66 shlokas
- 1
अथातस्तिस्रैषणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः
athātastisraiṣaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
इति ह स्माह भगवानात्रेयः
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ
- 3
इह खलु पुरुषेणानुपहतसत्त्वबुद्धिपौरुषपराक्रमेण हितमिह चामुष्मिंश्च लोके समनुपश्यता तिस्र एषणाः पर्येष्टव्या भवन्ति
तद्यथाप्राणैषणा धनैषणा परलोकैषणेति
iha khalu puruṣeṇānupahatasattvabuddhipauruṣaparākrameṇa hitamiha cāmuṣmiṃśca loke samanupaśyatā tisra eṣaṇāḥ paryeṣṭavyā bhavanti
tadyathāprāṇaiṣaṇā dhanaiṣaṇā paralokaiṣaṇeti
- 4
आसां तु खल्वेषणानां प्राणैषणां तावत्पूर्वतरमापद्येत
कस्मात्प्राणपरित्यागे हि सर्वत्यागः
तस्यानुपालनं स्वस्थस्य स्वस्थवृत्तानुवृत्तिः आतुरस्य विकारप्रशमनेऽप्रमादः तदुभयमेतदुक्तं वक्ष्यते च तद्यथोक्तम् अनुवर्तमानः प्राणानुपालनाद्दीर्घमायुरवाप्नोतीति प्रथमैषणा व्याख्याता भवति
āsāṃ tu khalveṣaṇānāṃ prāṇaiṣaṇāṃ tāvatpūrvataramāpadyeta
kasmātprāṇaparityāge hi sarvatyāgaḥ
tasyānupālanaṃ svasthasya svasthavṛttānuvṛttiḥ āturasya vikārapraśamane'pramādaḥ tadubhayametaduktaṃ vakṣyate ca tadyathoktam anuvartamānaḥ prāṇānupālanāddīrghamāyuravāpnotīti prathamaiṣaṇā vyākhyātā bhavati
- 5
अथ द्वितीयां धनैषणामापद्येत प्राणेभ्यो ह्यनन्तरं धनमेव पर्येष्टव्यं भवति न ह्यतः पापात्पापीयोऽस्ति यद् अनुपकरणस्य दीर्घमायुः तस्मादुपकरणानि पर्येष्टुं यतेत
तत्रोपकरणोपायान् अनुव्याख्यास्यामः तद्यथा कृषिपाशुपाल्यवाणिज्यराजोपसेवादीनि यानि चान्यान्यपि सताम् अविगर्हितानि कर्माणि वृत्तिपुष्टिकराणि विद्यात्तान्यारभेत कर्तुं तथा कुर्वन्दीर्घजीवितं जीवत्यनवमतः पुरुषो भवति
इति द्वितीया धनैषणा व्याख्याता भवति
atha dvitīyāṃ dhanaiṣaṇāmāpadyeta prāṇebhyo hyanantaraṃ dhanameva paryeṣṭavyaṃ bhavati na hyataḥ pāpātpāpīyo'sti yad anupakaraṇasya dīrghamāyuḥ tasmādupakaraṇāni paryeṣṭuṃ yateta
tatropakaraṇopāyān anuvyākhyāsyāmaḥ tadyathā kṛṣipāśupālyavāṇijyarājopasevādīni yāni cānyānyapi satām avigarhitāni karmāṇi vṛttipuṣṭikarāṇi vidyāttānyārabheta kartuṃ tathā kurvandīrghajīvitaṃ jīvatyanavamataḥ puruṣo bhavati
iti dvitīyā dhanaiṣaṇā vyākhyātā bhavati
- 6
अथ तृतीयां परलोकैषणाम् आपद्येत
संशयश्चात्र कथं भविष्याम इतश्च्युता नवेति कुतः पुनः संशय इति उच्यते सन्ति ह्येके प्रत्यक्षपराः परोक्षत्वात्पुनर्भवस्य नास्तिक्यमाश्रिताः सन्ति चागमप्रत्ययादेव पुनर्भवमिच्छन्ति श्रुतिभेदाच्च
