49 shlokas
- 1
अथातो विविधाशितपीतीयमध्यायं व्याख्यास्यामः
athāto vividhāśitapītīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
इति ह स्माह भगवानात्रेयः
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ
- 3
विविधम् अशितं पीतं लीढं खादितं जन्तोर्हितम् अन्तरग्निसंधुक्षितबलेन यथास्वेनोष्मणा सम्यग्विपच्यमानं कालवद् अनवस्थितसर्वधातुपाकम् अनुपहतसर्वधातूष्ममारुतस्रोतः केवलं शरीरमुपचयबलवर्णसुखायुषा योजयति शरीरधातून् ऊर्जयति च
धातवो हि धात्वाहाराः प्रकृतिमनुवर्तन्ते
vividham aśitaṃ pītaṃ līḍhaṃ khāditaṃ jantorhitam antaragnisaṃdhukṣitabalena yathāsvenoṣmaṇā samyagvipacyamānaṃ kālavad anavasthitasarvadhātupākam anupahatasarvadhātūṣmamārutasrotaḥ kevalaṃ śarīramupacayabalavarṇasukhāyuṣā yojayati śarīradhātūn ūrjayati ca
dhātavo hi dhātvāhārāḥ prakṛtimanuvartante
- 4
तत्राहारप्रसादाख्यो रसः किट्टं च मलाख्यम् अभिनिर्वर्तते
किट्टात्स्वेदपुरीषवातपित्तश्लेष्माणः कर्णाक्षिनासिकास्यलोमकूपप्रजननमलाः केशश्मश्रुलोमनखादयश्चावयवाः पुष्यन्ति
पुष्यन्ति त्व् आहाररसाद्रसरुधिरमांसमेदोऽस्थिमज्जशुक्रौजांसि पञ्चेन्द्रियद्रव्याणि धातुप्रसादसंज्ञकानि शरीरसंधिबन्धपिच्छादयश्चावयवाः
ते सर्व एव धातवो मलाख्याः प्रसादाख्याश्च रसमलाभ्यां पुष्यन्तः स्वं मानमनुवर्तन्ते यथावयःशरीरम्
एवं रसमलौ स्वप्रमाणावस्थिताव् आश्रयस्य समधातोर्धातुसाम्यम् अनुवर्तयतः
निमित्ततस्तु क्षीणवृद्धानां प्रसादाख्यानां धातूनां वृद्धिक्षयाभ्याम् आहारमूलाभ्यां रसः साम्यम् उत्पादयत्यारोग्याय किट्टं च मलानामेवमेव
स्वमानातिरिक्ताः पुनरुत्सर्गिणः शीतोष्णपर्यायगुणैश्चोपचर्यमाणा मलाः शरीरधातुसाम्यकराः समुपलभ्यन्ते
tatrāhāraprasādākhyo rasaḥ kiṭṭaṃ ca malākhyam abhinirvartate
kiṭṭātsvedapurīṣavātapittaśleṣmāṇaḥ karṇākṣināsikāsyalomakūpaprajananamalāḥ keśaśmaśrulomanakhādayaścāvayavāḥ puṣyanti
puṣyanti tv āhārarasādrasarudhiramāṃsamedo'sthimajjaśukraujāṃsi pañcendriyadravyāṇi dhātuprasādasaṃjñakāni śarīrasaṃdhibandhapicchādayaścāvayavāḥ
te sarva eva dhātavo malākhyāḥ prasādākhyāśca rasamalābhyāṃ puṣyantaḥ svaṃ mānamanuvartante yathāvayaḥśarīram
evaṃ rasamalau svapramāṇāvasthitāv āśrayasya samadhātordhātusāmyam anuvartayataḥ
nimittatastu kṣīṇavṛddhānāṃ prasādākhyānāṃ dhātūnāṃ vṛddhikṣayābhyām āhāramūlābhyāṃ rasaḥ sāmyam utpādayatyārogyāya kiṭṭaṃ ca malānāmevameva
svamānātiriktāḥ punarutsargiṇaḥ śītoṣṇaparyāyaguṇaiścopacaryamāṇā malāḥ śarīradhātusāmyakarāḥ samupalabhyante
- 5
तेषां तु मलप्रसादाख्यानां धातूनां स्रोतांस्ययनमुखानि
तानि यथाविभागेन यथास्वं धातूनापूरयन्ति
एवमिदं शरीरमशितपीतलीढखादितप्रभवम्
अशितपीतलीढखादितप्रभवाश्चास्मिञ्शरीरे व्याधयो भवन्ति
