54 shlokas
- 1
अथातोऽर्थेदशमहामूलीयमध्यायं व्याख्यास्यामः
athāto'rthedaśamahāmūlīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
इति ह स्माह भगवानात्रेयः
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ
- 3
अर्थे दश महामूलाः समासक्ता महाफलाः
महच्चार्थश्च हृदयं पर्यायैरुच्यते बुधैः
arthe daśa mahāmūlāḥ samāsaktā mahāphalāḥ
mahaccārthaśca hṛdayaṃ paryāyairucyate budhaiḥ
- 4
षडङ्गमङ्गं विज्ञानमिन्द्रियाण्यर्थपञ्चकम्
आत्मा च सगुणश्चेतश्चिन्त्यं च हृदि संश्रितम्
ṣaḍaṅgamaṅgaṃ vijñānamindriyāṇyarthapañcakam
ātmā ca saguṇaścetaścintyaṃ ca hṛdi saṃśritam
- 5
प्रतिष्ठार्थं हि भावानामेषां हृदयमिष्यते
गोपानसीनाम् आगारकर्णिकेवार्थचिन्तकैः
pratiṣṭhārthaṃ hi bhāvānāmeṣāṃ hṛdayamiṣyate
gopānasīnām āgārakarṇikevārthacintakaiḥ
- 6
तस्योपघातान्मूर्छायं भेदान्मरणमृच्छति
यद्धि तत्स्पर्शविज्ञानं धारि तत्तत्र संश्रितम्
tasyopaghātānmūrchāyaṃ bhedānmaraṇamṛcchati
yaddhi tatsparśavijñānaṃ dhāri tattatra saṃśritam
- 7
तत्परस्यौजसः स्थानं तत्र चैतन्यसंग्रहः
हृदयं महदर्थश्च तस्मादुक्तं चिकित्सकैः
tatparasyaujasaḥ sthānaṃ tatra caitanyasaṃgrahaḥ
hṛdayaṃ mahadarthaśca tasmāduktaṃ cikitsakaiḥ
- 8
तेन मूलेन महता महामूला मता दश
ओजोवहाः शरीरेऽस्मिन्विधम्यन्ते समन्ततः
tena mūlena mahatā mahāmūlā matā daśa
ojovahāḥ śarīre'sminvidhamyante samantataḥ
- 9
येनौजसा वर्तयन्ति प्रीणिताः सर्वदेहिनः
यदृते सर्वभूतानां जीवितं नावतिष्ठते
yenaujasā vartayanti prīṇitāḥ sarvadehinaḥ
yadṛte sarvabhūtānāṃ jīvitaṃ nāvatiṣṭhate
- 10
यत्सारमादौ गर्भस्य यत्तद्गर्भरसाद्रसः
संवर्तमानं हृदयं समाविशति यत्पुरा
yatsāramādau garbhasya yattadgarbharasādrasaḥ
saṃvartamānaṃ hṛdayaṃ samāviśati yatpurā
- 11
यस्य नाशात्तु नाशोऽस्ति धारि यद्धृदयाश्रितम्
यच्छरीररसस्नेहः प्राणा यत्र प्रतिष्ठिताः
yasya nāśāttu nāśo'sti dhāri yaddhṛdayāśritam
yaccharīrarasasnehaḥ prāṇā yatra pratiṣṭhitāḥ
- 12
तत्फला बहुधा वा ताः फलन्तीव महाफलाः
ध्मानाद्धमन्यः स्रवणात्स्रोतांसि सरणात्सिराः
tatphalā bahudhā vā tāḥ phalantīva mahāphalāḥ
dhmānāddhamanyaḥ sravaṇātsrotāṃsi saraṇātsirāḥ
- 13
तन्महत्ता महामूलास्तच्चौजः परिरक्षता
परिहार्या विशेषेण मनसो दुःखहेतवः
tanmahattā mahāmūlāstaccaujaḥ parirakṣatā
parihāryā viśeṣeṇa manaso duḥkhahetavaḥ
- 14
हृद्यं यत्स्याद्यद् ओजस्यं स्रोतसां यत्प्रसादनम्
तत्तत्सेव्यं प्रयत्नेन प्रशमो ज्ञानमेव च
hṛdyaṃ yatsyādyad ojasyaṃ srotasāṃ yatprasādanam
tattatsevyaṃ prayatnena praśamo jñānameva ca
- 15
