177 shlokas
- 1
अथातोऽन्नपानविधिम् अध्यायं व्याख्यास्यामः
athāto'nnapānavidhim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
इति ह स्माह भगवानात्रेयः
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ
- 3
इष्टवर्णगन्धरसस्पर्शं विधिविहितमन्नपानं प्राणिनां प्राणिसंज्ञकानां प्राणमाचक्षते कुशलाः प्रत्यक्षफलदर्शनात्तदिन्धना ह्य् अन्तरग्नेः स्थितिः तत्सत्त्वम् ऊर्जयति तच्छरीरधातुव्यूहबलवर्णेन्द्रियप्रसादकरं यथोक्तमुपसेव्यमानं विपरीतमहिताय सम्पद्यते
iṣṭavarṇagandharasasparśaṃ vidhivihitamannapānaṃ prāṇināṃ prāṇisaṃjñakānāṃ prāṇamācakṣate kuśalāḥ pratyakṣaphaladarśanāttadindhanā hy antaragneḥ sthitiḥ tatsattvam ūrjayati taccharīradhātuvyūhabalavarṇendriyaprasādakaraṃ yathoktamupasevyamānaṃ viparītamahitāya sampadyate
- 4
तस्माद्धिताहितावबोधनार्थम् अन्नपानविधिम् अखिले नोपदेक्ष्यामो ऽग्निवेश
तत्स्वभावाद् उदक्तं क्लेदयति लवणं विष्यन्दयति क्षारः पाचयति मधु संदधाति सर्पिः स्नेहयति क्षीरं जीवयति मांसं बृंहयति रसः प्रीणयति सुरा जर्जरीकरोति सीधुर् अवधमति द्राक्षासवो दीपयति फाणितमाचिनोति दधि शोफं जनयति पिण्याकशाकं ग्लपयति प्रभूतान्तर्मलो माषसूपः दृष्टिशुक्रघ्नः क्षारः प्रायः पित्तलम् अम्लम् अन्यत्र दाडिमामलकात्प्रायः श्लेष्मलं मधुरम् अन्यत्र मधुनः पुराणाच्च शालिषष्टिकयवगोधूमात्प्रायस्तिकं वातलमवृष्यं चान्यत्र वेगाग्रामृतापटोलपत्त्रात्प्रायः कटुकं वातलम् अवृष्यं चान्यत्र पिप्पलीविश्वभेषजात्
tasmāddhitāhitāvabodhanārtham annapānavidhim akhile nopadekṣyāmo 'gniveśa
tatsvabhāvād udaktaṃ kledayati lavaṇaṃ viṣyandayati kṣāraḥ pācayati madhu saṃdadhāti sarpiḥ snehayati kṣīraṃ jīvayati māṃsaṃ bṛṃhayati rasaḥ prīṇayati surā jarjarīkaroti sīdhur avadhamati drākṣāsavo dīpayati phāṇitamācinoti dadhi śophaṃ janayati piṇyākaśākaṃ glapayati prabhūtāntarmalo māṣasūpaḥ dṛṣṭiśukraghnaḥ kṣāraḥ prāyaḥ pittalam amlam anyatra dāḍimāmalakātprāyaḥ śleṣmalaṃ madhuram anyatra madhunaḥ purāṇācca śāliṣaṣṭikayavagodhūmātprāyastikaṃ vātalamavṛṣyaṃ cānyatra vegāgrāmṛtāpaṭolapattrātprāyaḥ kaṭukaṃ vātalam avṛṣyaṃ cānyatra pippalīviśvabheṣajāt
- 5
परमतो वर्गसंग्रहेणाहारद्रव्याण्य् अनुव्याख्यास्यामः
paramato vargasaṃgraheṇāhāradravyāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ
- 6
शूकधान्यशमीधान्यमांसशाकफलाश्रयान्