हिताहितोपयोगविशेषास्त्वत्र शुभाशुभविशेषकरा भवन्तीति
teṣāṃ tu malaprasādākhyānāṃ dhātūnāṃ srotāṃsyayanamukhāni
tāni yathāvibhāgena yathāsvaṃ dhātūnāpūrayanti
evamidaṃ śarīramaśitapītalīḍhakhāditaprabhavam
aśitapītalīḍhakhāditaprabhavāścāsmiñśarīre vyādhayo bhavanti
hitāhitopayogaviśeṣāstvatra śubhāśubhaviśeṣakarā bhavantīti
- 6
एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच दृश्यन्ते हि भगवन्हितसमाख्यातम् अप्याहारमुपयुञ्जाना व्याधिमन्तश्चागदाश्च तथैवाहितसमाख्यातम् एवं दृष्टे कथं हिताहितोपयोगविशेषात्मकं शुभाशुभविशेषम् उपलभामह इति
evaṃvādinaṃ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca dṛśyante hi bhagavanhitasamākhyātam apyāhāramupayuñjānā vyādhimantaścāgadāśca tathaivāhitasamākhyātam evaṃ dṛṣṭe kathaṃ hitāhitopayogaviśeṣātmakaṃ śubhāśubhaviśeṣam upalabhāmaha iti
- 7
तमुवाच भगवानात्रेयो न हिताहारोपयोगिनाम् अग्निवेश तन्निमित्ता व्याधयो जायन्ते न च केवलं हिताहारोपयोगादेव सर्वव्याधिभयम् अतिक्रान्तं भवति सन्ति ह्य् ऋते ऽप्यहिताहारोपयोगाद् अन्या रोगप्रकृतयः तद्यथा कालविपर्ययः प्रज्ञापराधः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाश्चासात्म्या इति
ताश्च रोगप्रकृतयो रसान्सम्यगुपयुञ्जानमपि पुरुषम् अशुभेनोपपादयन्ति तस्माद्धिताहारोपयोगिनोऽपि दृश्यन्ते व्याधिमन्तः
अहिताहारोपयोगिनां पुनः कारणतो न सद्यो दोषवान्भवत्यपचारः
न हि सर्वाण्यपथ्यानि तुल्यदोषाणि न च सर्वे दोषास्तुल्यबला न च सर्वाणि शरीराणि व्याधिक्षमत्वे समर्थानि भवन्ति
तदेव ह्य् अपथ्यं देशकालसंयोगवीर्यप्रमाणातियोगाद्भूयस्तरम् अपथ्यं सम्पद्यते
स एव दोष संसृष्टयोनिर्विरुद्धोपक्रमो गम्भीरानुगतश्चिरस्थितः प्राणायतनसमुत्थो मर्मोपघाती कष्टतमः क्षिप्रकारितमश्च सम्पद्यते
शरीराणि चातिस्थूलान्यतिकृशान्य् अनिविष्टमांसशोणितास्थीनि दुर्बलान्य् असात्म्याहारोपचितान्य् अल्पाहाराण्य् अल्पसत्त्वानि च भवन्त्यव्याधिसहानि विपरीतानि पुनर्व्याधिसहानि
एभ्यश्चैवापथ्याहारदोषशरीरविशेषेभ्यो व्याधयो मृदवो दारुणाः क्षिप्रसमुत्थाश्चिरकारिणश्च भवन्ति
एव वातपित्तश्लेष्माणः स्थानविशेषे प्रकुपिता व्याधिविशेषान् अभिनिवर्तयन्त्यग्निवेश
tamuvāca bhagavānātreyo na hitāhāropayoginām agniveśa tannimittā vyādhayo jāyante na ca kevalaṃ hitāhāropayogādeva sarvavyādhibhayam atikrāntaṃ bhavati santi hy ṛte 'pyahitāhāropayogād anyā rogaprakṛtayaḥ tadyathā kālaviparyayaḥ prajñāparādhaḥ śabdasparśarūparasagandhāścāsātmyā iti
tāśca rogaprakṛtayo rasānsamyagupayuñjānamapi puruṣam aśubhenopapādayanti tasmāddhitāhāropayogino'pi dṛśyante vyādhimantaḥ
ahitāhāropayogināṃ punaḥ kāraṇato na sadyo doṣavānbhavatyapacāraḥ
