67 shlokas
- 1
अथातो नवेगान्धारणीयम् अध्यायं व्याख्यास्यामः
athāto navegāndhāraṇīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
इति ह स्माह भगवानात्रेयः
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ
- 3
न वेगान्धारयेद्धीमाञ्जातान्मूत्रपुरीषयोः
न रेतसो न वातस्य न छर्द्याः क्षवथोर्न च
na vegāndhārayeddhīmāñjātānmūtrapurīṣayoḥ
na retaso na vātasya na chardyāḥ kṣavathorna ca
- 4
नोद्गारस्य न जृम्भाया न वेगान्क्षुत्पिपासयोः
न बाष्पस्य न निद्राया निःश्वासस्य श्रमेण च
nodgārasya na jṛmbhāyā na vegānkṣutpipāsayoḥ
na bāṣpasya na nidrāyā niḥśvāsasya śrameṇa ca
- 5
एतान्धारयतो जातान्वेगान्रोगा भवन्ति ये
पृथक्पृथक्चिकित्सार्थं तान्मे निगदतः शृणु
etāndhārayato jātānvegānrogā bhavanti ye
pṛthakpṛthakcikitsārthaṃ tānme nigadataḥ śṛṇu
- 6
बस्तिमेहनयोः शूलं मूत्रकृच्छ्रं शिरोरुजा
विनामो वङ्क्षणानाहः स्याल्लिङ्गं मूत्रनिग्रहे
bastimehanayoḥ śūlaṃ mūtrakṛcchraṃ śirorujā
vināmo vaṅkṣaṇānāhaḥ syālliṅgaṃ mūtranigrahe
- 7
स्वेदावगाहनाभ्यङ्गान्सर्पिषश्चावपीडकम्
मूत्रे प्रतिहते कुर्यात्त्रिविधं बस्तिकर्म च
svedāvagāhanābhyaṅgānsarpiṣaścāvapīḍakam
mūtre pratihate kuryāttrividhaṃ bastikarma ca
- 8
पक्वाशयशिरःशूलं वातवर्चोऽप्रवर्तनम्
पिण्डिकोद्वेष्टनाध्मानं पुरीषे स्याद्विधारिते
pakvāśayaśiraḥśūlaṃ vātavarco'pravartanam
piṇḍikodveṣṭanādhmānaṃ purīṣe syādvidhārite
- 9
स्वेदाभ्यङ्गावगाहाश्च वर्तयो बस्तिकर्म च
हितं प्रतिहते वर्चस्यन्नपानं प्रमाथि च
svedābhyaṅgāvagāhāśca vartayo bastikarma ca
hitaṃ pratihate varcasyannapānaṃ pramāthi ca
- 10
मेढ्रे वृषणयोः शूलमङ्गमर्दो हृदि व्यथा
भवेत्प्रतिहते शुक्रे विबद्धं मूत्रमेव च
meḍhre vṛṣaṇayoḥ śūlamaṅgamardo hṛdi vyathā
bhavetpratihate śukre vibaddhaṃ mūtrameva ca
- 11
तत्राभ्यङ्गोऽवगाहश्च मदिरा चरणायुधाः
शालिः पयो निरूहश्च शस्तं मैथुनमेव च
tatrābhyaṅgo'vagāhaśca madirā caraṇāyudhāḥ
śāliḥ payo nirūhaśca śastaṃ maithunameva ca
- 12
सङ्गो विण्मूत्रवातानामाध्मानं वेदना क्लमः
जठरे वातजाश्चान्ये रोगाः स्युर्वातनिग्रहात्
saṅgo viṇmūtravātānāmādhmānaṃ vedanā klamaḥ
jaṭhare vātajāścānye rogāḥ syurvātanigrahāt
- 13
स्नेहस्वेदविधिस्तत्र वर्तयो भोजनानि च
पानानि बस्तयश्चैव शस्तं वातानुलोमनम्
snehasvedavidhistatra vartayo bhojanāni ca
pānāni bastayaścaiva śastaṃ vātānulomanam
- 14
कण्डूकोठारुचिव्यङ्गशोथपाण्ड्वामयज्वराः
कुष्ठहृल्लासवीसर्पाश्छर्दिनिग्रहजा गदाः
kaṇḍūkoṭhārucivyaṅgaśothapāṇḍvāmayajvarāḥ
kuṣṭhahṛllāsavīsarpāśchardinigrahajā gadāḥ
- 15
भुक्त्वा प्रच्छर्दनं धूमो लङ्घनं रक्तमोक्षणम्
रूक्षान्नपानं व्यायामो विरेकश्चात्र शस्यते
bhuktvā pracchardanaṃ dhūmo laṅghanaṃ raktamokṣaṇam
rūkṣānnapānaṃ vyāyāmo virekaścātra śasyate
- 16
मन्यास्तम्भः शिरःशूलमर्दितार्धावभेदकौ
इन्द्रियाणां च दौर्बल्यं क्षवथोः स्याद्विधारणात्
