40 shlokas
- 1
अथातः संतर्पणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः
athātaḥ saṃtarpaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
इति ह स्माह भगवानात्रेयः
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ
- 3
संतर्पयति यः स्निग्धैर्मधुरैर्गुरुपिच्छिलैः
नवान्नैर्नवमद्यैश्च मांसैश्चानूपवारिजैः
saṃtarpayati yaḥ snigdhairmadhurairgurupicchilaiḥ
navānnairnavamadyaiśca māṃsaiścānūpavārijaiḥ
- 4
गोरसैर्गौडिकैश्चान्नैः पैष्टिकैश्चातिमात्रशः
चेष्टाद्वेषी दिवास्वप्नशय्यासनसुखे रतः
gorasairgauḍikaiścānnaiḥ paiṣṭikaiścātimātraśaḥ
ceṣṭādveṣī divāsvapnaśayyāsanasukhe rataḥ
- 5
रोगास्तस्योपजायन्ते संतर्पणनिमित्तजाः
प्रमेहपिडकाकोठकण्डूपाण्ड्वामयज्वराः
rogāstasyopajāyante saṃtarpaṇanimittajāḥ
pramehapiḍakākoṭhakaṇḍūpāṇḍvāmayajvarāḥ
- 6
कुष्ठान्यामप्रदोषाश्च मूत्रकृच्छ्रमरोचकः
तन्द्रा क्लैब्यमतिस्थौल्यमालस्यं गुरुगात्रता
kuṣṭhānyāmapradoṣāśca mūtrakṛcchramarocakaḥ
tandrā klaibyamatisthaulyamālasyaṃ gurugātratā
- 7
इन्द्रियस्रोतसां लेपो बुद्धेर्मोहः प्रमीलकः
शोफाश्चैवंविधाश्चान्ये शीघ्रमप्रतिकुर्वतः
indriyasrotasāṃ lepo buddhermohaḥ pramīlakaḥ
śophāścaivaṃvidhāścānye śīghramapratikurvataḥ
- 8
शस्तमुल्लेखनं तत्र विरेको रक्तमोक्षणम्
व्यायामश्चोपवासश्च धूमाश्च स्वेदनानि च
śastamullekhanaṃ tatra vireko raktamokṣaṇam
vyāyāmaścopavāsaśca dhūmāśca svedanāni ca
- 9
सक्षौद्रश्चाभयाप्राशः प्रायो रूक्षान्नसेवनम्
चूर्णप्रदेहा ये चोक्ताः कण्डूकोठविनाशनाः
sakṣaudraścābhayāprāśaḥ prāyo rūkṣānnasevanam
cūrṇapradehā ye coktāḥ kaṇḍūkoṭhavināśanāḥ
- 10
त्रिफलारग्वधं पाठां सप्तपर्णं सवत्सकम्
मुस्तं समदनं निम्बं जलेनोत्क्वथितं पिबेत्
triphalāragvadhaṃ pāṭhāṃ saptaparṇaṃ savatsakam
mustaṃ samadanaṃ nimbaṃ jalenotkvathitaṃ pibet
- 11
तेन मेहादयो यान्ति नाशमभ्यस्यतो ध्रुवम्
मात्राकालप्रयुक्तेन संतर्पणसमुत्थिताः
tena mehādayo yānti nāśamabhyasyato dhruvam
mātrākālaprayuktena saṃtarpaṇasamutthitāḥ
- 12
मुस्तमारग्वधः पाठा त्रिफला देवदारु च
श्वदंष्ट्रा खदिरो निम्बो हरिद्रे त्वक्च वत्सकात्
mustamāragvadhaḥ pāṭhā triphalā devadāru ca
śvadaṃṣṭrā khadiro nimbo haridre tvakca vatsakāt
- 13
रसमेषां यथादोषं प्रातः प्रातः पिबन्नरः
संतर्पणकृतैः सर्वैर्व्याधिभिः सम्प्रमुच्यते
rasameṣāṃ yathādoṣaṃ prātaḥ prātaḥ pibannaraḥ
saṃtarpaṇakṛtaiḥ sarvairvyādhibhiḥ sampramucyate
- 14
एभिश्चोद्वर्तनोद्घर्षस्नानयोगोपयोजितैः
त्वग्दोषाः प्रशमं यान्ति तथा स्नेहोपसंहितैः
ebhiścodvartanodgharṣasnānayogopayojitaiḥ
tvagdoṣāḥ praśamaṃ yānti tathā snehopasaṃhitaiḥ
- 15
कुष्ठं गोमेदको हिङ्गु क्रौञ्चास्थि त्र्यूषणं वचा
वृषकैले श्वदंष्ट्रा च खराह्वा चाश्मभेदकः
kuṣṭhaṃ gomedako hiṅgu krauñcāsthi tryūṣaṇaṃ vacā
vṛṣakaile śvadaṃṣṭrā ca kharāhvā cāśmabhedakaḥ
- 16
तक्रेण दधिमण्डेन बदराम्लरसेन वा
मूत्रकृच्छ्रं प्रमेहं च पीतमेतद्व्यपोहति