मातरं पितरं चैके मन्यन्ते जन्मकारणम्
स्वभावं परनिर्माणं यदृच्छां चापरे जनाः
इति
अतः संशयः किंनु खल्वस्ति पुनर्भवो न वेति
atha tṛtīyāṃ paralokaiṣaṇām āpadyeta
saṃśayaścātra kathaṃ bhaviṣyāma itaścyutā naveti kutaḥ punaḥ saṃśaya iti ucyate santi hyeke pratyakṣaparāḥ parokṣatvātpunarbhavasya nāstikyamāśritāḥ santi cāgamapratyayādeva punarbhavamicchanti śrutibhedācca
mātaraṃ pitaraṃ caike manyante janmakāraṇam
svabhāvaṃ paranirmāṇaṃ yadṛcchāṃ cāpare janāḥ
iti
ataḥ saṃśayaḥ kiṃnu khalvasti punarbhavo na veti
- 7
तत्र बुद्धिमान्नास्तिक्यबुद्धिं जह्याद्विचिकित्सां च
कस्मात्प्रत्यक्षं ह्यल्पम् अनल्पम् अप्रत्यक्षम् अस्ति यदागमानुमानयुक्तिभिरुपलभ्यते यैरेव तावदिन्द्रियैः प्रत्यक्षमुपलभ्यते तान्येव सन्ति चाप्रत्यक्षाणि
tatra buddhimānnāstikyabuddhiṃ jahyādvicikitsāṃ ca
kasmātpratyakṣaṃ hyalpam analpam apratyakṣam asti yadāgamānumānayuktibhirupalabhyate yaireva tāvadindriyaiḥ pratyakṣamupalabhyate tānyeva santi cāpratyakṣāṇi
- 8
सतां च रूपाणाम् अतिसन्निकर्षाद् अतिविप्रकर्षाद् आवरणात्करणदौर्बल्यान्मनोऽनवस्थानात्समानाभिहाराद् अभिभवाद् अतिसौक्ष्म्याच्च प्रत्यक्षानुपलब्धिः तस्माद् अपरीक्षितम् एतदुच्यते प्रत्यक्षमेवास्ति नान्यदस्तीति
satāṃ ca rūpāṇām atisannikarṣād ativiprakarṣād āvaraṇātkaraṇadaurbalyānmano'navasthānātsamānābhihārād abhibhavād atisaukṣmyācca pratyakṣānupalabdhiḥ tasmād aparīkṣitam etaducyate pratyakṣamevāsti nānyadastīti
- 9
श्रुतयश्चैता न कारणं युक्तिविरोधात्
आत्मा मातुः पितुर्वा यः सोऽपत्यं यदि संचरेत्
द्विविधं संचरेदात्मा सर्वो वावयवेन वा
śrutayaścaitā na kāraṇaṃ yuktivirodhāt
ātmā mātuḥ piturvā yaḥ so'patyaṃ yadi saṃcaret
dvividhaṃ saṃcaredātmā sarvo vāvayavena vā
- 10
सर्वश्चेत्संचरेन्मातुः पितुर्वा मरणं भवेत्
निरन्तरं नावयवः कश्चित्सूक्ष्मस्य चात्मनः
sarvaścetsaṃcarenmātuḥ piturvā maraṇaṃ bhavet
nirantaraṃ nāvayavaḥ kaścitsūkṣmasya cātmanaḥ
- 11
बुद्धिर्मनश्च निर्णीते यथैवात्मा तथैव ते
येषां चैषा मतिस्तेषां योनिर्नास्ति चतुर्विधा
buddhirmanaśca nirṇīte yathaivātmā tathaiva te
yeṣāṃ caiṣā matisteṣāṃ yonirnāsti caturvidhā
- 12
विद्यात्स्वाभाविकं षण्णां धातूनां यत्स्वलक्षणम्
संयोगे च वियोगे च तेषां कर्मैव कारणम्
