114 shlokas
- 1
अथात आत्रेयभद्रकाप्यीयम् अध्यायं व्याख्यास्यामः
athāta ātreyabhadrakāpyīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
इति ह स्माह भगवानात्रेयः
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ
- 3
आत्रेयो भद्रकाप्यश्च शाकुन्तेयस्तथैव च
पूर्णाक्षश्चैव मौद्गल्यो हिरण्याक्षश्च कौशिकः
ātreyo bhadrakāpyaśca śākunteyastathaiva ca
pūrṇākṣaścaiva maudgalyo hiraṇyākṣaśca kauśikaḥ
- 4
यः कुमारशिरा नाम भरद्वाजः स चानघः
श्रीमान्वायोर्विदश्चैव राजा मतिमतां वरः
yaḥ kumāraśirā nāma bharadvājaḥ sa cānaghaḥ
śrīmānvāyorvidaścaiva rājā matimatāṃ varaḥ
- 5
निमिश्च राजा वैदेहो बडिशश्च महामतिः
काङ्कायनश्च वाह्लीको वाह्लीकभिषजां वरः
nimiśca rājā vaideho baḍiśaśca mahāmatiḥ
kāṅkāyanaśca vāhlīko vāhlīkabhiṣajāṃ varaḥ
- 6
एते श्रुतवयोवृद्धा जितात्मानो महर्षयः
वने चैत्ररथे रम्ये समीयुर्विजिहीर्षवः
ete śrutavayovṛddhā jitātmāno maharṣayaḥ
vane caitrarathe ramye samīyurvijihīrṣavaḥ
- 7
तेषां तत्रोपविष्टानाम् इयमर्थवती कथा
बभूवार्थविदां सम्यग्रसाहारविनिश्चये
teṣāṃ tatropaviṣṭānām iyamarthavatī kathā
babhūvārthavidāṃ samyagrasāhāraviniścaye
- 8
एक एव रस इत्युवाच भद्रकाप्यः यं पञ्चानाम् इन्द्रियार्थानाम् अन्यतमं जिह्वावैषयिकं भावमाचक्षते कुशलाः स पुनरुदकादनन्य इति
द्वौ रसाव् इति शाकुन्तेयो ब्राह्मणः छेदनीय उपशमनीयश्चेति
त्रयो रसा इति पूर्णाक्षो मौद्गल्यः छेदनीयोपशमनीयसाधारणा इति
चत्वारो रसा इति हिरण्याक्षः कौशिकः स्वादुर्हितश्च स्वादुर् अहितश्चास्वादुर्हितश्चास्वादुर् अहितश्चेति
पञ्च रसा इति कुमारशिरा भरद्वाजः भौमौदकाग्नेयवायव्यान्तरिक्षाः
षड्रसा इति वायोर्विदो राजर्षिः गुरुलघुशीतोष्णस्निग्धरूक्षाः
सप्त रसा इति निमिर्वैदेहः मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायक्षाराः
अष्टौ रसा इति बडिशो धामार्गवः मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायक्षाराव्यक्ताः
अपरिसंख्येया रसा इति काङ्कायनो वाह्लीकभिषक् आश्रयगुणकर्मसंस्वादविशेषाणाम् अपरिसंख्येयत्वात्
eka eva rasa ityuvāca bhadrakāpyaḥ yaṃ pañcānām indriyārthānām anyatamaṃ jihvāvaiṣayikaṃ bhāvamācakṣate kuśalāḥ sa punarudakādananya iti
dvau rasāv iti śākunteyo brāhmaṇaḥ chedanīya upaśamanīyaśceti
trayo rasā iti pūrṇākṣo maudgalyaḥ chedanīyopaśamanīyasādhāraṇā iti
catvāro rasā iti hiraṇyākṣaḥ kauśikaḥ svādurhitaśca svādur ahitaścāsvādurhitaścāsvādur ahitaśceti
pañca rasā iti kumāraśirā bharadvājaḥ bhaumaudakāgneyavāyavyāntarikṣāḥ
ṣaḍrasā iti vāyorvido rājarṣiḥ gurulaghuśītoṣṇasnigdharūkṣāḥ
sapta rasā iti nimirvaidehaḥ madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyakṣārāḥ
aṣṭau rasā iti baḍiśo dhāmārgavaḥ madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyakṣārāvyaktāḥ
aparisaṃkhyeyā rasā iti kāṅkāyano vāhlīkabhiṣak āśrayaguṇakarmasaṃsvādaviśeṣāṇām aparisaṃkhyeyatvāt
- 9