अथ खल्वेकं प्राणवर्धनानाम् उत्कृष्टतमम् एकं बलवर्धनानाम् एकं बृंहणानाम् एकं नन्दनानाम् एकं हर्षणानाम् एकम् अयनानाम् इति
तत्राहिंसा प्राणिनां प्राणवर्धनानाम् उत्कृष्टतमं वीर्यं बलवर्धनानां विद्या बृंहणानाम् इन्द्रियजयो नन्दनानां तत्त्वावबोधो हर्षणानां ब्रह्मचर्यम् अयनानाम् इति एवमायुर्वेदविदो मन्यन्ते
atha khalvekaṃ prāṇavardhanānām utkṛṣṭatamam ekaṃ balavardhanānām ekaṃ bṛṃhaṇānām ekaṃ nandanānām ekaṃ harṣaṇānām ekam ayanānām iti
tatrāhiṃsā prāṇināṃ prāṇavardhanānām utkṛṣṭatamaṃ vīryaṃ balavardhanānāṃ vidyā bṛṃhaṇānām indriyajayo nandanānāṃ tattvāvabodho harṣaṇānāṃ brahmacaryam ayanānām iti evamāyurvedavido manyante
- 16
तत्रायुर्वेदविदस्तन्त्रस्थानाध्यायप्रश्नानां पृथक्त्वेन वाक्यशो वाक्यार्थशो ऽर्थावयवशश्च प्रवक्तारो मन्तव्याः
तत्राह कथं तन्त्रादीनि वाक्यशो वाक्यार्थशो ऽर्थावयवशश्चोक्तानि भवन्तीति
tatrāyurvedavidastantrasthānādhyāyapraśnānāṃ pṛthaktvena vākyaśo vākyārthaśo 'rthāvayavaśaśca pravaktāro mantavyāḥ
tatrāha kathaṃ tantrādīni vākyaśo vākyārthaśo 'rthāvayavaśaścoktāni bhavantīti
- 17
अत्रोच्यते तन्त्रम् आर्षं कार्त्स्न्येन यथाम्नायमुच्यमानं वाक्यशो भवत्युक्तम्
atrocyate tantram ārṣaṃ kārtsnyena yathāmnāyamucyamānaṃ vākyaśo bhavatyuktam
- 18
बुद्ध्या सम्यगनुप्रविश्यार्थतत्त्वं वाग्भिर्व्याससमासप्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनयुक्ताभिस्त्रिविधशिष्यबुद्धिगम्याभिर् उच्यमानं वाक्यार्थशो भवत्युक्तम्
buddhyā samyaganupraviśyārthatattvaṃ vāgbhirvyāsasamāsapratijñāhetūdāharaṇopanayanigamanayuktābhistrividhaśiṣyabuddhigamyābhir ucyamānaṃ vākyārthaśo bhavatyuktam
- 19
तन्त्रनियतानाम् अर्थदुर्गाणां पुनर्विभावनैर् उक्तम् अर्थावयवशो भवत्युक्तम्
tantraniyatānām arthadurgāṇāṃ punarvibhāvanair uktam arthāvayavaśo bhavatyuktam
- 20
तत्र चेत्प्रष्टारः स्युः चतुर्णाम् ऋक्सामयजुरथर्ववेदानां कं वेदमुपदिशन्त्यायुर्वेदविदः किमायुः कस्मादायुर्वेदः किमर्थम् आयुर्वेदः शाश्वतोऽशाश्वतो वा कति कानि चास्याङ्गानि कैश्चायम् अध्येतव्यः किमर्थं च इति
tatra cetpraṣṭāraḥ syuḥ caturṇām ṛksāmayajuratharvavedānāṃ kaṃ vedamupadiśantyāyurvedavidaḥ kimāyuḥ kasmādāyurvedaḥ kimartham āyurvedaḥ śāśvato'śāśvato vā kati kāni cāsyāṅgāni kaiścāyam adhyetavyaḥ kimarthaṃ ca iti
- 21
तत्र भिषजा पृष्टेनैवं चतुर्णाम् ऋक्सामयजुरथर्ववेदानाम् आत्मनो ऽथर्ववेदे भक्तिरादेश्या वेदो ह्याथर्वणो दानस्वस्त्ययनबलिमङ्गलहोमनियमप्रायश्चित्तोपवासमन्त्रादिपरिग्रहाच्चिकित्सां प्राह चिकित्सा चायुषो हितायोपदिश्यते