vidyātsvābhāvikaṃ ṣaṇṇāṃ dhātūnāṃ yatsvalakṣaṇam
saṃyoge ca viyoge ca teṣāṃ karmaiva kāraṇam
- 13
अनादेश्चेतनाधातोर्नेष्यते परनिर्मितिः
पर आत्मा स चेद्धेतुरिष्टोऽस्तु परनिर्मितिः
anādeścetanādhātorneṣyate paranirmitiḥ
para ātmā sa ceddheturiṣṭo'stu paranirmitiḥ
- 14
न परीक्षा न परीक्ष्यं न कर्ता कारणं न च
न देवा नर्षयः सिद्धाः कर्म कर्मफलं न च
na parīkṣā na parīkṣyaṃ na kartā kāraṇaṃ na ca
na devā narṣayaḥ siddhāḥ karma karmaphalaṃ na ca
- 15
नास्तिकस्यास्ति नैवात्मा यदृच्छोपहतात्मनः
पातकेभ्यः परं चैतत्पातकं नास्तिकग्रहः
nāstikasyāsti naivātmā yadṛcchopahatātmanaḥ
pātakebhyaḥ paraṃ caitatpātakaṃ nāstikagrahaḥ
- 16
तस्मान्मतिं विमुच्यैताममार्गप्रसृतां बुधः
सतां बुद्धिप्रदीपेन पश्येत्सर्वं यथातथम्
tasmānmatiṃ vimucyaitāmamārgaprasṛtāṃ budhaḥ
satāṃ buddhipradīpena paśyetsarvaṃ yathātatham
- 17
द्विविधमेव खलु सर्वं सच्चासच्च तस्य चतुर्विधा परीक्षा आप्तोपदेशः प्रत्यक्षम् अनुमानं युक्तिश्चेति
dvividhameva khalu sarvaṃ saccāsacca tasya caturvidhā parīkṣā āptopadeśaḥ pratyakṣam anumānaṃ yuktiśceti
- 18
आप्तास्तावत्रजस्तमोभ्यां निर्मुक्तास्तपोज्ञानबलेन ये
येषां त्रिकालममलं ज्ञानमव्याहतं सदा
āptāstāvatrajastamobhyāṃ nirmuktāstapojñānabalena ye
yeṣāṃ trikālamamalaṃ jñānamavyāhataṃ sadā
- 19
आप्ताः शिष्टा विबुद्धास्ते तेषां वाक्यमसंशयम्
सत्यं वक्ष्यन्ति ते कस्मादसत्यं नीरजस्तमाः
āptāḥ śiṣṭā vibuddhāste teṣāṃ vākyamasaṃśayam
satyaṃ vakṣyanti te kasmādasatyaṃ nīrajastamāḥ
- 20
आत्मेन्द्रियमनोऽर्थानां सन्निकर्षात्प्रवर्तते
व्यक्ता तदात्वे या बुद्धिः प्रत्यक्षं सा निरुच्यते
ātmendriyamano'rthānāṃ sannikarṣātpravartate
vyaktā tadātve yā buddhiḥ pratyakṣaṃ sā nirucyate
- 21
प्रत्यक्षपूर्वं त्रिविधं त्रिकालं चानुमीयते
वह्निर्निगूढो धूमेन मैथुनं गर्भदर्शनात्
pratyakṣapūrvaṃ trividhaṃ trikālaṃ cānumīyate
vahnirnigūḍho dhūmena maithunaṃ garbhadarśanāt
- 22
एवं व्यवस्यन्त्यतीतं बीजात्फलमनागतम्
दृष्ट्वा बीजात्फलं जातमिहैव सदृशं बुधाः
evaṃ vyavasyantyatītaṃ bījātphalamanāgatam
dṛṣṭvā bījātphalaṃ jātamihaiva sadṛśaṃ budhāḥ
- 23
युक्तिः षड्धातुसंयोगाद्गर्भाणां संभवस्तथा
yuktiḥ ṣaḍdhātusaṃyogādgarbhāṇāṃ saṃbhavastathā
- 24
मथ्यमन्थनमन्थानसंयोगाद् अग्निसंभवः
युक्तियुक्ता चतुष्पादसंपद्व्याधिनिबर्हणी
mathyamanthanamanthānasaṃyogād agnisaṃbhavaḥ
