44 shlokas
- 1
अथातो लङ्घनबृंहणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः
athāto laṅghanabṛṃhaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
इति ह स्माह भगवानात्रेयः
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ
- 3
तपःस्वाध्यायनिरतानात्रेयः शिष्यसत्तमान्
षडग्निवेशप्रमुखानुक्तवान्परिचोदयन्
tapaḥsvādhyāyaniratānātreyaḥ śiṣyasattamān
ṣaḍagniveśapramukhānuktavānparicodayan
- 4
लङ्घनं बृंहणं काले रूक्षणं स्नेहनं तथा
स्वेदनं स्तम्भनं चैव जानीते यः स वै भिषक्
laṅghanaṃ bṛṃhaṇaṃ kāle rūkṣaṇaṃ snehanaṃ tathā
svedanaṃ stambhanaṃ caiva jānīte yaḥ sa vai bhiṣak
- 5
तमुक्तवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच ह
tamuktavantamātreyamagniveśa uvāca ha
- 6
भगवंल्लङ्घनं किंस्विल्लङ्घनीयाश्च कीदृशाः
बृंहणं बृंहणीयाश्च रूक्षणीयाश्च रूक्षणम्
bhagavaṃllaṅghanaṃ kiṃsvillaṅghanīyāśca kīdṛśāḥ
bṛṃhaṇaṃ bṛṃhaṇīyāśca rūkṣaṇīyāśca rūkṣaṇam
- 7
के स्नेहाः स्नेहनीयाश्च स्वेदाः स्वेद्याश्च के मताः
स्तम्भनं स्तम्भनीयाश्च वक्तुमर्हसि तद्गुरो
ke snehāḥ snehanīyāśca svedāḥ svedyāśca ke matāḥ
stambhanaṃ stambhanīyāśca vaktumarhasi tadguro
- 8
लङ्घनप्रभृतीनां च षण्णामेषां समासतः
कृताकृतातिवृत्तानां लक्षणं वक्तुमर्हसि
laṅghanaprabhṛtīnāṃ ca ṣaṇṇāmeṣāṃ samāsataḥ
kṛtākṛtātivṛttānāṃ lakṣaṇaṃ vaktumarhasi
- 9
तदग्निवेशस्य वचो निशम्य गुरुरब्रवीत्
यत्किंचिल्लाघवकरं देहे तल्लङ्घनं स्मृतम्
tadagniveśasya vaco niśamya gururabravīt
yatkiṃcillāghavakaraṃ dehe tallaṅghanaṃ smṛtam
- 10
बृहत्त्वं यच्छरीरस्य जनयेत्तच्च बृंहणम्
रौक्ष्यं खरत्वं वैशद्यं यत्कुर्यात्तद्धि रूक्षणम्
bṛhattvaṃ yaccharīrasya janayettacca bṛṃhaṇam
raukṣyaṃ kharatvaṃ vaiśadyaṃ yatkuryāttaddhi rūkṣaṇam
- 11
स्नेहनं स्नेहविष्यन्दमार्दवक्लेदकारकम्
स्तम्भगौरवशीतघ्नं स्वेदनं स्वेदकारकम्
snehanaṃ snehaviṣyandamārdavakledakārakam
stambhagauravaśītaghnaṃ svedanaṃ svedakārakam
- 12
स्तम्भनं स्तम्भयति यद्गतिमन्तं चलं ध्रुवम्
लघूष्णतीक्ष्णविशदं रूक्षं सूक्ष्मं खरं सरम्
stambhanaṃ stambhayati yadgatimantaṃ calaṃ dhruvam
laghūṣṇatīkṣṇaviśadaṃ rūkṣaṃ sūkṣmaṃ kharaṃ saram
- 13
कठिनं चैव यद्द्रव्यं प्रायस्तल्लङ्घनं स्मृतम्
गुरु शीतं मृदु स्निग्धं बहलं स्थूलपिच्छिलम्
kaṭhinaṃ caiva yaddravyaṃ prāyastallaṅghanaṃ smṛtam
guru śītaṃ mṛdu snigdhaṃ bahalaṃ sthūlapicchilam
- 14
प्रायो मन्दं स्थिरं श्लक्ष्णं द्रव्यं बृंहणमुच्यते
रूक्षं लघु खरं तीक्ष्णमुष्णं स्थिरम् अपिच्छिलम्
prāyo mandaṃ sthiraṃ ślakṣṇaṃ dravyaṃ bṛṃhaṇamucyate
rūkṣaṃ laghu kharaṃ tīkṣṇamuṣṇaṃ sthiram apicchilam
- 15
प्रायशः कठिनं चैव यद्द्रव्यं तद्धि रूक्षणम्
द्रवं सूक्ष्मं सरं स्निग्धं पिच्छिलं गुरु शीतलम्
प्रायो मन्दं मृदु च यद्द्रव्यं तत्स्नेहनं मतम्
prāyaśaḥ kaṭhinaṃ caiva yaddravyaṃ taddhi rūkṣaṇam
dravaṃ sūkṣmaṃ saraṃ snigdhaṃ picchilaṃ guru śītalam
prāyo mandaṃ mṛdu ca yaddravyaṃ tatsnehanaṃ matam
- 16
उष्णं तीक्ष्णं सरं स्निग्धं रूक्षं सूक्ष्मं द्रवं स्थिरम्
