70 shlokas
- 1
अथातः स्वेदाध्यायं व्याख्यास्यामः
athātaḥ svedādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
इति ह स्माह भगवानात्रेयः
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ
- 3
अतः स्वेदाः प्रवक्ष्यन्ते यैर्यथावत्प्रयोजितैः
स्वेदसाध्याः प्रशाम्यन्ति गदा वातकफात्मकाः
ataḥ svedāḥ pravakṣyante yairyathāvatprayojitaiḥ
svedasādhyāḥ praśāmyanti gadā vātakaphātmakāḥ
- 4
स्नेहपूर्वं प्रयुक्तेन स्वेदेनावजिते ऽनिले
पुरीषमूत्ररेतांसि न सजन्ति कथंचन
snehapūrvaṃ prayuktena svedenāvajite 'nile
purīṣamūtraretāṃsi na sajanti kathaṃcana
- 5
शुष्काण्यपि हि काष्ठानि स्नेहस्वेदोपपादनैः
नमयन्ति यथान्यायं किं पुनर्जीवतो नरान्
śuṣkāṇyapi hi kāṣṭhāni snehasvedopapādanaiḥ
namayanti yathānyāyaṃ kiṃ punarjīvato narān
- 6
रोगर्तुव्याधितापेक्षो नात्युष्णो ऽतिमृदुर्न च
द्रव्यवान्कल्पितो देशे स्वेदः कार्यकरो मतः
rogartuvyādhitāpekṣo nātyuṣṇo 'timṛdurna ca
dravyavānkalpito deśe svedaḥ kāryakaro mataḥ
- 7
व्याधौ शीते शरीरे च महान्स्वेदो महाबले
दुर्बले दुर्बलः स्वेदो मध्यमे मध्यमो हितः
vyādhau śīte śarīre ca mahānsvedo mahābale
durbale durbalaḥ svedo madhyame madhyamo hitaḥ
- 8
वातश्लेष्मणि वाते वा कफे वा स्वेद इष्यते
स्निग्धरूक्षस्तथा स्निग्धो रूक्षश्चाप्युपकल्पितः
vātaśleṣmaṇi vāte vā kaphe vā sveda iṣyate
snigdharūkṣastathā snigdho rūkṣaścāpyupakalpitaḥ
- 9
आमाशयगते वाते कफे पक्वाशयाश्रिते
रूक्षपूर्वो हितः स्वेदः स्नेहपूर्वस्तथैव च
āmāśayagate vāte kaphe pakvāśayāśrite
rūkṣapūrvo hitaḥ svedaḥ snehapūrvastathaiva ca
- 10
वृषणौ हृदयं दृष्टी स्वेदयेन्मृदु नैव वा
मध्यमं वङ्क्षणौ शेषमङ्गावयवमिष्टतः
vṛṣaṇau hṛdayaṃ dṛṣṭī svedayenmṛdu naiva vā
madhyamaṃ vaṅkṣaṇau śeṣamaṅgāvayavamiṣṭataḥ
- 11
सुशुद्धैर्नक्तकैः पिण्ड्या गोधूमानामथापि वा
पद्मोत्पलपलाशैर्वा स्वेद्यः संवृत्य चक्षुषी
suśuddhairnaktakaiḥ piṇḍyā godhūmānāmathāpi vā
padmotpalapalāśairvā svedyaḥ saṃvṛtya cakṣuṣī
- 12
मुक्तावलीभिः शीताभिः शीतलैर्भाजनैरपि
जलार्द्रैर्जलजैर्हस्तैः स्विद्यतो हृदयं स्पृशेत्
muktāvalībhiḥ śītābhiḥ śītalairbhājanairapi
jalārdrairjalajairhastaiḥ svidyato hṛdayaṃ spṛśet
- 13
शीतशूलव्युपरमे स्तम्भगौरवनिग्रहे
संजाते मार्दवे स्वेदे स्वेदनाद्विरतिर्मता
śītaśūlavyuparame stambhagauravanigrahe
saṃjāte mārdave svede svedanādviratirmatā
- 14
पित्तप्रकोपो मूर्च्छा च शरीरसदनं तृषा
दाहः स्वराङ्गदौर्बल्यम् अतिस्विन्नस्य लक्षणम्
pittaprakopo mūrcchā ca śarīrasadanaṃ tṛṣā
dāhaḥ svarāṅgadaurbalyam atisvinnasya lakṣaṇam
- 15
उक्तस्तस्याशितीये यो ग्रैष्मिकः सर्वशो विधिः
सो ऽतिस्विन्नस्य कर्तव्यो मधुरः स्निग्धशीतलः
uktastasyāśitīye yo graiṣmikaḥ sarvaśo vidhiḥ
so 'tisvinnasya kartavyo madhuraḥ snigdhaśītalaḥ
- 16
कषायमद्यनित्यानां गर्भिण्या रक्तपित्तिनाम्
