111 shlokas
- 1
अथातो मात्राशितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः
athāto mātrāśitīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
इति ह स्माह भगवानात्रेयः
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ
- 3
मात्राशी स्यात्
आहारमात्रा पुनरग्निबलापेक्षिणी
mātrāśī syāt
āhāramātrā punaragnibalāpekṣiṇī
- 4
यावद्ध्यस्याशनम् अशितम् अनुपहत्य प्रकृतिं यथाकालं जरां गच्छति तावदस्य मात्राप्रमाणं वेदितव्यं भवति
yāvaddhyasyāśanam aśitam anupahatya prakṛtiṃ yathākālaṃ jarāṃ gacchati tāvadasya mātrāpramāṇaṃ veditavyaṃ bhavati
- 5
तत्र शालिषष्टिकमुद्गलावकपिञ्जलैणशशशरभशम्बरादीन्याहारद्रव्याणि प्रकृतिलघून्यपि मात्रापेक्षीणि भवन्ति
तथा पिष्टेक्षुक्षीरविकृतितिलमाषानूपौदकपिशितादीन्याहारद्रव्याणि प्रकृतिगुरूण्यपि मात्रामेवापेक्षन्ते
tatra śāliṣaṣṭikamudgalāvakapiñjalaiṇaśaśaśarabhaśambarādīnyāhāradravyāṇi prakṛtilaghūnyapi mātrāpekṣīṇi bhavanti
tathā piṣṭekṣukṣīravikṛtitilamāṣānūpaudakapiśitādīnyāhāradravyāṇi prakṛtigurūṇyapi mātrāmevāpekṣante
- 6
न चैवमुक्ते द्रव्ये गुरुलाघवमकारणं मन्येत लघूनि हि द्रव्याणि वाय्वग्निगुणबहुलानि भवन्ति पृथ्वीसोमगुणबहुलानीतराणि तस्मात्स्वगुणादपि लघून्यग्निसंधुक्षणस्वभावान्यल्पदोषाणि चोच्यन्ते ऽपि सौहित्योपयुक्तानि गुरूणि पुनर्नाग्निसंधुक्षणस्वभावान्यसामान्यात् अतश्चातिमात्रं दोषवन्ति सौहित्योपयुक्तान्यन्यत्र व्यायामाग्निबलात्सैषा भवत्यग्निबलापेक्षिणी मात्रा
na caivamukte dravye gurulāghavamakāraṇaṃ manyeta laghūni hi dravyāṇi vāyvagniguṇabahulāni bhavanti pṛthvīsomaguṇabahulānītarāṇi tasmātsvaguṇādapi laghūnyagnisaṃdhukṣaṇasvabhāvānyalpadoṣāṇi cocyante 'pi sauhityopayuktāni gurūṇi punarnāgnisaṃdhukṣaṇasvabhāvānyasāmānyāt ataścātimātraṃ doṣavanti sauhityopayuktānyanyatra vyāyāmāgnibalātsaiṣā bhavatyagnibalāpekṣiṇī mātrā
- 7
न च नापेक्षते द्रव्यं द्रव्यापेक्षया च त्रिभागसौहित्यमर्धसौहित्यं वा गुरूणामुपदिश्यते लघूनामपि च नातिसौहित्यमग्नेर्युक्त्यर्थम्
na ca nāpekṣate dravyaṃ dravyāpekṣayā ca tribhāgasauhityamardhasauhityaṃ vā gurūṇāmupadiśyate laghūnāmapi ca nātisauhityamagneryuktyartham
- 8
मात्रावद्ध्यशनम् अशितम् अनुपहत्य प्रकृतिं बलवर्णसुखायुषा योजयत्युपयोक्तारमवश्यमिति