na hi sarvāṇyapathyāni tulyadoṣāṇi na ca sarve doṣāstulyabalā na ca sarvāṇi śarīrāṇi vyādhikṣamatve samarthāni bhavanti
tadeva hy apathyaṃ deśakālasaṃyogavīryapramāṇātiyogādbhūyastaram apathyaṃ sampadyate
sa eva doṣa saṃsṛṣṭayonirviruddhopakramo gambhīrānugataścirasthitaḥ prāṇāyatanasamuttho marmopaghātī kaṣṭatamaḥ kṣiprakāritamaśca sampadyate
śarīrāṇi cātisthūlānyatikṛśāny aniviṣṭamāṃsaśoṇitāsthīni durbalāny asātmyāhāropacitāny alpāhārāṇy alpasattvāni ca bhavantyavyādhisahāni viparītāni punarvyādhisahāni
ebhyaścaivāpathyāhāradoṣaśarīraviśeṣebhyo vyādhayo mṛdavo dāruṇāḥ kṣiprasamutthāścirakāriṇaśca bhavanti
eva vātapittaśleṣmāṇaḥ sthānaviśeṣe prakupitā vyādhiviśeṣān abhinivartayantyagniveśa
- 8
तत्र रसादिषु स्थानेषु प्रकुपितानां दोषाणां यस्मिन्स्थाने ये ये व्याधयः सम्भवन्ति तांस्तान्यथावद् अनुव्याख्यास्यामः
tatra rasādiṣu sthāneṣu prakupitānāṃ doṣāṇāṃ yasminsthāne ye ye vyādhayaḥ sambhavanti tāṃstānyathāvad anuvyākhyāsyāmaḥ
- 9
अश्रद्धा चारुचिश्चास्यवैरस्यम् अरसज्ञता
हृल्लासो गौरवं तन्द्रा साङ्गमर्दो ज्वरस्तमः
aśraddhā cāruciścāsyavairasyam arasajñatā
hṛllāso gauravaṃ tandrā sāṅgamardo jvarastamaḥ
- 10
पाण्डुत्वं स्रोतसां रोधः क्लैब्यं सादः कृशाङ्गता
नाशोऽग्नेरयथाकालं वलयः पलितानि च
pāṇḍutvaṃ srotasāṃ rodhaḥ klaibyaṃ sādaḥ kṛśāṅgatā
nāśo'gnerayathākālaṃ valayaḥ palitāni ca
- 11
रसप्रदोषजा रोगा वक्ष्यन्ते रक्तदोषजाः
कुष्ठवीसर्पपिडका रक्तपित्तमसृग्दरः
rasapradoṣajā rogā vakṣyante raktadoṣajāḥ
kuṣṭhavīsarpapiḍakā raktapittamasṛgdaraḥ
- 12
गुदमेढ्रास्यपाकश्च प्लीहा गुल्मोऽथ विद्रधिः
नीलिका कामला व्यङ्गः पिप्प्लवस्तिलकालकाः
gudameḍhrāsyapākaśca plīhā gulmo'tha vidradhiḥ
nīlikā kāmalā vyaṅgaḥ pipplavastilakālakāḥ
- 13
दद्रुश्चर्मदलं श्वित्रं पामा कोठास्रमण्डलम्
रक्तप्रदोषाज्जायन्ते शृणु मांसप्रदोषजान्
dadruścarmadalaṃ śvitraṃ pāmā koṭhāsramaṇḍalam
raktapradoṣājjāyante śṛṇu māṃsapradoṣajān
- 14
अधिमांसार्बुदं कलिं गलशालूकशुण्डिके
पूतिमांसालजीगण्डगण्डमालोपजिह्विकाः
adhimāṃsārbudaṃ kaliṃ galaśālūkaśuṇḍike
pūtimāṃsālajīgaṇḍagaṇḍamālopajihvikāḥ
- 15
वेद्यान्मांसाश्रयान्मेदःसंश्रयांस्तु प्रचक्ष्महे
निन्दितानि प्रमेहाणां पूर्वरूपाणि यानि च
vedyānmāṃsāśrayānmedaḥsaṃśrayāṃstu pracakṣmahe
ninditāni pramehāṇāṃ pūrvarūpāṇi yāni ca
- 16
अध्यस्थिदन्तौ दन्तास्थिभेदशूलं विवर्णता
केशलोमनखश्मश्रुदोषाश्चास्थिप्रदोषजाः
adhyasthidantau dantāsthibhedaśūlaṃ vivarṇatā
keśalomanakhaśmaśrudoṣāścāsthipradoṣajāḥ
- 17
रुक्पर्वणां भ्रमो मूर्छा दर्शनं तमसस्तथा
अरुषां स्थूलमूलानां पर्वजानां च दर्शनम्
