121 shlokas
- 1
अथातः कियन्तःशिरसीयम् अध्यायं व्याख्यास्यामः
athātaḥ kiyantaḥśirasīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
इति ह स्माह भगवानात्रेयः
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ
- 3
कियन्तः शिरसि प्रोक्ता रोगा हृदि च देहिनाम्
कति चाप्यनिलादीनां रोगा मानविकल्पजाः
kiyantaḥ śirasi proktā rogā hṛdi ca dehinām
kati cāpyanilādīnāṃ rogā mānavikalpajāḥ
- 4
क्षयाः कति समाख्याताः पिडकाः कति चानघ
गतिः कतिविधा चोक्ता दोषाणां दोषसूदन
kṣayāḥ kati samākhyātāḥ piḍakāḥ kati cānagha
gatiḥ katividhā coktā doṣāṇāṃ doṣasūdana
- 5
हुताशवेशस्य वचस्तच्छ्रुत्वा गुरुरब्रवीत्
पृष्टवानसि यत्सौम्य तन्मे शृणु सविस्तरम्
hutāśaveśasya vacastacchrutvā gururabravīt
pṛṣṭavānasi yatsaumya tanme śṛṇu savistaram
- 6
दृष्टाः पञ्च शिरोरोगाः पञ्चैव हृदयामयाः
व्याधीनां द्व्यधिका षष्टिर्दोषमानविकल्पजा
dṛṣṭāḥ pañca śirorogāḥ pañcaiva hṛdayāmayāḥ
vyādhīnāṃ dvyadhikā ṣaṣṭirdoṣamānavikalpajā
- 7
दशाष्टौ च क्षयाः सप्त पिडका माधुमेहिकाः
दोषाणां त्रिविधा चोक्ता गतिर्विस्तरतः शृणु
daśāṣṭau ca kṣayāḥ sapta piḍakā mādhumehikāḥ
doṣāṇāṃ trividhā coktā gatirvistarataḥ śṛṇu
- 8
संधारणाद्दिवास्वप्नाद्रात्रौ जागरणान्मदात्
उच्चैर्भाष्यादवश्यायात्प्राग्वाताद् अतिमैथुनात्
saṃdhāraṇāddivāsvapnādrātrau jāgaraṇānmadāt
uccairbhāṣyādavaśyāyātprāgvātād atimaithunāt
- 9
गन्धाद् असात्म्याद् आघ्राताद्रजोधूमहिमातपात्
गुर्वम्लहरितादानाद् अति शीताम्बुसेवनात्
gandhād asātmyād āghrātādrajodhūmahimātapāt
gurvamlaharitādānād ati śītāmbusevanāt
- 10
शिरोऽभिघाताद्दुष्टामाद्रोदनाद्बाष्पनिग्रहात्
मेघागमान्मनस्तापाद्देशकालविपर्ययात्
śiro'bhighātādduṣṭāmādrodanādbāṣpanigrahāt
meghāgamānmanastāpāddeśakālaviparyayāt
- 11
वातादयः प्रकुप्यन्ति शिरस्यस्रं च दुष्यति
ततः शिरसि जायन्ते रोगा विविधलक्षणाः
vātādayaḥ prakupyanti śirasyasraṃ ca duṣyati
tataḥ śirasi jāyante rogā vividhalakṣaṇāḥ
- 12
प्राणाः प्राणभृतां यत्र श्रिताः सर्वेन्द्रियाणि च
यदुत्तमाङ्गमङ्गानां शिरस्तदभिधीयते
prāṇāḥ prāṇabhṛtāṃ yatra śritāḥ sarvendriyāṇi ca
yaduttamāṅgamaṅgānāṃ śirastadabhidhīyate
- 13
अर्धावभेदको वा स्यात्सर्वं वा रुज्यते शिरः
प्रतिश्यामुखनासाक्षिकर्णरोगशिरोभ्रमाः
ardhāvabhedako vā syātsarvaṃ vā rujyate śiraḥ
pratiśyāmukhanāsākṣikarṇarogaśirobhramāḥ
- 14
अर्दितं शिरसः कम्पो गलमन्याहनुग्रहः
विविधाश्चापरे रोगा वातादिक्रिमिसंभवाः
arditaṃ śirasaḥ kampo galamanyāhanugrahaḥ
vividhāścāpare rogā vātādikrimisaṃbhavāḥ
- 15
पृथग्दिष्टास्तु ये पञ्च संग्रहे परमर्षिभिः
शिरोगदांस्ताञ्छृणु मे यथास्वैर्हेतुलक्षणैः
pṛthagdiṣṭāstu ye pañca saṃgrahe paramarṣibhiḥ
śirogadāṃstāñchṛṇu me yathāsvairhetulakṣaṇaiḥ
- 16
उच्चैर्भाष्यातिभाष्याभ्यां तीक्ष्णपानात्प्रजागरात्
