60 shlokas
- 1
अथातो विधिशोणितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः
athāto vidhiśoṇitīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
इति ह स्माह भगवानात्रेयः
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ
- 3
विधिना शोणितं जातं शुद्धं भवति देहिनाम्
देशकालौकसात्म्यानां विधिर्यः संप्रकाशितः
vidhinā śoṇitaṃ jātaṃ śuddhaṃ bhavati dehinām
deśakālaukasātmyānāṃ vidhiryaḥ saṃprakāśitaḥ
- 4
तद्विशुद्धं हि रुधिरं बलवर्णसुखायुषा
युनक्ति प्राणिनः शोणितं ह्यनुवर्तते
tadviśuddhaṃ hi rudhiraṃ balavarṇasukhāyuṣā
yunakti prāṇinaḥ śoṇitaṃ hyanuvartate
- 5
प्रदुष्टबहुतीक्ष्णोष्णैर्मद्यैरन्यैश्च तद्विधैः
तथातिलवणक्षारैरम्लैः कटुभिरेव च
praduṣṭabahutīkṣṇoṣṇairmadyairanyaiśca tadvidhaiḥ
tathātilavaṇakṣārairamlaiḥ kaṭubhireva ca
- 6
कुलत्थमाषनिष्पावतिलतैलनिषेवणैः
पिण्डालुमूलकादीनां हरितानां च सर्वशः
kulatthamāṣaniṣpāvatilatailaniṣevaṇaiḥ
piṇḍālumūlakādīnāṃ haritānāṃ ca sarvaśaḥ
- 7
जलजानूपबैलानां प्रसहानां च सेवनात्
दध्यम्लमस्तुशुक्तानां सुरासौवीरकस्य च
jalajānūpabailānāṃ prasahānāṃ ca sevanāt
dadhyamlamastuśuktānāṃ surāsauvīrakasya ca
- 8
विरुद्धानामुपक्लिन्नपूतीनां भक्षणेन च
भुक्त्वा दिवा प्रस्वपतां द्रवस्निग्धगुरूणि च
viruddhānāmupaklinnapūtīnāṃ bhakṣaṇena ca
bhuktvā divā prasvapatāṃ dravasnigdhagurūṇi ca
- 9
अत्यादानं तथा क्रोधं भजतां चातपानलौ
छर्दिवेगप्रतीघातात्काले चानवसेचनात्
atyādānaṃ tathā krodhaṃ bhajatāṃ cātapānalau
chardivegapratīghātātkāle cānavasecanāt
- 10
श्रमाभिघातसंतापैरजीर्णाध्यशनैस्तथा
शरत्कालस्वभावाच्च शोणितं सम्प्रदुष्यति
śramābhighātasaṃtāpairajīrṇādhyaśanaistathā
śaratkālasvabhāvācca śoṇitaṃ sampraduṣyati
- 11
ततः शोणितजा रोगाः प्रजायन्ते पृथग्विधाः
मुखपाको ऽक्षिरागश्च पूतिघ्राणास्यगन्धिता
tataḥ śoṇitajā rogāḥ prajāyante pṛthagvidhāḥ
mukhapāko 'kṣirāgaśca pūtighrāṇāsyagandhitā
- 12
गुल्मोपकुशवीसर्परक्तपित्तप्रमीलकाः
विद्रधी रक्तमेहश्च प्रदरो वातशोणितम्
gulmopakuśavīsarparaktapittapramīlakāḥ
vidradhī raktamehaśca pradaro vātaśoṇitam
- 13
वैवर्ण्यमग्निसादश्च पिपासा गुरुगात्रता
संतापश्चातिदौर्बल्यमरुचिः शिरसश्च रुक्
vaivarṇyamagnisādaśca pipāsā gurugātratā
saṃtāpaścātidaurbalyamaruciḥ śirasaśca ruk
- 14
विदाहश्चान्नपानस्य तिक्ताम्लोद्गिरणं क्लमः
क्रोधप्रचुरता बुद्धेः संमोहो लवणास्यता
vidāhaścānnapānasya tiktāmlodgiraṇaṃ klamaḥ
krodhapracuratā buddheḥ saṃmoho lavaṇāsyatā
- 15
स्वेदः शरीरदौर्गन्ध्यं मदः कम्पः स्वरक्षयः
तन्द्रानिद्रातियोगश्च तमसश्चातिदर्शनम्
svedaḥ śarīradaurgandhyaṃ madaḥ kampaḥ svarakṣayaḥ
tandrānidrātiyogaśca tamasaścātidarśanam
- 16
कण्ड्वरुःकोठपिडकाकुष्ठचर्मदलादयः
विकाराः सर्व एवैते विज्ञेयाः शोणिताश्रयाः
kaṇḍvaruḥkoṭhapiḍakākuṣṭhacarmadalādayaḥ
vikārāḥ sarva evaite vijñeyāḥ śoṇitāśrayāḥ