tatra bhiṣajā pṛṣṭenaivaṃ caturṇām ṛksāmayajuratharvavedānām ātmano 'tharvavede bhaktirādeśyā vedo hyātharvaṇo dānasvastyayanabalimaṅgalahomaniyamaprāyaścittopavāsamantrādiparigrahāccikitsāṃ prāha cikitsā cāyuṣo hitāyopadiśyate
- 22
वेदं चोपदिश्यायुर्वाच्यं तत्रायुश्चेतनानुवृत्तिर्जीवितम् अनुबन्धो धारि चेत्येकोऽर्थः
vedaṃ copadiśyāyurvācyaṃ tatrāyuścetanānuvṛttirjīvitam anubandho dhāri cetyeko'rthaḥ
- 23
तदायुर्वेदयतीत्यायुर्वेदः कथमिति चेत् उच्यते स्वलक्षणतः सुखासुखतो हिताहिततः प्रमाणाप्रमाणतश्च यतश्चायुष्याण्यनायुष्याणि च द्रव्यगुणकर्माणि वेदयत्यतोऽप्यायुर्वेदः
तत्रायुष्याण्यनायुष्याणि च द्रव्यगुणकर्माणि केवलेनोपदेक्ष्यन्ते तन्त्रेण
tadāyurvedayatītyāyurvedaḥ kathamiti cet ucyate svalakṣaṇataḥ sukhāsukhato hitāhitataḥ pramāṇāpramāṇataśca yataścāyuṣyāṇyanāyuṣyāṇi ca dravyaguṇakarmāṇi vedayatyato'pyāyurvedaḥ
tatrāyuṣyāṇyanāyuṣyāṇi ca dravyaguṇakarmāṇi kevalenopadekṣyante tantreṇa
- 24
तत्रायुरुक्तं स्वलक्षणतो यथावदिहैव पूर्वाध्याये च
तत्र शारीरमानसाभ्यां रोगाभ्यामनभिद्रुतस्य विशेषेण यौवनवतः समर्थानुगतबलवीर्ययशःपौरुषपराक्रमस्य ज्ञानविज्ञानेन्द्रियेन्द्रियार्थबलसमुदये वर्तमानस्य परमर्द्धिरुचिरविविधोपभोगस्य समृद्धसर्वारम्भस्य यथेष्टविचारिणः सुखमायुरुच्यते असुखमतो विपर्ययेण हितैषिणः पुनर्भूतानां परस्वादुपरतस्य सत्यवादिनः शमपरस्य परीक्ष्यकारिणो ऽप्रमत्तस्य त्रिवर्गं परस्परेणानुपहतम् उपसेवमानस्य पूजार्हसम्पूजकस्य ज्ञानविज्ञानोपशमशीलस्य वृद्धोपसेविनः सुनियतरागरोषेर्ष्यामदमानवेगस्य सततं विविधप्रदानपरस्य तपोज्ञानप्रशमनित्यस्याध्यात्मविदस्तत्परस्य लोकमिमं चामुं चावेक्षमाणस्य स्मृतिमतिमतो हितम् आयुरुच्यते अहितम् अतो विपर्ययेण
tatrāyuruktaṃ svalakṣaṇato yathāvadihaiva pūrvādhyāye ca
tatra śārīramānasābhyāṃ rogābhyāmanabhidrutasya viśeṣeṇa yauvanavataḥ samarthānugatabalavīryayaśaḥpauruṣaparākramasya jñānavijñānendriyendriyārthabalasamudaye vartamānasya paramarddhiruciravividhopabhogasya samṛddhasarvārambhasya yatheṣṭavicāriṇaḥ sukhamāyurucyate asukhamato viparyayeṇa hitaiṣiṇaḥ punarbhūtānāṃ parasvāduparatasya satyavādinaḥ śamaparasya parīkṣyakāriṇo 'pramattasya trivargaṃ paraspareṇānupahatam upasevamānasya pūjārhasampūjakasya jñānavijñānopaśamaśīlasya vṛddhopasevinaḥ suniyatarāgaroṣerṣyāmadamānavegasya satataṃ vividhapradānaparasya tapojñānapraśamanityasyādhyātmavidastatparasya lokamimaṃ cāmuṃ cāvekṣamāṇasya smṛtimatimato hitam āyurucyate ahitam ato viparyayeṇa
- 25