शीतमारुतसंस्पर्शाद्व्यवायाद्वेगनिग्रहात्
uccairbhāṣyātibhāṣyābhyāṃ tīkṣṇapānātprajāgarāt
śītamārutasaṃsparśādvyavāyādveganigrahāt
- 17
उपवासादभीघाताद्विरेकाद्वमनादति
बाष्पशोकभयत्रासाद्भारमार्गातिकर्शनात्
upavāsādabhīghātādvirekādvamanādati
bāṣpaśokabhayatrāsādbhāramārgātikarśanāt
- 18
शिरोगताः सिरा वृद्धो वायुराविश्य कुप्यति
ततः शूलं महत्तस्य वातात्समुपजायते
śirogatāḥ sirā vṛddho vāyurāviśya kupyati
tataḥ śūlaṃ mahattasya vātātsamupajāyate
- 19
निस्तुद्येते भृशं शङ्खौ घाटा संभिद्यते तथा
सभ्रूमध्यं ललाटं च तपतीवातिवेदनम्
nistudyete bhṛśaṃ śaṅkhau ghāṭā saṃbhidyate tathā
sabhrūmadhyaṃ lalāṭaṃ ca tapatīvātivedanam
- 20
वध्येते स्वनतः श्रोत्रे निष्कृष्येते इवाक्षिणी
घूर्णतीव शिरः सर्वं संधिभ्य इव मुच्यते
vadhyete svanataḥ śrotre niṣkṛṣyete ivākṣiṇī
ghūrṇatīva śiraḥ sarvaṃ saṃdhibhya iva mucyate
- 21
स्फुरत्यति सिराजालं स्तभ्यते च शिरोधरा
स्निग्धोष्णमुपशेते च शिरोरोगे ऽनिलात्मके
sphuratyati sirājālaṃ stabhyate ca śirodharā
snigdhoṣṇamupaśete ca śiroroge 'nilātmake
- 22
कट्वम्ललवणक्षारमद्यक्रोधातपानलैः
पित्तं शिरसि संदुष्टं शिरोरोगाय कल्पते
kaṭvamlalavaṇakṣāramadyakrodhātapānalaiḥ
pittaṃ śirasi saṃduṣṭaṃ śirorogāya kalpate
- 23
दह्यते रुज्यते तेन शिरः शीतं सुषूयते
दह्येते चक्षुषी तृष्णा भ्रमः स्वेदश्च जायते
dahyate rujyate tena śiraḥ śītaṃ suṣūyate
dahyete cakṣuṣī tṛṣṇā bhramaḥ svedaśca jāyate
- 24
आस्यासुखैः स्वप्नसुखैर्गुरुस्निग्धातिभोजनैः
श्लेष्मा शिरसि संदुष्टः शिरोरोगाय कल्पते
āsyāsukhaiḥ svapnasukhairgurusnigdhātibhojanaiḥ
śleṣmā śirasi saṃduṣṭaḥ śirorogāya kalpate
- 25
शिरो मन्दरुजं तेन सुप्तं स्तिमितभारिकम्
भवत्युत्पद्यते तन्द्रा तथालस्यम् अरोचकः
śiro mandarujaṃ tena suptaṃ stimitabhārikam
bhavatyutpadyate tandrā tathālasyam arocakaḥ
- 26
वाताच्छूलं भ्रमः कम्पः पित्ताद्दाहो मदस्तृषा
कफाद्गुरुत्वं तन्द्रा च शिरोरोगे त्रिदोषजे
vātācchūlaṃ bhramaḥ kampaḥ pittāddāho madastṛṣā
kaphādgurutvaṃ tandrā ca śiroroge tridoṣaje
- 27
तिलक्षीरगुडाजीर्णपूतिसंकीर्णभोजनात्
क्लेदो ऽसृक्कफमांसानां दोषलस्योपजायते
tilakṣīraguḍājīrṇapūtisaṃkīrṇabhojanāt
kledo 'sṛkkaphamāṃsānāṃ doṣalasyopajāyate
- 28
ततः शिरसि संक्लेदात्क्रिमयः पापकर्मणः
जनयन्ति शिरोरोगं जाता बीभत्सलक्षणम्
tataḥ śirasi saṃkledātkrimayaḥ pāpakarmaṇaḥ
janayanti śirorogaṃ jātā bībhatsalakṣaṇam
- 29
व्यधच्छेदरुजाकण्डूशोफदौर्गत्यदुःखितम्
क्रिमिरोगातुरं विद्यात्क्रिमीणां दर्शनेन च
vyadhacchedarujākaṇḍūśophadaurgatyaduḥkhitam
krimirogāturaṃ vidyātkrimīṇāṃ darśanena ca
- 30
शोकोपवासव्यायामरूक्षशुष्काल्पभोजनैः
वायुराविश्य हृदयं जनयत्युत्तमां रुजम्
śokopavāsavyāyāmarūkṣaśuṣkālpabhojanaiḥ
vāyurāviśya hṛdayaṃ janayatyuttamāṃ rujam