- 17
शीतोष्णस्निग्धरूक्षाद्यैरुपक्रान्ताश्च ये गदाः
सम्यक्साध्या न सिध्यन्ति रक्तजांस्तान्विभावयेत्
śītoṣṇasnigdharūkṣādyairupakrāntāśca ye gadāḥ
samyaksādhyā na sidhyanti raktajāṃstānvibhāvayet
- 18
कुर्याच्छोणितरोगेषु रक्तपित्तहरीं क्रियाम्
विरेकमुपवासं च स्रावणं शोणितस्य च
kuryācchoṇitarogeṣu raktapittaharīṃ kriyām
virekamupavāsaṃ ca srāvaṇaṃ śoṇitasya ca
- 19
बलदोषप्रमाणाद्वा विशुद्ध्या रुधिरस्य वा
रुधिरं स्रावयेज्जन्तोराशयं प्रसमीक्ष्य वा
baladoṣapramāṇādvā viśuddhyā rudhirasya vā
rudhiraṃ srāvayejjantorāśayaṃ prasamīkṣya vā
- 20
अरुणाभं भवेद्वाताद्विशदं फेनिलं तनु
पित्तात्पीतासितं रक्तं स्त्यायत्यौष्ण्याच्चिरेण च
aruṇābhaṃ bhavedvātādviśadaṃ phenilaṃ tanu
pittātpītāsitaṃ raktaṃ styāyatyauṣṇyāccireṇa ca
- 21
ईषत्पाण्डु कफाद्दुष्टं पिच्छिलं तन्तुमद्घनम्
संसृष्टलिङ्गं संसर्गात्त्रिलिङ्गं सान्निपातिकम्
īṣatpāṇḍu kaphādduṣṭaṃ picchilaṃ tantumadghanam
saṃsṛṣṭaliṅgaṃ saṃsargāttriliṅgaṃ sānnipātikam
- 22
तपनीयेन्द्रगोपाभं पद्मालक्तकसन्निभम्
गुञ्जाफलसवर्णं च विशुद्धं विद्धि शोणितम्
tapanīyendragopābhaṃ padmālaktakasannibham
guñjāphalasavarṇaṃ ca viśuddhaṃ viddhi śoṇitam
- 23
नात्युष्णशीतं लघु दीपनीयं रक्ते ऽपनीते हितमन्नपानम्
तदा शरीरं ह्यनवस्थितासृगग्निर्विशेषेण च रक्षितव्यः
nātyuṣṇaśītaṃ laghu dīpanīyaṃ rakte 'panīte hitamannapānam
tadā śarīraṃ hyanavasthitāsṛgagnirviśeṣeṇa ca rakṣitavyaḥ
- 24
प्रसन्नवर्णेन्द्रियमिन्द्रियार्थानिच्छन्तमव्याहतपक्तृवेगम्
सुखान्वितं तुष्टिबलोपपन्नं विशुद्धरक्तं पुरुषं वन्दन्ति
prasannavarṇendriyamindriyārthānicchantamavyāhatapaktṛvegam
sukhānvitaṃ tuṣṭibalopapannaṃ viśuddharaktaṃ puruṣaṃ vandanti
- 25
यदा तु रक्तवाहीनि रससंज्ञावहानि च
पृथक्पृथक्समस्ता वा स्रोतांसि कुपिता मलाः
yadā tu raktavāhīni rasasaṃjñāvahāni ca
pṛthakpṛthaksamastā vā srotāṃsi kupitā malāḥ
- 26
मलिनाहारशीलस्य रजोमोहावृतात्मनः
प्रतिहत्यावतिष्ठन्ते जायन्ते व्याधयस्तदा
malināhāraśīlasya rajomohāvṛtātmanaḥ
pratihatyāvatiṣṭhante jāyante vyādhayastadā
- 27
मदमूर्च्छायसंन्यासास्तेषां विद्याद्विचक्षणः
यथोत्तरं बलाधिक्यं हेतुलिङ्गोपशान्तिषु
madamūrcchāyasaṃnyāsāsteṣāṃ vidyādvicakṣaṇaḥ
yathottaraṃ balādhikyaṃ hetuliṅgopaśāntiṣu
- 28
दुर्बलं चेतसः स्थानं यदा वायुः प्रपद्यते
मनो विक्षोभयञ्जन्तोः संज्ञां संमोहयेत्तदा
durbalaṃ cetasaḥ sthānaṃ yadā vāyuḥ prapadyate
mano vikṣobhayañjantoḥ saṃjñāṃ saṃmohayettadā
- 29
पित्तमेवं कफश्चैवं मनो विक्षोभयन्नृणाम्
संज्ञां नयत्याकुलतां विशेषश्चात्र वक्ष्यते
pittamevaṃ kaphaścaivaṃ mano vikṣobhayannṛṇām
saṃjñāṃ nayatyākulatāṃ viśeṣaścātra vakṣyate
- 30
सक्तानल्पद्रुताभाषं चलस्खलितचेष्टितम्
विद्याद्वातमदाविष्टं रूक्षश्यावारुणाकृतिम्
saktānalpadrutābhāṣaṃ calaskhalitaceṣṭitam
vidyādvātamadāviṣṭaṃ rūkṣaśyāvāruṇākṛtim

