुदाहे भारता, सर्व क्षेत्रांमधील क्षेत्रज्ञही मलाच जाण. क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ यांचे जे ज्ञान, तेच खरे ज्ञान असे माझे मत आहे.
- 4
तत्क्षेत्रं यच्च यादृक्च यद्विकारि यतश्च यत् ।
स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे श‍ृणु ॥
यंत्र मसुदाtatkṣetraṃ yacca yādṛkca yadvikāri yataśca yat |
sa ca yo yatprabhāvaśca tatsamāsena me śaṛṇu ||
यंत्र मसुदाते क्षेत्र काय आहे, कसे आहे, त्यात कोणते विकार होतात आणि ते कशापासून उत्पन्न होते, तसेच तो क्षेत्रज्ञ कोण आहे आणि त्याचा प्रभाव काय आहे, हे थोडक्यात माझ्याकडून ऐक.
- 5
ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् ।
ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः ॥
यंत्र मसुदाṛṣibhirbahudhā gītaṃ chandobhirvividhaiḥ pṛthak |
brahmasūtrapadaiścaiva hetumadbhirviniścitaiḥ ||
यंत्र मसुदाऋषींनी हे अनेक प्रकारे, विविध छंदांमध्ये स्वतंत्रपणे गायले आहे, तसेच युक्तियुक्त आणि निश्चित अशा ब्रह्मसूत्रपदांनीही सांगितले आहे.
- 6
महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च ।
इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः ॥
यंत्र मसुदाmahābhūtānyahaṅkāro buddhiravyaktameva ca |
indriyāṇi daśaikaṃ ca pañca cendriyagocarāḥ ||
यंत्र मसुदामहाभूते, अहंकार, बुद्धी आणि अव्यक्त; दहा इंद्रिये आणि एक मन, आणि इंद्रियांचे पाच विषय;
- 7
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः ।
एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ॥
यंत्र मसुदाicchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ saṅghātaścetanā dhṛtiḥ |
etatkṣetraṃ samāsena savikāramudāhṛtam ||
यंत्र मसुदाइच्छा, द्वेष, सुख, दुःख, देहाचा संघात, चेतना आणि धृती: हे विकारांसह असलेले क्षेत्र थोडक्यात सांगितले.
- 8
अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् ।
आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ॥
यंत्र मसुदाamānitvamadambhitvamahiṃsā kṣāntirārjavam |
ācāryopāsanaṃ śaucaṃ sthairyamātmavinigrahaḥ ||
यंत्र मसुदाअमानित्व, अदंभित्व, अहिंसा, क्षमा, सरळपणा, आचार्यांची सेवा, शुचिता, स्थैर्य आणि आत्मसंयम;
- 9
इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च ।
जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् ॥
यंत्र मसुदाindriyārtheṣu vairāgyamanahaṅkāra eva ca |
janmamṛtyujarāvyādhiduḥkhadoṣānudarśanam ||
यंत्र मसुदाइंद्रियांच्या विषयांविषयी वैराग्य, अहंकाराचा अभाव, आणि जन्म, मृत्यू, जरा, व्याधी आणि दुःख यांतील दोष वारंवार पाहणे;
- 10
असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु ।
नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ॥
यंत्र मसुदाasaktiranabhiṣvaṅgaḥ putradāragṛhādiṣu |
nityaṃ ca samacittatvamiṣṭāniṣṭopapattiṣu ||
यंत्र मसुदाअनासक्ती, पुत्र, पत्नी, घर इत्यादींमध्ये गुंतून न जाणे, आणि इष्ट व अनिष्ट घडले तरी चित्त नित्य सम ठेवणे;
- 11
मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी ।
विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि ॥
यंत्र मसुदाmayi cānanyayogena bhaktiravyabhicāriṇī |
viviktadeśasevitvamaratirjanasaṃsadi ||
यंत्र मसुदाअनन्य योगाने माझ्याविषयी अव्यभिचारी भक्ती, एकांत स्थळी राहण्याची आवड आणि लोकांच्या गर्दीत रस नसणे;
- 12
अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् ।
एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा ॥
यंत्र मसुदाadhyātmajñānanityatvaṃ tattvajñānārthadarśanam |
etajjñānamiti proktamajñānaṃ yadato'nyathā ||
यंत्र मसुदाअध्यात्मज्ञानात नित्य स्थिर राहणे आणि तत्त्वज्ञानाच्या प्रयोजनाकडे दृष्टी ठेवणे: याला ज्ञान म्हणतात, आणि याहून जे विपरीत ते अज्ञान.