manyāstambhaḥ śiraḥśūlamarditārdhāvabhedakau
indriyāṇāṃ ca daurbalyaṃ kṣavathoḥ syādvidhāraṇāt
- 17
तत्रोर्ध्वजत्रुकेऽभ्यङ्गः स्वेदो धूमः सनावनः
हितं वातघ्नमाद्यं च घृतं चौत्तरभक्तिकम्
tatrordhvajatruke'bhyaṅgaḥ svedo dhūmaḥ sanāvanaḥ
hitaṃ vātaghnamādyaṃ ca ghṛtaṃ cauttarabhaktikam
- 18
हिक्का श्वासोऽरुचिः कम्पो विबन्धो हृदयोरसोः
उद्गारनिग्रहात्तत्र हिक्कायास्तुल्यम् औषधम्
hikkā śvāso'ruciḥ kampo vibandho hṛdayorasoḥ
udgāranigrahāttatra hikkāyāstulyam auṣadham
- 19
विनामाक्षेपसंकोचाः सुप्तिः कम्पः प्रवेपनम्
जृम्भाया निग्रहात्तत्र सर्वं वातघ्नमौषधम्
vināmākṣepasaṃkocāḥ suptiḥ kampaḥ pravepanam
jṛmbhāyā nigrahāttatra sarvaṃ vātaghnamauṣadham
- 20
कार्श्यदौर्बल्यवैवर्ण्यम् अङ्गमर्दोऽरुचिर्भ्रमः
क्षुद्वेगनिग्रहात्तत्र स्निग्धोष्णं लघु भोजनम्
kārśyadaurbalyavaivarṇyam aṅgamardo'rucirbhramaḥ
kṣudveganigrahāttatra snigdhoṣṇaṃ laghu bhojanam
- 21
कण्ठास्यशोषो बाधिर्यं श्रमः सादो हृदि व्यथा
पिपासानिग्रहात्तत्र शीतं तर्पणमिष्यते
kaṇṭhāsyaśoṣo bādhiryaṃ śramaḥ sādo hṛdi vyathā
pipāsānigrahāttatra śītaṃ tarpaṇamiṣyate
- 22
प्रतिश्यायोऽक्षिरोगश्च हृद्रोगश्चारुचिर्भ्रमः
बाष्पनिग्रहणात्तत्र स्वप्नो मद्यं प्रियाः कथाः
pratiśyāyo'kṣirogaśca hṛdrogaścārucirbhramaḥ
bāṣpanigrahaṇāttatra svapno madyaṃ priyāḥ kathāḥ
- 23
जृम्भाङ्गमर्दस्तन्द्रा च शिरोरोगो ऽक्षिगौरवम्
निद्राविधारणात्तत्र स्वप्नः संवाहनानि च
jṛmbhāṅgamardastandrā ca śirorogo 'kṣigauravam
nidrāvidhāraṇāttatra svapnaḥ saṃvāhanāni ca
- 24
गुल्महृद्रोगसंमोहाः श्रमनिःश्वासधारणात्
जायन्ते तत्र विश्रामो वातघ्न्यश्च क्रिया हिताः
gulmahṛdrogasaṃmohāḥ śramaniḥśvāsadhāraṇāt
jāyante tatra viśrāmo vātaghnyaśca kriyā hitāḥ
- 25
वेगनिग्रहजा रोगा य एते परिकीर्तिताः
इच्छंस्तेषामनुत्पत्तिं वेगानेतान्न धारयेत्
veganigrahajā rogā ya ete parikīrtitāḥ
icchaṃsteṣāmanutpattiṃ vegānetānna dhārayet
- 26
इमांस्तु धारयेद्वेगान्हितार्थी प्रेत्य चेह च
साहसानाम् अशस्तानां मनोवाक्कायकर्मणाम्
imāṃstu dhārayedvegānhitārthī pretya ceha ca
sāhasānām aśastānāṃ manovākkāyakarmaṇām
- 27
लोभशोकभयक्रोधमानवेगान्विधारयेत्
नैर्लज्ज्येर्ष्यातिरागाणामभिध्यायाश्च बुद्धिमान्
lobhaśokabhayakrodhamānavegānvidhārayet
nairlajjyerṣyātirāgāṇāmabhidhyāyāśca buddhimān
- 28
पुरुषस्यातिमात्रस्य सूचकस्यानृतस्य च
वाक्यस्याकालयुक्तस्य धारयेद्वेगमुत्थितम्
puruṣasyātimātrasya sūcakasyānṛtasya ca
vākyasyākālayuktasya dhārayedvegamutthitam
- 29
देहप्रवृत्तिर्या काचिद्विद्यते परपीडया
स्त्रीभोगस्तेयहिंसाद्या तस्या वेगान्विधारयेत्
dehapravṛttiryā kācidvidyate parapīḍayā
strībhogasteyahiṃsādyā tasyā vegānvidhārayet
- 30
पुण्यशब्दो विपापत्वान्मनोवाक्कायकर्मणाम्
धर्मार्थकामान्पुरुषः सुखी भुङ्क्ते चिनोति च
puṇyaśabdo vipāpatvānmanovākkāyakarmaṇām
dharmārthakāmānpuruṣaḥ sukhī bhuṅkte cinoti ca

