Sanskrit

54 shlokas

  1. 1
  2. 2
  3. 3
  4. 4
  5. 5
  6. 6
  7. 7
  8. 8
  9. 9
  10. 10
  11. 11
  12. 12
  13. 13
  14. 14
  15. 15
  16. 16
  17. 17
  18. 18
  19. 19
  20. 20
  21. 21
  22. 22
  23. 23
  24. 24

    तत्रायुरुक्तं स्वलक्षणतो यथावदिहैव पूर्वाध्याये च

    तत्र शारीरमानसाभ्यां रोगाभ्यामनभिद्रुतस्य विशेषेण यौवनवतः समर्थानुगतबलवीर्ययशःपौरुषपराक्रमस्य ज्ञानविज्ञानेन्द्रियेन्द्रियार्थबलसमुदये वर्तमानस्य परमर्द्धिरुचिरविविधोपभोगस्य समृद्धसर्वारम्भस्य यथेष्टविचारिणः सुखमायुरुच्यते असुखमतो विपर्ययेण हितैषिणः पुनर्भूतानां परस्वादुपरतस्य सत्यवादिनः शमपरस्य परीक्ष्यकारिणो ऽप्रमत्तस्य त्रिवर्गं परस्परेणानुपहतम् उपसेवमानस्य पूजार्हसम्पूजकस्य ज्ञानविज्ञानोपशमशीलस्य वृद्धोपसेविनः सुनियतरागरोषेर्ष्यामदमानवेगस्य सततं विविधप्रदानपरस्य तपोज्ञानप्रशमनित्यस्याध्यात्मविदस्तत्परस्य लोकमिमं चामुं चावेक्षमाणस्य स्मृतिमतिमतो हितम् आयुरुच्यते अहितम् अतो विपर्ययेण

    tatrāyuruktaṃ svalakṣaṇato yathāvadihaiva pūrvādhyāye ca

    tatra śārīramānasābhyāṃ rogābhyāmanabhidrutasya viśeṣeṇa yauvanavataḥ samarthānugatabalavīryayaśaḥpauruṣaparākramasya jñānavijñānendriyendriyārthabalasamudaye vartamānasya paramarddhiruciravividhopabhogasya samṛddhasarvārambhasya yatheṣṭavicāriṇaḥ sukhamāyurucyate asukhamato viparyayeṇa hitaiṣiṇaḥ punarbhūtānāṃ parasvāduparatasya satyavādinaḥ śamaparasya parīkṣyakāriṇo 'pramattasya trivargaṃ paraspareṇānupahatam upasevamānasya pūjārhasampūjakasya jñānavijñānopaśamaśīlasya vṛddhopasevinaḥ suniyatarāgaroṣerṣyāmadamānavegasya satataṃ vividhapradānaparasya tapojñānapraśamanityasyādhyātmavidastatparasya lokamimaṃ cāmuṃ cāvekṣamāṇasya smṛtimatimato hitam āyurucyate ahitam ato viparyayeṇa

  25. 25

    प्रमाणम् आयुषस्त्वर्थेन्द्रियमनोबुद्धिचेष्टादीनां विकृतिलक्षणैर् उपलभ्यतेऽनिमित्तैः अयम् अस्मात्क्षणान्मुहूर्ताद्दिवसात्त्रिपञ्चसप्तदशद्वादशाहात्पक्षान्मासात्षण्मासात्संवत्सराद्वा स्वभावमापत्स्यत इति तत्र स्वभावः प्रवृत्तेरुपरमो मरणम् अनित्यता निरोध इत्येकोऽर्थः इत्यायुषः प्रमाणम् अतो विपरीतम् अप्रमाणम् अरिष्टाधिकारे देहप्रकृतिलक्षणम् अधिकृत्य चोपदिष्टमायुषः प्रमाणमायुर्वेदे

    pramāṇam āyuṣastvarthendriyamanobuddhiceṣṭādīnāṃ vikṛtilakṣaṇair upalabhyate'nimittaiḥ ayam asmātkṣaṇānmuhūrtāddivasāttripañcasaptadaśadvādaśāhātpakṣānmāsātṣaṇmāsātsaṃvatsarādvā svabhāvamāpatsyata iti tatra svabhāvaḥ pravṛtteruparamo maraṇam anityatā nirodha ityeko'rthaḥ ityāyuṣaḥ pramāṇam ato viparītam apramāṇam ariṣṭādhikāre dehaprakṛtilakṣaṇam adhikṛtya copadiṣṭamāyuṣaḥ pramāṇamāyurvede

  26. 26
  27. 27

    सोऽयमायुर्वेदः शाश्वतो निर्दिश्यते अनादित्वात्स्वभावसंसिद्धलक्षणत्वात्भावस्वभावनित्यत्वाच्च

    न हि नाभूत्कदाचिदायुषः संतानो बुद्धिसंतानो वा शाश्वतश्चायुषो वेदिता अनादि च सुखदुःखं सद्रव्यहेतुलक्षणम् अपरापरयोगात्