- 13
ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते ।
अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते ॥
यंत्र मसुदाjñeyaṃ yattatpravakṣyāmi yajjñātvāmṛtamaśnute |
anādimatparaṃ brahma na sattannāsaducyate ||
यंत्र मसुदाजे जाणण्याजोगे आहे आणि जे जाणून अमृतत्व प्राप्त होते ते मी सांगतो: ते अनादी परब्रह्म आहे, ज्याला सत् म्हणता येत नाही आणि असत्ही म्हणता येत नाही.
- 14
सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ।
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥
यंत्र मसुदाsarvataḥ pāṇipādaṃ tatsarvato'kṣiśiromukham |
sarvataḥ śrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati ||
यंत्र मसुदात्याला सर्वत्र हात-पाय आहेत, सर्वत्र नेत्र, मस्तके आणि मुखे आहेत, जगात सर्वत्र कान आहेत; ते सर्वांना व्यापून राहिले आहे.
- 15
सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् ।
असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ॥
यंत्र मसुदाsarvendriyaguṇābhāsaṃ sarvendriyavivarjitam |
asaktaṃ sarvabhṛccaiva nirguṇaṃ guṇabhoktṛ ca ||
यंत्र मसुदाते सर्व इंद्रियांच्या गुणांतून भासते, तरी सर्व इंद्रियांपासून रहित आहे; ते आसक्तीरहित असूनही सर्वांचे भरण करते; निर्गुण असूनही गुणांचा भोक्ता आहे.
- 16
बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च ।
सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् ॥
यंत्र मसुदाbahirantaśca bhūtānāmacaraṃ carameva ca |
sūkṣmatvāttadavijñeyaṃ dūrasthaṃ cāntike ca tat ||
यंत्र मसुदाते सर्व प्राण्यांच्या बाहेर आणि आत आहे, अचर आणि चरही आहे. सूक्ष्म असल्यामुळे ते जाणता येत नाही; ते दूर आहे आणि जवळही आहे.
- 17
अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् ।
भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ॥
यंत्र मसुदाavibhaktaṃ ca bhūteṣu vibhaktamiva ca sthitam |
bhūtabhartṛ ca tajjñeyaṃ grasiṣṇu prabhaviṣṇu ca ||
यंत्र मसुदाते अविभक्त असूनही प्राण्यांमध्ये विभागल्यासारखे स्थित आहे. ते प्राण्यांचे भरण करणारे, त्यांना गिळणारे आणि त्यांना उत्पन्न करणारे म्हणून जाणावे.
- 18
ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते ।
ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ॥
यंत्र मसुदाjyotiṣāmapi tajjyotistamasaḥ paramucyate |
jñānaṃ jñeyaṃ jñānagamyaṃ hṛdi sarvasya viṣṭhitam ||
यंत्र मसुदाते तेजांचेही तेज आहे आणि अंधाराच्या पलीकडे आहे असे म्हणतात. ते ज्ञान, ज्ञेय आणि ज्ञानाने प्राप्त होणारे आहे; ते सर्वांच्या हृदयात स्थित आहे.
- 19
इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः ।
मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते ॥
यंत्र मसुदाiti kṣetraṃ tathā jñānaṃ jñeyaṃ coktaṃ samāsataḥ |
madbhakta etadvijñāya madbhāvāyopapadyate ||
यंत्र मसुदाअशा प्रकारे क्षेत्र, ज्ञान आणि ज्ञेय थोडक्यात सांगितले. माझा भक्त हे जाणून माझ्या भावाला प्राप्त होण्यास योग्य होतो.
- 20
प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि ।
विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसम्भवान् ॥
यंत्र मसुदाprakṛtiṃ puruṣaṃ caiva viddhyanādī ubhāvapi |
vikārāṃśca guṇāṃścaiva viddhi prakṛtisambhavān ||
यंत्र मसुदाप्रकृती आणि पुरुष हे दोन्ही अनादी आहेत असे जाण, आणि विकार व गुण प्रकृतीपासून उत्पन्न होतात असे जाण.
- 21
कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।
पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥
यंत्र मसुदाkāryakāraṇakartṛtve hetuḥ prakṛtirucyate |
puruṣaḥ sukhaduḥkhānāṃ bhoktṛtve heturucyate ||
यंत्र मसुदाकार्य, करण आणि कर्तृत्व यांच्या बाबतीत प्रकृती हे कारण म्हटले जाते; सुख-दुःखांच्या भोक्तृत्वाच्या बाबतीत पुरुष हे कारण म्हटले जाते.