द्रव्यं गुरु च यत्प्रायस्तद्धि स्वेदनमुच्यते
uṣṇaṃ tīkṣṇaṃ saraṃ snigdhaṃ rūkṣaṃ sūkṣmaṃ dravaṃ sthiram
dravyaṃ guru ca yatprāyastaddhi svedanamucyate
- 17
शीतं मन्दं मृदु श्लक्ष्णं रूक्षं सूक्ष्मं द्रवं स्थिरम्
यद्द्रव्यं लघु चोद्दिष्टं प्रायस्तत्स्तम्भनं स्मृतम्
śītaṃ mandaṃ mṛdu ślakṣṇaṃ rūkṣaṃ sūkṣmaṃ dravaṃ sthiram
yaddravyaṃ laghu coddiṣṭaṃ prāyastatstambhanaṃ smṛtam
- 18
चतुष्प्रकारा संशुद्धिः पिपासा मारुतातपौ
पाचनान्युपवासश्च व्यायामश्चेति लङ्घनम्
catuṣprakārā saṃśuddhiḥ pipāsā mārutātapau
pācanānyupavāsaśca vyāyāmaśceti laṅghanam
- 19
प्रभूतश्लेष्मपित्तास्रमलाः संसृष्टमारुताः
बृहच्छरीरा बलिनो लङ्घनीया विशुद्धिभिः
prabhūtaśleṣmapittāsramalāḥ saṃsṛṣṭamārutāḥ
bṛhaccharīrā balino laṅghanīyā viśuddhibhiḥ
- 20
येषां मध्यबला रोगाः कफपित्तसमुत्थिताः
वम्यतीसारहृद्रोगविसूच्यलसकज्वराः
yeṣāṃ madhyabalā rogāḥ kaphapittasamutthitāḥ
vamyatīsārahṛdrogavisūcyalasakajvarāḥ
- 21
विबन्धगौरवोद्गारहृल्लासारोचकादयः
पाचनैस्तान्भिषक्प्राज्ञः प्रायेणादावुपाचरेत्
vibandhagauravodgārahṛllāsārocakādayaḥ
pācanaistānbhiṣakprājñaḥ prāyeṇādāvupācaret
- 22
एत एव यथोद्दिष्टा येषामल्पबला गदाः
पिपासानिग्रहैस्तेषामुपवासैश्च ताञ्जयेत्
eta eva yathoddiṣṭā yeṣāmalpabalā gadāḥ
pipāsānigrahaisteṣāmupavāsaiśca tāñjayet
- 23
रोगाञ्जयेन्मध्यबलान्व्यायामातपमारुतैः
बलिनां किं पुनर्येषां रोगाणामवरं बलम्
rogāñjayenmadhyabalānvyāyāmātapamārutaiḥ
balināṃ kiṃ punaryeṣāṃ rogāṇāmavaraṃ balam
- 24
त्वग्दोषिणां प्रमीढानां स्निग्धाभिष्यन्दिबृंहिणाम्
शिशिरे लङ्घनं शस्तमपि वातविकारिणाम्
tvagdoṣiṇāṃ pramīḍhānāṃ snigdhābhiṣyandibṛṃhiṇām
śiśire laṅghanaṃ śastamapi vātavikāriṇām
- 25
अदिग्धविद्धम् अक्लिष्टं वयस्थं सात्म्यचारिणाम्
मृगमत्स्यविहङ्गानां मांसं बृंहणमुच्यते
adigdhaviddham akliṣṭaṃ vayasthaṃ sātmyacāriṇām
mṛgamatsyavihaṅgānāṃ māṃsaṃ bṛṃhaṇamucyate
- 26
क्षीणाः क्षताः कृशा वृद्धा दुर्बला नित्यमध्वगाः
स्त्रीमद्यनित्या ग्रीष्मे च बृंहणीया नराः स्मृताः
kṣīṇāḥ kṣatāḥ kṛśā vṛddhā durbalā nityamadhvagāḥ
strīmadyanityā grīṣme ca bṛṃhaṇīyā narāḥ smṛtāḥ
- 27
शोषार्शोग्रहणीदोषैर्व्याधिभिः कर्शिताश्च ये
तेषां क्रव्यादमांसानां बृंहणा लघवो रसाः
śoṣārśograhaṇīdoṣairvyādhibhiḥ karśitāśca ye
teṣāṃ kravyādamāṃsānāṃ bṛṃhaṇā laghavo rasāḥ
- 28
स्नानमुत्सादनं स्वप्नो मधुराः स्नेहबस्तयः
शर्कराक्षीरसर्पींषि सर्वेषां विद्धि बृंहणम्
snānamutsādanaṃ svapno madhurāḥ snehabastayaḥ
śarkarākṣīrasarpīṃṣi sarveṣāṃ viddhi bṛṃhaṇam
- 29
कटुतिक्तकषायाणां सेवनं स्त्रीष्वसंयमः
खलिपिण्याकतक्राणां मध्वादीनां च रूक्षणम्
kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ sevanaṃ strīṣvasaṃyamaḥ
khalipiṇyākatakrāṇāṃ madhvādīnāṃ ca rūkṣaṇam
- 30
अभिष्यण्णा महादोषा मर्मस्था व्याधयश्च ये
ऊरुस्तम्भप्रभृतयो रूक्षणीया निदर्शिताः
abhiṣyaṇṇā mahādoṣā marmasthā vyādhayaśca ye
ūrustambhaprabhṛtayo rūkṣaṇīyā nidarśitāḥ