rukparvaṇāṃ bhramo mūrchā darśanaṃ tamasastathā
aruṣāṃ sthūlamūlānāṃ parvajānāṃ ca darśanam
- 18
मज्जप्रदोषात्शुक्रस्य दोषात्क्लैब्यम् अहर्षणम्
रोगि वा क्लीबमल्पायुर्विरूपं वा प्रजायते
majjapradoṣātśukrasya doṣātklaibyam aharṣaṇam
rogi vā klībamalpāyurvirūpaṃ vā prajāyate
- 19
न चास्य जायते गर्भः पतति प्रस्रवत्यपि
शुक्रं हि दुष्टं सापत्यं सदारं बाधते नरम्
na cāsya jāyate garbhaḥ patati prasravatyapi
śukraṃ hi duṣṭaṃ sāpatyaṃ sadāraṃ bādhate naram
- 20
इन्द्रियाणि समाश्रित्य प्रकुप्यन्ति यदा मलाः
उपघातोपतापाभ्यां योजयन्तीन्द्रियाणि ते
indriyāṇi samāśritya prakupyanti yadā malāḥ
upaghātopatāpābhyāṃ yojayantīndriyāṇi te
- 21
स्नायौ सिराकण्डराभ्यो दुष्टाः क्लिश्नन्ति मानवम्
स्तम्भसंकोचखल्लीभिर्ग्रन्थिस्फुरणसुप्तिभिः
snāyau sirākaṇḍarābhyo duṣṭāḥ kliśnanti mānavam
stambhasaṃkocakhallībhirgranthisphuraṇasuptibhiḥ
- 22
मलानाश्रित्य कुपिता भेदशोषप्रदूषणम्
दोषा मलानां कुर्वन्ति सङ्गोत्सर्गाव् अतीव च
malānāśritya kupitā bhedaśoṣapradūṣaṇam
doṣā malānāṃ kurvanti saṅgotsargāv atīva ca
- 23
विविधाद् अशितात्पीताद् अहिताल्लीढखादितात्
भवन्त्येते मनुष्याणां विकारा य उदाहृताः
vividhād aśitātpītād ahitāllīḍhakhāditāt
bhavantyete manuṣyāṇāṃ vikārā ya udāhṛtāḥ
- 24
तेषामिच्छन्ननुत्पत्तिं सेवेत मतिमान्सदा
हितान्येवाशितादीनि न स्युस्तज्जास्तथामयाः
teṣāmicchannanutpattiṃ seveta matimānsadā
hitānyevāśitādīni na syustajjāstathāmayāḥ
- 25
रसजानां विकाराणां सर्वं लङ्घनम् औषधम्
विधिशोणितिके ऽध्याये रक्तजानां भिषग्जितम्
rasajānāṃ vikārāṇāṃ sarvaṃ laṅghanam auṣadham
vidhiśoṇitike 'dhyāye raktajānāṃ bhiṣagjitam
- 26
मांसजानां तु संशुद्धिः शस्त्रक्षाराग्निकर्म च
अष्टौनिन्दितिके ऽध्याये मेदोजानां चिकित्सितम्
māṃsajānāṃ tu saṃśuddhiḥ śastrakṣārāgnikarma ca
aṣṭauninditike 'dhyāye medojānāṃ cikitsitam
- 27
अस्थ्याश्रयाणां व्याधीनां पञ्चकर्माणि भेषजम्
वस्तयः क्षीरसर्पींषि तिक्तकोपहितानि च
asthyāśrayāṇāṃ vyādhīnāṃ pañcakarmāṇi bheṣajam
vastayaḥ kṣīrasarpīṃṣi tiktakopahitāni ca
- 28
मज्जशुक्रसमुत्थानामौषधं स्वादुतिक्तकम्
अन्नं व्यवायव्यायामौ शुद्धिः काले च मात्रया
majjaśukrasamutthānāmauṣadhaṃ svādutiktakam
annaṃ vyavāyavyāyāmau śuddhiḥ kāle ca mātrayā
- 29
शान्तिरिन्द्रियजानां तु त्रिमर्मीये प्रवक्ष्यते
स्नाय्वादिजानां प्रशमो वक्ष्यते वातरोगिके
śāntirindriyajānāṃ tu trimarmīye pravakṣyate
snāyvādijānāṃ praśamo vakṣyate vātarogike
- 30
नवेगान्धारणे ऽध्याये चिकित्सितसंग्रहः कृतः
मलजानां विकाराणां सिद्धिश्चोक्ता क्वचित्क्वचित्
navegāndhāraṇe 'dhyāye cikitsitasaṃgrahaḥ kṛtaḥ
malajānāṃ vikārāṇāṃ siddhiścoktā kvacitkvacit

