62 shlokas
- 1
अथातो ऽष्टौनिन्दितीयम् अध्यायं व्याख्यास्यामः
athāto 'ṣṭauninditīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
इति ह स्माह भगवानात्रेयः
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ
- 3
इह खलु शरीरमधिकृत्याष्टौ पुरुषा निन्दिता भवन्ति तद्यथा अतिदीर्घश्च अतिह्रस्वश्च अतिलोमा च अलोमा च अतिकृष्णश्च अतिगौरश्च अतिस्थूलश्च अतिकृशश्चेति
iha khalu śarīramadhikṛtyāṣṭau puruṣā ninditā bhavanti tadyathā atidīrghaśca atihrasvaśca atilomā ca alomā ca atikṛṣṇaśca atigauraśca atisthūlaśca atikṛśaśceti
- 4
तत्रातिस्थूलकृशयोर्भूय एवापरे निन्दितविशेषा भवन्ति
अतिस्थूलस्य तावदायुषो ह्रासो जवोपरोधः कृच्छ्रव्यवायता दौर्बल्यं दौर्गन्ध्यं स्वेदाबाधः क्षुदतिमात्रं पिपासातियोगाश्चेति भवन्त्यष्टौ दोषाः
तदतिस्थौल्यम् अतिसंपूरणाद्गुरुमधुरशीतस्निग्धोपयोगाद् अव्यायामाद् अव्यवायाद्दिवास्वप्नाद्धर्षनित्यत्वाद् अचिन्तनाद्बीजस्वभावाच्चोपजायते
तस्य ह्यतिमात्रमेदस्विनो मेद एवोपचीयते न तथेतरे धातवः तस्मादस्यायुषो ह्रासः शैथिल्यात्सौकुमार्याद्गुरुत्वाच्च मेदसो जवोपरोधः शुक्राबहुत्वान्मेदसावृतमार्गत्वाच्च कृच्छ्रव्यवायता दौर्बल्यम् असमत्वाद्धातूनां दौर्गन्ध्यं मेदोदोषान्मेदसः स्वभावात्स्वेदनत्वाच्च मेदसः श्लेष्मसंसर्गाद्विष्यन्दित्वाद्बहुत्वाद्गुरुत्वाद्व्यायामासहत्वाच्च स्वेदाबाधः तीक्ष्णाग्नित्वात्प्रभूतकोष्ठवायुत्वाच्च क्षुदतिमात्रं पिपासातियोगश्चेति
tatrātisthūlakṛśayorbhūya evāpare ninditaviśeṣā bhavanti
atisthūlasya tāvadāyuṣo hrāso javoparodhaḥ kṛcchravyavāyatā daurbalyaṃ daurgandhyaṃ svedābādhaḥ kṣudatimātraṃ pipāsātiyogāśceti bhavantyaṣṭau doṣāḥ
tadatisthaulyam atisaṃpūraṇādgurumadhuraśītasnigdhopayogād avyāyāmād avyavāyāddivāsvapnāddharṣanityatvād acintanādbījasvabhāvāccopajāyate
tasya hyatimātramedasvino meda evopacīyate na tathetare dhātavaḥ tasmādasyāyuṣo hrāsaḥ śaithilyātsaukumāryādgurutvācca medaso javoparodhaḥ śukrābahutvānmedasāvṛtamārgatvācca kṛcchravyavāyatā daurbalyam asamatvāddhātūnāṃ daurgandhyaṃ medodoṣānmedasaḥ svabhāvātsvedanatvācca medasaḥ śleṣmasaṃsargādviṣyanditvādbahutvādgurutvādvyāyāmāsahatvācca svedābādhaḥ tīkṣṇāgnitvātprabhūtakoṣṭhavāyutvācca kṣudatimātraṃ pipāsātiyogaśceti
- 5
भवन्ति चात्र
मेदसावृतमार्गत्वाद्वायुः कोष्ठे विशेषतः
चरन्संधुक्षयत्यग्निमाहारं शोषयत्यपि
bhavanti cātra
medasāvṛtamārgatvādvāyuḥ koṣṭhe viśeṣataḥ