yuktiyuktā catuṣpādasaṃpadvyādhinibarhaṇī
- 25
बुद्धिः पश्यति या भावान्बहुकारणयोगजान्
युक्तिस्त्रिकाला सा ज्ञेया त्रिवर्गः साध्यते यया
buddhiḥ paśyati yā bhāvānbahukāraṇayogajān
yuktistrikālā sā jñeyā trivargaḥ sādhyate yayā
- 26
एषा परीक्षा नास्त्यन्या यया सर्वं परीक्ष्यते
परीक्ष्यं सदसच्चैवं तया चास्ति पुनर्भवः
eṣā parīkṣā nāstyanyā yayā sarvaṃ parīkṣyate
parīkṣyaṃ sadasaccaivaṃ tayā cāsti punarbhavaḥ
- 27
तत्राप्तागमस्तावद्वेदः यश्चान्योऽपि कश्चिद्वेदार्थाद् अविपरीतः परीक्षकैः प्रणीतः शिष्टानुमतो लोकानुग्रहप्रवृत्तः शास्त्रवादः स चाप्तागमः आप्तागमाद् उपलभ्यते दानतपोयज्ञसत्याहिंसाब्रह्मचर्याण्य् अभ्युदयनिःश्रेयसकराणीति
tatrāptāgamastāvadvedaḥ yaścānyo'pi kaścidvedārthād aviparītaḥ parīkṣakaiḥ praṇītaḥ śiṣṭānumato lokānugrahapravṛttaḥ śāstravādaḥ sa cāptāgamaḥ āptāgamād upalabhyate dānatapoyajñasatyāhiṃsābrahmacaryāṇy abhyudayaniḥśreyasakarāṇīti
- 28
न चानतिवृत्तसत्त्वदोषाणाम् अदोषैर् अपुनर्भवो धर्मद्वारेषूपदिश्यते
na cānativṛttasattvadoṣāṇām adoṣair apunarbhavo dharmadvāreṣūpadiśyate
- 29
धर्मद्वारावहितैश्च व्यपगतभयरागद्वेषलोभमोहमानैर्ब्रह्माग्रैराप्तैः कर्मविद्भिर् अनुपहतसत्त्वबुद्धिप्रचारैः पूर्वैः पूर्वतरैर्महर्षिभिर्दिव्यचक्षुर्भिर्दृष्टोपदिष्टः पुनर्भव इति व्यवस्येदेवम्
dharmadvārāvahitaiśca vyapagatabhayarāgadveṣalobhamohamānairbrahmāgrairāptaiḥ karmavidbhir anupahatasattvabuddhipracāraiḥ pūrvaiḥ pūrvatarairmaharṣibhirdivyacakṣurbhirdṛṣṭopadiṣṭaḥ punarbhava iti vyavasyedevam
- 30
प्रत्यक्षमपि चोपलभ्यते मातापित्रोर्विसदृशान्यपत्यानि तुल्यसंभवानां वर्णस्वराकृतिसत्त्वबुद्धिभाग्यविशेषाः प्रवरावरकुलजन्म दास्यैश्वर्यं सुखासुखमायुः आयुषो वैषम्यम् इह कृतस्यावाप्तिः अशिक्षितानां च रुदितस्तनपानहासत्रासादीनां प्रवृत्तिः लक्षणोत्पत्तिः कर्मसादृश्ये फलविशेषः मेधा क्वचित्क्वचित्कर्मण्यमेधा जातिस्मरणमिहागमनम् इतश्च्युतानामिति समदर्शने प्रियाप्रियत्वम्
pratyakṣamapi copalabhyate mātāpitrorvisadṛśānyapatyāni tulyasaṃbhavānāṃ varṇasvarākṛtisattvabuddhibhāgyaviśeṣāḥ pravarāvarakulajanma dāsyaiśvaryaṃ sukhāsukhamāyuḥ āyuṣo vaiṣamyam iha kṛtasyāvāptiḥ aśikṣitānāṃ ca ruditastanapānahāsatrāsādīnāṃ pravṛttiḥ lakṣaṇotpattiḥ karmasādṛśye phalaviśeṣaḥ medhā kvacitkvacitkarmaṇyamedhā jātismaraṇamihāgamanam itaścyutānāmiti samadarśane priyāpriyatvam