वर्गान्हरितमद्याम्बुगोरसेक्षुविकारिकान्
śūkadhānyaśamīdhānyamāṃsaśākaphalāśrayān
vargānharitamadyāmbugorasekṣuvikārikān
- 7
दश द्वौ चापरौ वर्गौ कृतान्नाहारयोगिनाम्
रसवीर्यविपाकैश्च प्रभावैश्च प्रचक्ष्महे
daśa dvau cāparau vargau kṛtānnāhārayoginām
rasavīryavipākaiśca prabhāvaiśca pracakṣmahe
- 8
रक्तशालिर्महाशालिः कलमः शकुनाहृतः
तूर्णको दीर्घशूकश्च गौरः पाण्डुकलाङ्गुलौ
raktaśālirmahāśāliḥ kalamaḥ śakunāhṛtaḥ
tūrṇako dīrghaśūkaśca gauraḥ pāṇḍukalāṅgulau
- 9
सुगन्धको लोहवालः सारिवाख्यः प्रमोदकः
पतंगस्तपनीयश्च ये चान्ये शालयः शुभाः
sugandhako lohavālaḥ sārivākhyaḥ pramodakaḥ
pataṃgastapanīyaśca ye cānye śālayaḥ śubhāḥ
- 10
शीता रसे विपाके च मधुराश्चाल्पमारुताः
बद्धाल्पवर्चसः स्निग्धा बृंहणाः शुक्रलाः
śītā rase vipāke ca madhurāścālpamārutāḥ
baddhālpavarcasaḥ snigdhā bṛṃhaṇāḥ śukralāḥ
- 11
रक्तशालिर्वरस्तेषां तृष्णाघ्नस्त्रिमलापहः
महांस्तस्यानु कलमस्तस्याप्यनु ततः परे
raktaśālirvarasteṣāṃ tṛṣṇāghnastrimalāpahaḥ
mahāṃstasyānu kalamastasyāpyanu tataḥ pare
- 12
यवका हायनाः पांसुवाप्यनैषधकादयः
शालीनां शालयः कुर्वन्त्यनुकारं गुणागुणैः
yavakā hāyanāḥ pāṃsuvāpyanaiṣadhakādayaḥ
śālīnāṃ śālayaḥ kurvantyanukāraṃ guṇāguṇaiḥ
- 13
शीतः स्निग्धोऽगुरुः स्वादुस्त्रिदोषघ्नः स्थिरात्मकः
षष्टिकः प्रवरो गौरः कृष्णगौरस्ततोऽनु च
śītaḥ snigdho'guruḥ svādustridoṣaghnaḥ sthirātmakaḥ
ṣaṣṭikaḥ pravaro gauraḥ kṛṣṇagaurastato'nu ca
- 14
वरकोद्दालकौ चीनशारदोज्ज्वलदर्दुराः
गन्धनाः कुरुविन्दाश्च षष्टिकाल्पान्तरा गुणैः
varakoddālakau cīnaśāradojjvaladardurāḥ
gandhanāḥ kuruvindāśca ṣaṣṭikālpāntarā guṇaiḥ
- 15
मधुरश्चाम्लपाकश्च व्रीहिः पित्तकरो गुरुः
बहुपुरीषोष्मा त्रिदोषस्त्व् एव पाटलः
madhuraścāmlapākaśca vrīhiḥ pittakaro guruḥ
bahupurīṣoṣmā tridoṣastv eva pāṭalaḥ
- 16
सकोरदूषः श्यामाकः कषायमधुरो लघुः
वातलः कफपित्तघ्नः शीतः संग्राहिशोषणः
sakoradūṣaḥ śyāmākaḥ kaṣāyamadhuro laghuḥ
vātalaḥ kaphapittaghnaḥ śītaḥ saṃgrāhiśoṣaṇaḥ
- 17
हस्तिश्यामाकनीवारतोयपर्णीगवेधुकाः
प्रशान्तिकाम्भःस्यामाकलौहित्याणुप्रियङ्गवः
hastiśyāmākanīvāratoyaparṇīgavedhukāḥ
praśāntikāmbhaḥsyāmākalauhityāṇupriyaṅgavaḥ
- 18
मुकुन्दो झिण्टिगर्मूटी वरुका वरकास्तथा
शिबिरोत्कटजूर्णाह्वाः श्यामाकसदृशा गुणैः
mukundo jhiṇṭigarmūṭī varukā varakāstathā
śibirotkaṭajūrṇāhvāḥ śyāmākasadṛśā guṇaiḥ
- 19