caransaṃdhukṣayatyagnimāhāraṃ śoṣayatyapi
- 6
तस्मात्स शीघ्रं जरयत्याहारं चातिकाङ्क्षति
विकारांश्चाश्नुते घोरान्कांश्चित्कालव्यतिक्रमात्
tasmātsa śīghraṃ jarayatyāhāraṃ cātikāṅkṣati
vikārāṃścāśnute ghorānkāṃścitkālavyatikramāt
- 7
एतावुपद्रवकरौ विशेषादग्निमारुतौ
एतौ हि दहतः स्थूलं वनदावो वनं यथा
etāvupadravakarau viśeṣādagnimārutau
etau hi dahataḥ sthūlaṃ vanadāvo vanaṃ yathā
- 8
मेदस्यतीव संवृद्धे सहसैवानिलादयः
विकारान्दारुणान्कृत्वा नाशयन्त्याशु जीवितम्
medasyatīva saṃvṛddhe sahasaivānilādayaḥ
vikārāndāruṇānkṛtvā nāśayantyāśu jīvitam
- 9
मेदोमांसातिवृद्धत्वाच्चलस्फिगुदरस्तनः
अयथोपचयोत्साहो नरो ऽतिस्थूल उच्यते
medomāṃsātivṛddhatvāccalasphigudarastanaḥ
ayathopacayotsāho naro 'tisthūla ucyate
- 10
इति मेदस्विनो दोषा हेतवो रूपमेव च
निर्दिष्टं वक्ष्यते वाच्यमतिकार्श्ये त्वतः परम्
iti medasvino doṣā hetavo rūpameva ca
nirdiṣṭaṃ vakṣyate vācyamatikārśye tvataḥ param
- 11
सेवा रूक्षान्नपानानाम्लङ्घनं प्रमित्याशनम्
क्रियातियोगः शोकश्च वेगनिद्राविनिग्रहः
sevā rūkṣānnapānānāmlaṅghanaṃ pramityāśanam
kriyātiyogaḥ śokaśca veganidrāvinigrahaḥ
- 12
रूक्षस्योद्वर्तनं स्नानस्याभ्यासः प्रकृतिर्जरा
विकारानुशयः क्रोधः कुर्वन्त्यतिकृशं नरम्
rūkṣasyodvartanaṃ snānasyābhyāsaḥ prakṛtirjarā
vikārānuśayaḥ krodhaḥ kurvantyatikṛśaṃ naram
- 13
व्यायाममतिसौहित्यं क्षुत्पिपासामयौषधम्
कृशो न सहते तद्वद् अतिशीतोष्णमैथुनम्
vyāyāmamatisauhityaṃ kṣutpipāsāmayauṣadham
kṛśo na sahate tadvad atiśītoṣṇamaithunam
- 14
प्लीहा कासः क्षयः श्वासो गुल्मो ऽर्शांस्युदराणि च
कृशं प्रायो ऽभिधावन्ति रोगाश्च ग्रहणीगताः
plīhā kāsaḥ kṣayaḥ śvāso gulmo 'rśāṃsyudarāṇi ca
kṛśaṃ prāyo 'bhidhāvanti rogāśca grahaṇīgatāḥ
- 15
शुष्कस्फिगुदरग्रीवो धमनीजालसंततः
त्वगस्थिशेषो ऽतिकृशः स्थूलपर्वा नरो मतः
śuṣkasphigudaragrīvo dhamanījālasaṃtataḥ
tvagasthiśeṣo 'tikṛśaḥ sthūlaparvā naro mataḥ
- 16
सततं व्याधितावेतावतिस्थूलकृशौ नरौ
सततं चोपचर्यौ हि कर्शनैर्बृंहणैरपि
satataṃ vyādhitāvetāvatisthūlakṛśau narau
satataṃ copacaryau hi karśanairbṛṃhaṇairapi
- 17
स्थौल्यकार्श्ये वरं कार्श्यं समोपकरणौ हि तौ
यद्युभौ व्याधिरागच्छेत्स्थूलमेवातिपीडयेत्
sthaulyakārśye varaṃ kārśyaṃ samopakaraṇau hi tau
yadyubhau vyādhirāgacchetsthūlamevātipīḍayet
- 18
सममांसप्रमाणस्तु समसंहननो नरः
दृढेन्द्रियो विकाराणां न बलेनाभिभूयते