पित्तिनां सातिसाराणां रूक्षाणां मधुमेहिनाम्
kaṣāyamadyanityānāṃ garbhiṇyā raktapittinām
pittināṃ sātisārāṇāṃ rūkṣāṇāṃ madhumehinām
- 17
विदग्धभ्रष्टब्रध्नानां विषमद्यविकारिणाम्
श्रान्तानां नष्टसंज्ञानां स्थूलानां पित्तमेहिनाम्
vidagdhabhraṣṭabradhnānāṃ viṣamadyavikāriṇām
śrāntānāṃ naṣṭasaṃjñānāṃ sthūlānāṃ pittamehinām
- 18
तृष्यतां क्षुधितानां च क्रुद्धानां शोचतामपि
कामल्युदरिणां चैव क्षतानाम् आढ्यरोगिणाम्
tṛṣyatāṃ kṣudhitānāṃ ca kruddhānāṃ śocatāmapi
kāmalyudariṇāṃ caiva kṣatānām āḍhyarogiṇām
- 19
दुर्बलातिविशुष्काणामुपक्षीणौजसां तथा
भिषक्तैमिरिकाणां च न स्वेदमवतारयेत्
durbalātiviśuṣkāṇāmupakṣīṇaujasāṃ tathā
bhiṣaktaimirikāṇāṃ ca na svedamavatārayet
- 20
प्रतिश्याये च कासे च हिक्काश्वासेष्वलाघवे
कर्णमन्याशिरःशूले स्वरभेदे गलग्रहे
pratiśyāye ca kāse ca hikkāśvāseṣvalāghave
karṇamanyāśiraḥśūle svarabhede galagrahe
- 21
अर्दितैकाङ्गसर्वाङ्गपक्षाघाते विनामके
कोष्ठानाहविबन्धेषु मूत्राघाते विजृम्भके
arditaikāṅgasarvāṅgapakṣāghāte vināmake
koṣṭhānāhavibandheṣu mūtrāghāte vijṛmbhake
- 22
पार्श्वपृष्ठकटीकुक्षिसंग्रहे गृध्रसीषु च
मूत्रकृच्छ्रे महत्त्वे च मुष्कयोरङ्गमर्दके
pārśvapṛṣṭhakaṭīkukṣisaṃgrahe gṛdhrasīṣu ca
mūtrakṛcchre mahattve ca muṣkayoraṅgamardake
- 23
पादजानूरुजङ्घार्तिसंग्रहे श्वयथावपि
खल्लीष्वामेषु शीते च वेपथौ वातकण्टके
pādajānūrujaṅghārtisaṃgrahe śvayathāvapi
khallīṣvāmeṣu śīte ca vepathau vātakaṇṭake
- 24
संकोचायामशूलेषु स्तम्भगौरवसुप्तिषु
सर्वाङ्गेषु विकारेषु स्वेदनं हितमुच्यते
saṃkocāyāmaśūleṣu stambhagauravasuptiṣu
sarvāṅgeṣu vikāreṣu svedanaṃ hitamucyate
- 25
तिलमाषकुलत्थाम्लघृततैलामिषौदनैः
पायसैः कृशरैर्मांसैः पिण्डस्वेदं प्रयोजयेत्
tilamāṣakulatthāmlaghṛtatailāmiṣaudanaiḥ
pāyasaiḥ kṛśarairmāṃsaiḥ piṇḍasvedaṃ prayojayet
- 26
गोखरोष्ट्रवराहाश्वशकृद्भिः सतुषैर्यवैः
सिकतापांशुपाषाणकरीषायसपूटकैः
gokharoṣṭravarāhāśvaśakṛdbhiḥ satuṣairyavaiḥ
sikatāpāṃśupāṣāṇakarīṣāyasapūṭakaiḥ
- 27
श्लैष्मिकान्स्वेदयेत्पूर्वैर्वातिकान्समुपाचरेत्
द्रव्याण्येतानि शस्यन्ते यथास्वं प्रस्तरेष्वपि
ślaiṣmikānsvedayetpūrvairvātikānsamupācaret
dravyāṇyetāni śasyante yathāsvaṃ prastareṣvapi
- 28
भूगृहेषु च जेन्ताकेषूष्णगर्भगृहेषु च
विधूमाङ्गारतप्तेषु स्वभ्यक्तः स्विद्यते सुखम्
bhūgṛheṣu ca jentākeṣūṣṇagarbhagṛheṣu ca
vidhūmāṅgāratapteṣu svabhyaktaḥ svidyate sukham
- 29
ग्राम्यानूपौदकं मांसं पयो बस्तशिरस्तथा
वराहमध्यपित्तासृक्स्नेहवत्तिलतण्डुलाः
grāmyānūpaudakaṃ māṃsaṃ payo bastaśirastathā
varāhamadhyapittāsṛksnehavattilataṇḍulāḥ
- 30
इत्येतानि समुत्क्वाथ्य नाडीस्वेदं प्रयोजयेत्
देशकालविभागज्ञो युक्त्यपेक्षो भिषक्तमः
ityetāni samutkvāthya nāḍīsvedaṃ prayojayet
deśakālavibhāgajño yuktyapekṣo bhiṣaktamaḥ