रूक्षः शीतोऽगुरुः स्वादुर्बहुवातशकृद्यवः
स्थैर्यकृत्सकषायश्च बल्यः श्लेष्मविकारनुत्
rūkṣaḥ śīto'guruḥ svādurbahuvātaśakṛdyavaḥ
sthairyakṛtsakaṣāyaśca balyaḥ śleṣmavikāranut
- 20
रूक्षः कषायानुरसो मधुरः कफपित्तहा
मेदःक्रिमिविषघ्नश्च बल्यो वेणुयवो मतः
rūkṣaḥ kaṣāyānuraso madhuraḥ kaphapittahā
medaḥkrimiviṣaghnaśca balyo veṇuyavo mataḥ
- 21
संधानकृद्वातहरो गोधूमः स्वादुशीतलः
जीवनो बृंहणो वृष्यः स्निग्धः स्थैर्यकरो गुरुः
saṃdhānakṛdvātaharo godhūmaḥ svāduśītalaḥ
jīvano bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ snigdhaḥ sthairyakaro guruḥ
- 22
नान्दीमुखी मधूली च मधुरस्निग्धशीतले
इत्ययं शूकधान्यानां पूर्वो वर्गः समाप्यते
nāndīmukhī madhūlī ca madhurasnigdhaśītale
ityayaṃ śūkadhānyānāṃ pūrvo vargaḥ samāpyate
- 23
कषायमधुरो रूक्षः शीतः पाके कटुर्लघुः
विशदः श्लेष्मपित्तघ्नो मुद्गः सूप्योत्तमो मतः
kaṣāyamadhuro rūkṣaḥ śītaḥ pāke kaṭurlaghuḥ
viśadaḥ śleṣmapittaghno mudgaḥ sūpyottamo mataḥ
- 24
वृष्यः परं वातहरः स्निग्धोष्णो मधुरो गुरुः
बल्यो बहुमलः पुंस्त्वं माषः शीघ्रं ददाति च
vṛṣyaḥ paraṃ vātaharaḥ snigdhoṣṇo madhuro guruḥ
balyo bahumalaḥ puṃstvaṃ māṣaḥ śīghraṃ dadāti ca
- 25
राजमाषः सरो रुच्यः कफशुक्राम्लपित्तनुत्
तत्स्वादुर्वातलो रूक्षः कषायो विशदो गुरुः
rājamāṣaḥ saro rucyaḥ kaphaśukrāmlapittanut
tatsvādurvātalo rūkṣaḥ kaṣāyo viśado guruḥ
- 26
उष्णाः कषायाः पाकेऽम्लाः कफशुक्रानिलापहाः
कुलत्था ग्राहिणः कासहिक्काश्वासार्शसां हिताः
uṣṇāḥ kaṣāyāḥ pāke'mlāḥ kaphaśukrānilāpahāḥ
kulatthā grāhiṇaḥ kāsahikkāśvāsārśasāṃ hitāḥ
- 27
मधुरा मधुराः पाके ग्राहिणो रूक्षशीतलाः
मकुष्ठकाः प्रशस्यन्ते रक्तपित्तज्वरादिषु
madhurā madhurāḥ pāke grāhiṇo rūkṣaśītalāḥ
makuṣṭhakāḥ praśasyante raktapittajvarādiṣu
- 28
चणकाश्च मसूराश्च खण्डिकाः सहरेणवः
लघवः शीतमधुराः सकषाया विरूक्षणाः
caṇakāśca masūrāśca khaṇḍikāḥ sahareṇavaḥ
laghavaḥ śītamadhurāḥ sakaṣāyā virūkṣaṇāḥ
- 29
पित्तश्लेष्मणि शस्यन्ते सूपेष्वालेपनेषु च
तेषां मसूरः संग्राही कलायो वातलः परम्
pittaśleṣmaṇi śasyante sūpeṣvālepaneṣu ca
teṣāṃ masūraḥ saṃgrāhī kalāyo vātalaḥ param
- 30
स्निग्धोष्णो मधुरस्तिक्तः कषायः कटुकस्तिलः
त्वच्यः केश्यश्च बल्यश्च वातघ्नः कफपित्तकृत्
snigdhoṣṇo madhurastiktaḥ kaṣāyaḥ kaṭukastilaḥ
tvacyaḥ keśyaśca balyaśca vātaghnaḥ kaphapittakṛt