- 22
पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् ।
कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु ॥
यंत्र मसुदाpuruṣaḥ prakṛtistho hi bhuṅkte prakṛtijānguṇān |
kāraṇaṃ guṇasaṅgo'sya sadasadyonijanmasu ||
यंत्र मसुदाप्रकृतीत स्थित असलेला पुरुष प्रकृतीपासून उत्पन्न झालेल्या गुणांचा भोग घेतो. गुणांची आसक्ती हेच त्याच्या चांगल्या-वाईट योनींतील जन्मांचे कारण आहे.
- 23
उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः ।
परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः ॥
यंत्र मसुदाupadraṣṭānumantā ca bhartā bhoktā maheśvaraḥ |
paramātmeti cāpyukto dehe'sminpuruṣaḥ paraḥ ||
यंत्र मसुदाया देहातील परम पुरुषाला उपद्रष्टा, अनुमंता, भर्ता, भोक्ता, महेश्वर आणि परमात्मा असेही म्हटले आहे.
- 24
य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह ।
सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ॥
यंत्र मसुदाya evaṃ vetti puruṣaṃ prakṛtiṃ ca guṇaiḥ saha |
sarvathā vartamāno'pi na sa bhūyo'bhijāyate ||
यंत्र मसुदाजो पुरुषाला आणि गुणांसह प्रकृतीला अशा प्रकारे जाणतो, तो कसाही वागत असला तरी पुन्हा जन्म घेत नाही.
- 25
ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना ।
अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ॥
यंत्र मसुदाdhyānenātmani paśyanti kecidātmānamātmanā |
anye sāṅkhyena yogena karmayogena cāpare ||
यंत्र मसुदाकाही जण ध्यानाने आत्म्याद्वारे आत्म्यात आत्म्याला पाहतात; इतर सांख्ययोगाने आणि आणखी काही कर्मयोगाने पाहतात.
- 26
अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वान्येभ्य उपासते ।
तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः ॥
यंत्र मसुदाanye tvevamajānantaḥ śrutvānyebhya upāsate |
te'pi cātitarantyeva mṛtyuṃ śrutiparāyaṇāḥ ||
यंत्र मसुदापण इतर काही जण असे न जाणता इतरांकडून ऐकून उपासना करतात. श्रवणाला परायण असलेले तेही निश्चितपणे मृत्यू तरून जातात.
- 27
यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ ॥
यंत्र मसुदाyāvatsañjāyate kiñcitsattvaṃ sthāvarajaṅgamam |
kṣetrakṣetrajñasaṃyogāttadviddhi bharatarṣabha ||
यंत्र मसुदाहे भरतश्रेष्ठा, स्थावर किंवा जंगम असे जे कोणतेही अस्तित्व उत्पन्न होते, ते क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ यांच्या संयोगातून उत्पन्न होते असे जाण.
- 28
समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।
विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति ॥
यंत्र मसुदाsamaṃ sarveṣu bhūteṣu tiṣṭhantaṃ parameśvaram |
vinaśyatsvavinaśyantaṃ yaḥ paśyati sa paśyati ||
यंत्र मसुदाजो सर्व प्राण्यांमध्ये समानपणे स्थित असलेल्या, नाश पावणाऱ्यांमध्ये नाश न पावणाऱ्या परमेश्वराला पाहतो, तोच खरे पाहतो.
- 29
समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् ।
न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिम् ॥
यंत्र मसुदाsamaṃ paśyanhi sarvatra samavasthitamīśvaram |
na hinastyātmanātmānaṃ tato yāti parāṃ gatim ||
यंत्र मसुदासर्वत्र समानपणे स्थित असलेल्या ईश्वराला समदृष्टीने पाहणारा स्वतःच स्वतःची हिंसा करत नाही, आणि म्हणून परम गती प्राप्त करतो.
- 30
प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः ।
यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति ॥
यंत्र मसुदाprakṛtyaiva ca karmāṇi kriyamāṇāni sarvaśaḥ |
yaḥ paśyati tathātmānamakartāraṃ sa paśyati ||
यंत्र मसुदाजो सर्व कर्मे सर्वस्वी प्रकृतीकडूनच केली जातात आणि आत्मा अकर्ता आहे असे पाहतो, तोच खरे पाहतो.