    एष चार्थसंग्रहो विभाव्यते आयुर्वेदलक्षणमिति

    गुरुलघुशीतोष्णस्निग्धरूक्षादीनां द्रव्याणां सामान्यविशेषाभ्यां वृद्धिह्रासौ यथोक्तं गुरुभिरभ्यस्यमानैर्गुरूणाम् उपचयो भवत्यपचयो लघूनाम् एवमेवेतरेषाम् इति एष भावस्वभावो नित्यः स्वलक्षणं च द्रव्याणां पृथिव्यादीनां सन्ति तु द्रव्याणि गुणाश्च नित्यानित्याः

    न ह्यायुर्वेदस्याभूत्वोत्पत्तिर् उपलभ्यते अन्यत्रावबोधोपदेशाभ्याम् एतद्वै द्वयम् अधिकृत्योत्पत्तिमुपदिशन्त्येके

    स्वाभाविकं चास्य स्वलक्षणम् अकृतकं यदुक्तमिहाद्येऽध्याये च यथा अग्नेरौष्ण्यम् अपां द्रवत्वम्

    भावस्वभावनित्यत्वम् अपि चास्य यथोक्तं गुरुभिरभ्यस्यमानैर्गुरूणामुपचयो भवत्यपचयो लघूनामिति

    so'yamāyurvedaḥ śāśvato nirdiśyate anāditvātsvabhāvasaṃsiddhalakṣaṇatvātbhāvasvabhāvanityatvācca

    na hi nābhūtkadācidāyuṣaḥ saṃtāno buddhisaṃtāno vā śāśvataścāyuṣo veditā anādi ca sukhaduḥkhaṃ sadravyahetulakṣaṇam aparāparayogāt

    eṣa cārthasaṃgraho vibhāvyate āyurvedalakṣaṇamiti

    gurulaghuśītoṣṇasnigdharūkṣādīnāṃ dravyāṇāṃ sāmānyaviśeṣābhyāṃ vṛddhihrāsau yathoktaṃ gurubhirabhyasyamānairgurūṇām upacayo bhavatyapacayo laghūnām evamevetareṣām iti eṣa bhāvasvabhāvo nityaḥ svalakṣaṇaṃ ca dravyāṇāṃ pṛthivyādīnāṃ santi tu dravyāṇi guṇāśca nityānityāḥ

    na hyāyurvedasyābhūtvotpattir upalabhyate anyatrāvabodhopadeśābhyām etadvai dvayam adhikṛtyotpattimupadiśantyeke

    svābhāvikaṃ cāsya svalakṣaṇam akṛtakaṃ yaduktamihādye'dhyāye ca yathā agnerauṣṇyam apāṃ dravatvam

    bhāvasvabhāvanityatvam api cāsya yathoktaṃ gurubhirabhyasyamānairgurūṇāmupacayo bhavatyapacayo laghūnāmiti

  28. 28
  29. 29

    स चाध्येतव्यो ब्राह्मणराजन्यवैश्यैः

    तत्रानुग्रहार्थं प्राणिनां ब्राह्मणैः आरक्षार्थं राजन्यैः वृत्त्यर्थं वैश्यैः सामान्यतो वा धर्मार्थकामपरिग्रहार्थं सर्वैः

    तत्र यदध्यात्मविदां धर्मपथस्थानां धर्मप्रकाशकानां वा मातृपितृभ्रातृबन्धुगुरुजनस्य वा विकारप्रशमने प्रयत्नवान्भवति यच्चायुर्वेदोक्तम् अध्यात्मम् अनुध्यायति वेदयत्यनुविधीयते वा सोऽस्य परो धर्मः या पुनर् ईश्वराणां वसुमतां वा सकाशात्सुखोपहारनिमित्ता भवत्यर्थावाप्तिर् आरक्षणं च या च स्वपरिगृहीतानां प्राणिनामातुर्यादारक्षा सोऽस्यार्थः यत्पुनरस्य विद्वद्ग्रहणयशः शरण्यत्वं च या च संमानशुश्रूषा यच्चेष्टानां विषयाणाम् आरोग्यमाधत्ते सोऽस्य कामः

    इति यथाप्रश्नमुक्तमशेषेण

    sa cādhyetavyo brāhmaṇarājanyavaiśyaiḥ

    tatrānugrahārthaṃ prāṇināṃ brāhmaṇaiḥ ārakṣārthaṃ rājanyaiḥ vṛttyarthaṃ vaiśyaiḥ sāmānyato vā dharmārthakāmaparigrahārthaṃ sarvaiḥ

    tatra yadadhyātmavidāṃ dharmapathasthānāṃ dharmaprakāśakānāṃ vā mātṛpitṛbhrātṛbandhugurujanasya vā vikārapraśamane prayatnavānbhavati yaccāyurvedoktam adhyātmam anudhyāyati vedayatyanuvidhīyate vā so'sya paro dharmaḥ yā punar īśvarāṇāṃ vasumatāṃ vā sakāśātsukhopahāranimittā bhavatyarthāvāptir ārakṣaṇaṃ ca yā ca svaparigṛhītānāṃ prāṇināmāturyādārakṣā so'syārthaḥ yatpunarasya vidvadgrahaṇayaśaḥ śaraṇyatvaṃ ca yā ca saṃmānaśuśrūṣā yacceṣṭānāṃ viṣayāṇām ārogyamādhatte so'sya kāmaḥ

    iti yathāpraśnamuktamaśeṣeṇa

  30. 30