mātrāvaddhyaśanam aśitam anupahatya prakṛtiṃ balavarṇasukhāyuṣā yojayatyupayoktāramavaśyamiti
- 9
भवन्ति चात्र
गुरु पिष्टमयं तस्मात्तण्डुलान्पृथुकानपि
न जातु भुक्तवान्खादेन्मात्रां खादेद्बुभुक्षितः
bhavanti cātra
guru piṣṭamayaṃ tasmāttaṇḍulānpṛthukānapi
na jātu bhuktavānkhādenmātrāṃ khādedbubhukṣitaḥ
- 10
वल्लूरं शुष्कशाकानि शालूकानि बिसानि च
नाभ्यसेद्गौरवान्मांसं कृशं नैवोपयोजयेत्
vallūraṃ śuṣkaśākāni śālūkāni bisāni ca
nābhyasedgauravānmāṃsaṃ kṛśaṃ naivopayojayet
- 11
मत्स्यान्दधि च माषांश्च यवकांश्च न शीलयेत्
matsyāndadhi ca māṣāṃśca yavakāṃśca na śīlayet
- 12
षष्टिकाञ्छालिमुद्गांश्च सैन्धवामलके यवान्
आन्तरीक्षं पयः सर्पिर्जाङ्गलं मधु चाभ्यसेत्
ṣaṣṭikāñchālimudgāṃśca saindhavāmalake yavān
āntarīkṣaṃ payaḥ sarpirjāṅgalaṃ madhu cābhyaset
- 13
तच्च नित्यं प्रयुञ्जीत स्वास्थ्यं येनानुवर्तते
अजातानां विकाराणामनुत्पत्तिकरं च यत्
tacca nityaṃ prayuñjīta svāsthyaṃ yenānuvartate
ajātānāṃ vikārāṇāmanutpattikaraṃ ca yat
- 14
अत ऊर्ध्वं शरीरस्य कार्यमक्ष्यञ्जनादिकम्
स्वस्थवृत्तिमभिप्रेत्य गुणतः सम्प्रवक्ष्यते
ata ūrdhvaṃ śarīrasya kāryamakṣyañjanādikam
svasthavṛttimabhipretya guṇataḥ sampravakṣyate
- 15
सौवीरमञ्जनं नित्यं हितम् अक्ष्णोः प्रयोजयेत्
पञ्चरात्रे ऽष्टरात्रे वा स्रावणार्थे रसाञ्जनम्
sauvīramañjanaṃ nityaṃ hitam akṣṇoḥ prayojayet
pañcarātre 'ṣṭarātre vā srāvaṇārthe rasāñjanam
- 16
चक्षुस्तेजोमयं तस्य विशेषाच्छ्लेष्मतो भयम्
ततः श्लेष्महरं कर्म हितं दृष्टेः प्रसादनम्
cakṣustejomayaṃ tasya viśeṣācchleṣmato bhayam
tataḥ śleṣmaharaṃ karma hitaṃ dṛṣṭeḥ prasādanam
- 17
दिवा तन्न प्रयोक्तव्यं नेत्रयोस्तीक्ष्णमञ्जनम्
विरेकदुर्बला दृष्टिरादित्यं प्राप्य सीदति
divā tanna prayoktavyaṃ netrayostīkṣṇamañjanam
virekadurbalā dṛṣṭirādityaṃ prāpya sīdati
- 18
तस्मात्स्राव्यं निशायां तु ध्रुवमञ्जनमिष्यते
यथा हि कनकादीनां मलिनां विविधात्मनाम्
tasmātsrāvyaṃ niśāyāṃ tu dhruvamañjanamiṣyate
yathā hi kanakādīnāṃ malināṃ vividhātmanām
- 19
धौतानां निर्मला शुद्धिस्तैलचेलकचादिभिः
एवं नेत्रेषु मर्त्यानामञ्जनाश्च्योतनादिभिः
dhautānāṃ nirmalā śuddhistailacelakacādibhiḥ
evaṃ netreṣu martyānāmañjanāścyotanādibhiḥ
- 20