प्रमाणम् आयुषस्त्वर्थेन्द्रियमनोबुद्धिचेष्टादीनां विकृतिलक्षणैर् उपलभ्यतेऽनिमित्तैः अयम् अस्मात्क्षणान्मुहूर्ताद्दिवसात्त्रिपञ्चसप्तदशद्वादशाहात्पक्षान्मासात्षण्मासात्संवत्सराद्वा स्वभावमापत्स्यत इति तत्र स्वभावः प्रवृत्तेरुपरमो मरणम् अनित्यता निरोध इत्येकोऽर्थः इत्यायुषः प्रमाणम् अतो विपरीतम् अप्रमाणम् अरिष्टाधिकारे देहप्रकृतिलक्षणम् अधिकृत्य चोपदिष्टमायुषः प्रमाणमायुर्वेदे
pramāṇam āyuṣastvarthendriyamanobuddhiceṣṭādīnāṃ vikṛtilakṣaṇair upalabhyate'nimittaiḥ ayam asmātkṣaṇānmuhūrtāddivasāttripañcasaptadaśadvādaśāhātpakṣānmāsātṣaṇmāsātsaṃvatsarādvā svabhāvamāpatsyata iti tatra svabhāvaḥ pravṛtteruparamo maraṇam anityatā nirodha ityeko'rthaḥ ityāyuṣaḥ pramāṇam ato viparītam apramāṇam ariṣṭādhikāre dehaprakṛtilakṣaṇam adhikṛtya copadiṣṭamāyuṣaḥ pramāṇamāyurvede
- 26
प्रयोजनं चास्य स्वस्थस्य स्वास्थ्यरक्षणम् आतुरस्य विकारप्रशमनं च
prayojanaṃ cāsya svasthasya svāsthyarakṣaṇam āturasya vikārapraśamanaṃ ca
- 27
सोऽयमायुर्वेदः शाश्वतो निर्दिश्यते अनादित्वात्स्वभावसंसिद्धलक्षणत्वात्भावस्वभावनित्यत्वाच्च
न हि नाभूत्कदाचिदायुषः संतानो बुद्धिसंतानो वा शाश्वतश्चायुषो वेदिता अनादि च सुखदुःखं सद्रव्यहेतुलक्षणम् अपरापरयोगात्
एष चार्थसंग्रहो विभाव्यते आयुर्वेदलक्षणमिति
गुरुलघुशीतोष्णस्निग्धरूक्षादीनां द्रव्याणां सामान्यविशेषाभ्यां वृद्धिह्रासौ यथोक्तं गुरुभिरभ्यस्यमानैर्गुरूणाम् उपचयो भवत्यपचयो लघूनाम् एवमेवेतरेषाम् इति एष भावस्वभावो नित्यः स्वलक्षणं च द्रव्याणां पृथिव्यादीनां सन्ति तु द्रव्याणि गुणाश्च नित्यानित्याः
न ह्यायुर्वेदस्याभूत्वोत्पत्तिर् उपलभ्यते अन्यत्रावबोधोपदेशाभ्याम् एतद्वै द्वयम् अधिकृत्योत्पत्तिमुपदिशन्त्येके
स्वाभाविकं चास्य स्वलक्षणम् अकृतकं यदुक्तमिहाद्येऽध्याये च यथा अग्नेरौष्ण्यम् अपां द्रवत्वम्
भावस्वभावनित्यत्वम् अपि चास्य यथोक्तं गुरुभिरभ्यस्यमानैर्गुरूणामुपचयो भवत्यपचयो लघूनामिति
so'yamāyurvedaḥ śāśvato nirdiśyate anāditvātsvabhāvasaṃsiddhalakṣaṇatvātbhāvasvabhāvanityatvācca
na hi nābhūtkadācidāyuṣaḥ saṃtāno buddhisaṃtāno vā śāśvataścāyuṣo veditā anādi ca sukhaduḥkhaṃ sadravyahetulakṣaṇam aparāparayogāt
eṣa cārthasaṃgraho vibhāvyate āyurvedalakṣaṇamiti
gurulaghuśītoṣṇasnigdharūkṣādīnāṃ dravyāṇāṃ sāmānyaviśeṣābhyāṃ vṛddhihrāsau yathoktaṃ gurubhirabhyasyamānairgurūṇām upacayo bhavatyapacayo laghūnām evamevetareṣām iti eṣa bhāvasvabhāvo nityaḥ svalakṣaṇaṃ ca dravyāṇāṃ pṛthivyādīnāṃ santi tu dravyāṇi guṇāśca nityānityāḥ
