41 shlokas
- 1
अथातश्चिकित्साप्राभृतीयम् अध्यायं व्याख्यास्यामः
athātaścikitsāprābhṛtīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
इति ह स्माह भगवानात्रेयः
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ
- 3
चिकित्साप्राभृतो धीमान्शास्त्रवान्कर्मतत्परः
नरं विरेचयति यं स योगात्सुखमश्नुते
cikitsāprābhṛto dhīmānśāstravānkarmatatparaḥ
naraṃ virecayati yaṃ sa yogātsukhamaśnute
- 4
यं वैद्यमानी त्वबुधो विरेचयति मानवम्
सो ऽतियोगादयोगाच्च मानवो दुःखमश्नुते
yaṃ vaidyamānī tvabudho virecayati mānavam
so 'tiyogādayogācca mānavo duḥkhamaśnute
- 5
दौर्बल्यं लाघवं ग्लानिव्याधीनामणुता रुचिः
हृद्वर्णशुद्धिः क्षुत्तृष्णा काले वेगप्रवर्तनम्
daurbalyaṃ lāghavaṃ glānivyādhīnāmaṇutā ruciḥ
hṛdvarṇaśuddhiḥ kṣuttṛṣṇā kāle vegapravartanam
- 6
बुद्धीन्द्रियमनःशुद्धिर्मारुतस्यानुलोमता
सम्यग्विरिक्तलिङ्गानि कायाग्नेश्चानुवर्तनम्
buddhīndriyamanaḥśuddhirmārutasyānulomatā
samyagviriktaliṅgāni kāyāgneścānuvartanam
- 7
ष्ठीवनं हृदयाशुद्धिरुत्क्लेशः श्लेष्मपित्तयोः
आध्मानम् अरुचिश्छर्दिर् अदौर्बल्यम् अलाघवम्
ṣṭhīvanaṃ hṛdayāśuddhirutkleśaḥ śleṣmapittayoḥ
ādhmānam aruciśchardir adaurbalyam alāghavam
- 8
जङ्घोरुसदनं तन्द्रा स्तैमित्यं पीनसागमः
लक्षणान्यविरिक्तानां मारुतस्य च निग्रहः
jaṅghorusadanaṃ tandrā staimityaṃ pīnasāgamaḥ
lakṣaṇānyaviriktānāṃ mārutasya ca nigrahaḥ
- 9
विट्पित्तकफवातानाम् आगतानां यथाक्रमम्
परं स्रवति यद्रक्तं मेदोमांसोदकोपमम्
viṭpittakaphavātānām āgatānāṃ yathākramam
paraṃ sravati yadraktaṃ medomāṃsodakopamam
- 10
निःश्लेष्मपित्तमुदकं शोणितं कृष्णमेव वा
तृप्यतो मारुतार्तस्य सोऽतियोगः प्रमुह्यतः
niḥśleṣmapittamudakaṃ śoṇitaṃ kṛṣṇameva vā
tṛpyato mārutārtasya so'tiyogaḥ pramuhyataḥ
- 11
वमनेऽतिकृते लिङ्गान्येतान्येव भवन्ति हि
ऊर्ध्वगा वातरोगाश्च वाग्ग्रहश्चाधिको भवेत्
vamane'tikṛte liṅgānyetānyeva bhavanti hi
ūrdhvagā vātarogāśca vāggrahaścādhiko bhavet
- 12
चिकित्साप्राभृतं तस्मादुपेयाच्छरणं नरः
युञ्ज्याद्य एनमत्यन्तमायुषा च सुखेन च
cikitsāprābhṛtaṃ tasmādupeyāccharaṇaṃ naraḥ
yuñjyādya enamatyantamāyuṣā ca sukhena ca
- 13
अविपाकोऽरुचिः स्थौल्यं पाण्डुता गौरवं क्लमः
पिडकाकोठकण्डूनां संभवोऽरतिरेव च
avipāko'ruciḥ sthaulyaṃ pāṇḍutā gauravaṃ klamaḥ
piḍakākoṭhakaṇḍūnāṃ saṃbhavo'ratireva ca
- 14
आलस्यश्रमदौर्बल्यं दौर्गन्ध्यमवसादकः
श्लेष्मपित्तसमुत्क्लेशो निद्रानाशोऽतिनिद्रता
ālasyaśramadaurbalyaṃ daurgandhyamavasādakaḥ
śleṣmapittasamutkleśo nidrānāśo'tinidratā
- 15
तन्द्रा क्लैब्यम् अबुद्धित्वम् अशस्तस्वप्नदर्शनम्
बलवर्णप्रणाशश्च तृप्यतो बृंहणैरपि
tandrā klaibyam abuddhitvam aśastasvapnadarśanam
balavarṇapraṇāśaśca tṛpyato bṛṃhaṇairapi
- 16
बहुदोषस्य लिङ्गानि तस्मै संशोधनं हितम्
ऊर्ध्वं चैवानुलोमं च यथादोषं यथाबलम्