दृष्टिर्निराकुला भाति निर्मले नभसीन्दुवत्
हरेणुकां प्रियङ्गुं च पृथ्वीकां केशरं नखम्
dṛṣṭirnirākulā bhāti nirmale nabhasīnduvat
hareṇukāṃ priyaṅguṃ ca pṛthvīkāṃ keśaraṃ nakham
- 21
ह्रीवेरं चन्दनं पत्रं त्वगेलोशीरपद्मकम्
ध्यामकं मधुकं मांसी गुग्गुल्वगुरुशर्करम्
hrīveraṃ candanaṃ patraṃ tvagelośīrapadmakam
dhyāmakaṃ madhukaṃ māṃsī guggulvaguruśarkaram
- 22
न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षलोध्रत्वचः शुभाः
वन्यं सर्जरसं मुस्तं शैलेयं कमलोत्पले
nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣalodhratvacaḥ śubhāḥ
vanyaṃ sarjarasaṃ mustaṃ śaileyaṃ kamalotpale
- 23
श्रीवेष्टकं शल्लकीं च शुकबर्हम् अथापि च
पिष्ट्वा लिम्पेच्छरेषीकां तां वर्तिं यवसन्निभाम्
śrīveṣṭakaṃ śallakīṃ ca śukabarham athāpi ca
piṣṭvā limpecchareṣīkāṃ tāṃ vartiṃ yavasannibhām
- 24
अङ्गुष्ठसंमितां कुर्यादष्टाङ्गुलसमां भिषक्
शुष्कां निगर्भां तां वर्तिं धूमनेत्रार्पितां नरः
aṅguṣṭhasaṃmitāṃ kuryādaṣṭāṅgulasamāṃ bhiṣak
śuṣkāṃ nigarbhāṃ tāṃ vartiṃ dhūmanetrārpitāṃ naraḥ
- 25
स्नेहाक्ताम् अग्निसंप्लुष्टां पिबेत्प्रायोगिकीं सुखाम्
वसाघृतमधूच्छिष्टैर्युक्तियुक्तैर्वरौषधैः
snehāktām agnisaṃpluṣṭāṃ pibetprāyogikīṃ sukhām
vasāghṛtamadhūcchiṣṭairyuktiyuktairvarauṣadhaiḥ
- 26
वर्तिं मधुरकैः कृत्वा स्नैहिकीं धूममाचरेत्
श्वेता ज्योतिष्मती चैव हरितालं मनःशिला
vartiṃ madhurakaiḥ kṛtvā snaihikīṃ dhūmamācaret
śvetā jyotiṣmatī caiva haritālaṃ manaḥśilā
- 27
गन्धाश्चागुरुपत्राद्या धूमं मूर्धविरेचने
गौरवं शिरसः शूलं पीनसार्धावभेदकौ
gandhāścāgurupatrādyā dhūmaṃ mūrdhavirecane
gauravaṃ śirasaḥ śūlaṃ pīnasārdhāvabhedakau
- 28
कर्णाक्षिशूलं कासश्च हिक्काश्वासौ गलग्रहः
दन्तदौर्बल्यमास्रावः श्रोत्रघ्राणाक्षिदोषजः
karṇākṣiśūlaṃ kāsaśca hikkāśvāsau galagrahaḥ
dantadaurbalyamāsrāvaḥ śrotraghrāṇākṣidoṣajaḥ
- 29
पूतिर्घ्राणास्यगन्धश्च दन्तशूलमरोचकः
हनुमन्याग्रहः कण्डूः क्रिमयः पाण्डुता मुखे
pūtirghrāṇāsyagandhaśca dantaśūlamarocakaḥ
hanumanyāgrahaḥ kaṇḍūḥ krimayaḥ pāṇḍutā mukhe
- 30
श्लेष्मप्रसेको वैस्वर्यं गलशुण्ड्युपजिह्विका
खालित्यं पिञ्जरत्वं च केशानां पतनं तथा
śleṣmapraseko vaisvaryaṃ galaśuṇḍyupajihvikā
khālityaṃ piñjaratvaṃ ca keśānāṃ patanaṃ tathā