na hyāyurvedasyābhūtvotpattir upalabhyate anyatrāvabodhopadeśābhyām etadvai dvayam adhikṛtyotpattimupadiśantyeke
svābhāvikaṃ cāsya svalakṣaṇam akṛtakaṃ yaduktamihādye'dhyāye ca yathā agnerauṣṇyam apāṃ dravatvam
bhāvasvabhāvanityatvam api cāsya yathoktaṃ gurubhirabhyasyamānairgurūṇāmupacayo bhavatyapacayo laghūnāmiti
- 28
तस्यायुर्वेदस्याङ्गान्यष्टौ तद्यथा कायचिकित्सा शालाक्यं शल्यापहर्तृकं विषगरवैरोधिकप्रशमनं भूतविद्या कौमारभृत्यकं रसायनं वाजीकरणमिति
tasyāyurvedasyāṅgānyaṣṭau tadyathā kāyacikitsā śālākyaṃ śalyāpahartṛkaṃ viṣagaravairodhikapraśamanaṃ bhūtavidyā kaumārabhṛtyakaṃ rasāyanaṃ vājīkaraṇamiti
- 29
स चाध्येतव्यो ब्राह्मणराजन्यवैश्यैः
तत्रानुग्रहार्थं प्राणिनां ब्राह्मणैः आरक्षार्थं राजन्यैः वृत्त्यर्थं वैश्यैः सामान्यतो वा धर्मार्थकामपरिग्रहार्थं सर्वैः
तत्र यदध्यात्मविदां धर्मपथस्थानां धर्मप्रकाशकानां वा मातृपितृभ्रातृबन्धुगुरुजनस्य वा विकारप्रशमने प्रयत्नवान्भवति यच्चायुर्वेदोक्तम् अध्यात्मम् अनुध्यायति वेदयत्यनुविधीयते वा सोऽस्य परो धर्मः या पुनर् ईश्वराणां वसुमतां वा सकाशात्सुखोपहारनिमित्ता भवत्यर्थावाप्तिर् आरक्षणं च या च स्वपरिगृहीतानां प्राणिनामातुर्यादारक्षा सोऽस्यार्थः यत्पुनरस्य विद्वद्ग्रहणयशः शरण्यत्वं च या च संमानशुश्रूषा यच्चेष्टानां विषयाणाम् आरोग्यमाधत्ते सोऽस्य कामः
इति यथाप्रश्नमुक्तमशेषेण
sa cādhyetavyo brāhmaṇarājanyavaiśyaiḥ
tatrānugrahārthaṃ prāṇināṃ brāhmaṇaiḥ ārakṣārthaṃ rājanyaiḥ vṛttyarthaṃ vaiśyaiḥ sāmānyato vā dharmārthakāmaparigrahārthaṃ sarvaiḥ
tatra yadadhyātmavidāṃ dharmapathasthānāṃ dharmaprakāśakānāṃ vā mātṛpitṛbhrātṛbandhugurujanasya vā vikārapraśamane prayatnavānbhavati yaccāyurvedoktam adhyātmam anudhyāyati vedayatyanuvidhīyate vā so'sya paro dharmaḥ yā punar īśvarāṇāṃ vasumatāṃ vā sakāśātsukhopahāranimittā bhavatyarthāvāptir ārakṣaṇaṃ ca yā ca svaparigṛhītānāṃ prāṇināmāturyādārakṣā so'syārthaḥ yatpunarasya vidvadgrahaṇayaśaḥ śaraṇyatvaṃ ca yā ca saṃmānaśuśrūṣā yacceṣṭānāṃ viṣayāṇām ārogyamādhatte so'sya kāmaḥ
iti yathāpraśnamuktamaśeṣeṇa
- 30
अथ भिषगादित एव भिषजा प्रष्टव्योऽष्टविधं भवति तन्त्रं तन्त्रार्थान्स्थानं स्थानार्थान् अध्यायम् अध्यायार्थान्प्रश्नं प्रश्नार्थांश्चेति पृष्टेन चैतद्वक्तव्यमशेषेण वाक्यशो वाक्यार्थशो ऽर्थावयवशश्चेति
atha bhiṣagādita eva bhiṣajā praṣṭavyo'ṣṭavidhaṃ bhavati tantraṃ tantrārthānsthānaṃ sthānārthān adhyāyam adhyāyārthānpraśnaṃ praśnārthāṃśceti pṛṣṭena caitadvaktavyamaśeṣeṇa vākyaśo vākyārthaśo 'rthāvayavaśaśceti