bahudoṣasya liṅgāni tasmai saṃśodhanaṃ hitam
ūrdhvaṃ caivānulomaṃ ca yathādoṣaṃ yathābalam
- 17
एवं विशुद्धकोष्ठस्य कायाग्निरभिवर्धते
व्याधयश्चोपशाम्यन्ति प्रकृतिश्चानुवर्तते
evaṃ viśuddhakoṣṭhasya kāyāgnirabhivardhate
vyādhayaścopaśāmyanti prakṛtiścānuvartate
- 18
इन्द्रियाणि मनोबुद्धिर्वर्णश्चास्य प्रसीदति
बलं पुष्टिरपत्यं च वृषता चास्य जायते
indriyāṇi manobuddhirvarṇaścāsya prasīdati
balaṃ puṣṭirapatyaṃ ca vṛṣatā cāsya jāyate
- 19
जरां कृच्छ्रेण लभते चिरं जीवत्यनामयः
तस्मात्संशोधनं काले युक्तियुक्तं पिबेन्नरः
jarāṃ kṛcchreṇa labhate ciraṃ jīvatyanāmayaḥ
tasmātsaṃśodhanaṃ kāle yuktiyuktaṃ pibennaraḥ
- 20
दोषाः कदाचित्कुप्यन्ति जिता लङ्घनपाचनैः
जिताः संशोधनैर्ये तु न तेषां पुनरुद्भवः
doṣāḥ kadācitkupyanti jitā laṅghanapācanaiḥ
jitāḥ saṃśodhanairye tu na teṣāṃ punarudbhavaḥ
- 21
दोषाणां च द्रुमाणां च मूले ऽनुपहते सति
रोगाणां प्रसवानां च गतानामागतिर्ध्रुवा
doṣāṇāṃ ca drumāṇāṃ ca mūle 'nupahate sati
rogāṇāṃ prasavānāṃ ca gatānāmāgatirdhruvā
- 22
भेषजक्षपिते पथ्यमाहारैर् एव बृंहणम्
घृतमांसरसक्षीरहृद्ययूषोपसंहितैः
bheṣajakṣapite pathyamāhārair eva bṛṃhaṇam
ghṛtamāṃsarasakṣīrahṛdyayūṣopasaṃhitaiḥ
- 23
अभ्यङ्गोत्सादनैः स्नानैर्निरूहैः सानुवासनैः
तथा स लभते शर्म युज्यते चायुषा चिरम्
abhyaṅgotsādanaiḥ snānairnirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ
tathā sa labhate śarma yujyate cāyuṣā ciram
- 24
अतियोगानुबद्धानां सर्पिःपानं प्रशस्यते
तैलं मधुरकैः सिद्धम् अथवाप्यनुवासनम्
atiyogānubaddhānāṃ sarpiḥpānaṃ praśasyate
tailaṃ madhurakaiḥ siddham athavāpyanuvāsanam
- 25
यस्य त्वयोगस्तं स्निग्धं पुनः संशोधयेन्नरम्
मात्राकालबलापेक्षी स्मरन्पूर्वम् अनुक्रमम्
yasya tvayogastaṃ snigdhaṃ punaḥ saṃśodhayennaram
mātrākālabalāpekṣī smaranpūrvam anukramam
- 26
स्नेहने स्वेदने शुद्धौ रोगाः संसर्जने च ये
जायन्तेऽमार्गविहिते तेषां सिद्धिषु साधनम्
snehane svedane śuddhau rogāḥ saṃsarjane ca ye
jāyante'mārgavihite teṣāṃ siddhiṣu sādhanam
- 27
जायन्ते हेतुवैषम्याद्विषमा देहधातवः
हेतुसाम्यात्समास्तेषां स्वभावोपरमः सदा
jāyante hetuvaiṣamyādviṣamā dehadhātavaḥ
hetusāmyātsamāsteṣāṃ svabhāvoparamaḥ sadā
- 28
प्रवृत्तिहेतुर्भावानां न निरोधेऽस्ति कारणम्
केचित्तत्रापि मन्यन्ते हेतुं हेतोरवर्तनम्
pravṛttiheturbhāvānāṃ na nirodhe'sti kāraṇam
kecittatrāpi manyante hetuṃ hetoravartanam
- 29
एवमुक्तार्थम् आचार्यम् अग्निवेशोऽभ्यभाषत
स्वभावोपरमे कर्म चिकित्साप्राभृतस्य किम्
evamuktārtham ācāryam agniveśo'bhyabhāṣata
svabhāvoparame karma cikitsāprābhṛtasya kim
- 30
भेषजैर्विषमान्धातून्कान्समीकुरुते भिषक्
का वा चिकित्सा भगवन्किमर्थं वा प्रयुज्यते
bheṣajairviṣamāndhātūnkānsamīkurute bhiṣak
kā vā cikitsā bhagavankimarthaṃ vā prayujyate