samamāṃsapramāṇastu samasaṃhanano naraḥ
dṛḍhendriyo vikārāṇāṃ na balenābhibhūyate
- 19
क्षुत्पिपासातपसहः शीतव्यायामसंसहः
समपक्ता समजरः सममांसचयो मतः
kṣutpipāsātapasahaḥ śītavyāyāmasaṃsahaḥ
samapaktā samajaraḥ samamāṃsacayo mataḥ
- 20
गुरु चातर्पणं चेष्टं स्थूलानां कर्शनं प्रति
कृशानां बृंहणार्थं च लघु संतर्पणं च यत्
guru cātarpaṇaṃ ceṣṭaṃ sthūlānāṃ karśanaṃ prati
kṛśānāṃ bṛṃhaṇārthaṃ ca laghu saṃtarpaṇaṃ ca yat
- 21
वातघ्नान्यन्नपानानि श्लेष्ममेदोहराणि च
रूक्षोष्णा वस्तयस्तीक्ष्णा रूक्षाण्युद्वर्तनानि च
vātaghnānyannapānāni śleṣmamedoharāṇi ca
rūkṣoṣṇā vastayastīkṣṇā rūkṣāṇyudvartanāni ca
- 22
गुडूचीभद्रमुस्तानां प्रयोगस्त्रैफलस्तथा
तक्रारिष्टप्रयोगाश्च प्रयोगो माक्षिकस्य च
guḍūcībhadramustānāṃ prayogastraiphalastathā
takrāriṣṭaprayogāśca prayogo mākṣikasya ca
- 23
विडङ्गं नागरं क्षारः काललोहरजो मधु
यवामलकचूर्णं च प्रयोगः श्रेष्ठ उच्यते
viḍaṅgaṃ nāgaraṃ kṣāraḥ kālaloharajo madhu
yavāmalakacūrṇaṃ ca prayogaḥ śreṣṭha ucyate
- 24
बिल्वादिपञ्चमूलस्य प्रयोगः क्षौद्रसंयुतः
शिलाजतुप्रयोगश्च साग्निमन्थरसः परः
bilvādipañcamūlasya prayogaḥ kṣaudrasaṃyutaḥ
śilājatuprayogaśca sāgnimantharasaḥ paraḥ
- 25
प्रशातिका प्रियङ्गुश्च श्यामाका यवका यवाः
जूर्णाह्वाः कोद्रवा मुद्गाः कुलत्थाश्चक्रमुद्गकाः
praśātikā priyaṅguśca śyāmākā yavakā yavāḥ
jūrṇāhvāḥ kodravā mudgāḥ kulatthāścakramudgakāḥ
- 26
आढकीनां च बीजानि पटोलामलकैः सह
भोजनार्थं प्रयोज्यानि पानम्चानु मधूदकम्
āḍhakīnāṃ ca bījāni paṭolāmalakaiḥ saha
bhojanārthaṃ prayojyāni pānamcānu madhūdakam
- 27
अरिष्टांश्चानुपानार्थे मेदोमांसकफापहान्
अतिस्थौल्यविनाशाय संविभज्य प्रयोजयेत्
ariṣṭāṃścānupānārthe medomāṃsakaphāpahān
atisthaulyavināśāya saṃvibhajya prayojayet
- 28
प्रजागरं व्यवायं च व्यायामं चिन्तनानि च
स्थौल्यमिच्छन्परित्यक्तुं क्रमेणाभिप्रवर्धयेत्
prajāgaraṃ vyavāyaṃ ca vyāyāmaṃ cintanāni ca
sthaulyamicchanparityaktuṃ krameṇābhipravardhayet
- 29
स्वप्नो हर्षः सुखा शय्या मनसो निर्वृतिः शमः
चिन्ताव्यवायव्यायामविरामः प्रियदर्शनम्
svapno harṣaḥ sukhā śayyā manaso nirvṛtiḥ śamaḥ
cintāvyavāyavyāyāmavirāmaḥ priyadarśanam
- 30
नवान्नानि नवम्मद्यं ग्राम्यानूपौदका रसाः
संस्कृतानि च मांसानि दधि सर्पिः पयांसि च
navānnāni navammadyaṃ grāmyānūpaudakā rasāḥ
saṃskṛtāni ca māṃsāni dadhi sarpiḥ payāṃsi ca