takreṇa dadhimaṇḍena badarāmlarasena vā
mūtrakṛcchraṃ pramehaṃ ca pītametadvyapohati
- 17
तक्राभयाप्रयोगैश्च त्रिफलायास्तथैव च
अरिष्टानां प्रयोगैश्च यान्ति मेहादयः शमम्
takrābhayāprayogaiśca triphalāyāstathaiva ca
ariṣṭānāṃ prayogaiśca yānti mehādayaḥ śamam
- 18
त्र्यूषणं त्रिफला क्षौद्रं क्रिमिघ्नम् अजमोदकः
मन्थो ऽयं सक्तवस्तैलं हितो लोहोदकाप्लुतः
tryūṣaṇaṃ triphalā kṣaudraṃ krimighnam ajamodakaḥ
mantho 'yaṃ saktavastailaṃ hito lohodakāplutaḥ
- 19
व्योषं विडङ्गं शिग्रूणि त्रिफलां कटुरोहिणीम्
बृहत्यौ द्वे हरिद्रे द्वे पाठामतिविषां स्थिराम्
vyoṣaṃ viḍaṅgaṃ śigrūṇi triphalāṃ kaṭurohiṇīm
bṛhatyau dve haridre dve pāṭhāmativiṣāṃ sthirām
- 20
हिङ्गु केबुकमूलानि यवानीधान्यचित्रकान्
सौवर्चलमजाजीं च हपुषां चेति चूर्णयेत्
hiṅgu kebukamūlāni yavānīdhānyacitrakān
sauvarcalamajājīṃ ca hapuṣāṃ ceti cūrṇayet
- 21
चूर्णतैलघृतक्षौद्रभागाः स्युर्मानतः समाः
सक्तूनां षोडशगुणो भागः संतर्पणं पिबेत्
cūrṇatailaghṛtakṣaudrabhāgāḥ syurmānataḥ samāḥ
saktūnāṃ ṣoḍaśaguṇo bhāgaḥ saṃtarpaṇaṃ pibet
- 22
प्रयोगादस्य शाम्यन्ति रोगाः संतर्पणोत्थिताः
प्रमेहा मूढवाताश्च कुष्ठान्यर्शांसि कामलाः
prayogādasya śāmyanti rogāḥ saṃtarpaṇotthitāḥ
pramehā mūḍhavātāśca kuṣṭhānyarśāṃsi kāmalāḥ
- 23
प्लीहा पाण्ड्वामयः शोफो मूत्रकृच्छ्रमरोचकः
हृद्रोगो राजयक्ष्मा च कासः श्वासो गलग्रहः
plīhā pāṇḍvāmayaḥ śopho mūtrakṛcchramarocakaḥ
hṛdrogo rājayakṣmā ca kāsaḥ śvāso galagrahaḥ
- 24
क्रिमयो ग्रहणीदोषाः श्वैत्र्यं स्थौल्यमतीव च
नराणां दीप्यते चाग्निः स्मृतिर्बुद्धिश्च वर्धते
krimayo grahaṇīdoṣāḥ śvaitryaṃ sthaulyamatīva ca
narāṇāṃ dīpyate cāgniḥ smṛtirbuddhiśca vardhate
- 25
व्यायामनित्यो जीर्णाशी यवगोधूमभोजनः
संतर्पणकृतैर्दोषैः स्थौल्यं मुक्त्वा विमुच्यते
vyāyāmanityo jīrṇāśī yavagodhūmabhojanaḥ
saṃtarpaṇakṛtairdoṣaiḥ sthaulyaṃ muktvā vimucyate
- 26
उक्तं संतर्पणोत्थानामपतर्पणमौषधम्
वक्ष्यन्ते सौषधाश्चोर्ध्वमपतर्पणजा गदाः
uktaṃ saṃtarpaṇotthānāmapatarpaṇamauṣadham
vakṣyante sauṣadhāścordhvamapatarpaṇajā gadāḥ
- 27
देहाग्निबलवर्णौजःशुक्रमांसपरिक्षयः
ज्वरः कासानुबन्धश्च पार्श्वशूलमरोचकः
dehāgnibalavarṇaujaḥśukramāṃsaparikṣayaḥ
jvaraḥ kāsānubandhaśca pārśvaśūlamarocakaḥ
- 28
श्रोत्रदौर्बल्यमुन्मादः प्रलापो हृदयव्यथा
विण्मूत्रसंग्रहः शूलं जङ्घोरुत्रिकसंश्रयम्
śrotradaurbalyamunmādaḥ pralāpo hṛdayavyathā
viṇmūtrasaṃgrahaḥ śūlaṃ jaṅghorutrikasaṃśrayam
- 29
पर्वास्थिसन्धिमेदश्च ये चान्ये वातजा गदाः
ऊर्ध्ववातादयः सर्वे जायन्ते ते ऽपतर्पणात्
parvāsthisandhimedaśca ye cānye vātajā gadāḥ
ūrdhvavātādayaḥ sarve jāyante te 'patarpaṇāt
- 30
तेषां संतर्पणं तज्ज्ञैः पुनराख्यातमौषधम्
यत्तदात्वे समर्थं स्यादभ्यासे वा तदिष्यते
teṣāṃ saṃtarpaṇaṃ tajjñaiḥ punarākhyātamauṣadham
yattadātve samarthaṃ syādabhyāse vā tadiṣyate