षडेव रसा इत्युवाच भगवानात्रेयः पुनर्वसुः मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायाः
तेषां षण्णां रसानां योनिरुदकं छेदनोपशमने द्वे कर्मणी तयोर्मिश्रीभावात्साधारणत्वं स्वाद्वस्वादुता भक्तिः हिताहितौ प्रभावौ पञ्चमहाभूतविकारास्त्व् आश्रयाः प्रकृतिविकृतिविचारदेशकालवशाः तेष्वाश्रयेषु द्रव्यसंज्ञकेषु गुणा गुरुलघुशीतोष्णस्निग्धरूक्षाद्याः क्षरणात्क्षारः नासौ रसः द्रव्यं तदनेकरससमुत्पन्नम् अनेकरसं कटुकलवणभूयिष्ठम् अनेकेन्द्रियार्थसमन्वितं करणाभिनिर्वृत्तम् अव्यक्तीभावस्तु खलु रसानां प्रकृतौ भवत्यनुरसे ऽनुरससमन्विते वा द्रव्ये अपरिसंख्येयत्वं पुनस्तेषाम् आश्रयादीनां भावानां विशेषापरिसंख्येयत्वान्न युक्तम् एकैको ऽपि ह्य् एषाम् आश्रयादीनां भावानां विशेषान् आश्रयते विशेषापरिसंख्येयत्वात्न च तस्माद् अन्यत्वम् उपपद्यते परसारसंसृष्टभूयिष्ठत्वान्न चैषाम् अभिनिर्वृत्तेर्गुणप्रकृतीनाम् अपरिसंख्येयत्वं भवति तस्मान्न संसृष्टानां रसानां कर्मोपदिशन्ति बुद्धिमन्तः
तच्चैव कारणमपेक्षमाणाः षण्णां रसानां परस्परेणासंसृष्टानां लक्षणपृथक्त्वम् उपदेक्ष्यामः
ṣaḍeva rasā ityuvāca bhagavānātreyaḥ punarvasuḥ madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyāḥ
teṣāṃ ṣaṇṇāṃ rasānāṃ yonirudakaṃ chedanopaśamane dve karmaṇī tayormiśrībhāvātsādhāraṇatvaṃ svādvasvādutā bhaktiḥ hitāhitau prabhāvau pañcamahābhūtavikārāstv āśrayāḥ prakṛtivikṛtivicāradeśakālavaśāḥ teṣvāśrayeṣu dravyasaṃjñakeṣu guṇā gurulaghuśītoṣṇasnigdharūkṣādyāḥ kṣaraṇātkṣāraḥ nāsau rasaḥ dravyaṃ tadanekarasasamutpannam anekarasaṃ kaṭukalavaṇabhūyiṣṭham anekendriyārthasamanvitaṃ karaṇābhinirvṛttam avyaktībhāvastu khalu rasānāṃ prakṛtau bhavatyanurase 'nurasasamanvite vā dravye aparisaṃkhyeyatvaṃ punasteṣām āśrayādīnāṃ bhāvānāṃ viśeṣāparisaṃkhyeyatvānna yuktam ekaiko 'pi hy eṣām āśrayādīnāṃ bhāvānāṃ viśeṣān āśrayate viśeṣāparisaṃkhyeyatvātna ca tasmād anyatvam upapadyate parasārasaṃsṛṣṭabhūyiṣṭhatvānna caiṣām abhinirvṛtterguṇaprakṛtīnām aparisaṃkhyeyatvaṃ bhavati tasmānna saṃsṛṣṭānāṃ rasānāṃ karmopadiśanti buddhimantaḥ
taccaiva kāraṇamapekṣamāṇāḥ ṣaṇṇāṃ rasānāṃ paraspareṇāsaṃsṛṣṭānāṃ lakṣaṇapṛthaktvam upadekṣyāmaḥ
- 10
अग्रे तु तावद्द्रव्यभेदम् अभिप्रेत्य किंचिद् अभिधास्यामः
सर्वं द्रव्यं पाञ्चभौतिकमस्मिन्नर्थे तच्चेतनावदचेनं च तस्य गुणाः शब्दादयो गुर्वादयश्च द्रवान्ताः कर्म पञ्चविधमुक्तं वमनादि
agre tu tāvaddravyabhedam abhipretya kiṃcid abhidhāsyāmaḥ
sarvaṃ dravyaṃ pāñcabhautikamasminnarthe taccetanāvadacenaṃ ca tasya guṇāḥ śabdādayo gurvādayaśca dravāntāḥ karma pañcavidhamuktaṃ vamanādi
- 11
तत्र द्रव्याणि गुरुखरकठिनमन्दस्थिरविशदसान्द्रस्थूलगन्धगुणबहुलानि पार्थिवानि तान्युपचयसंघातगौरवस्थैर्यकराणि द्रवस्निग्धशीतमन्दमृदुपिच्छिलरसगुणबहुलान्य् आप्यानि तान्य् उपक्लेदस्नेहबन्धविष्यन्दमार्दवप्रह्लादकराणि उष्णतीक्ष्णसूक्ष्मलघुरूक्षविशदरूपगुणबहुलान्य् आग्नेयानि तानि दाहपाकप्रभाप्रकाशवर्णकराणि लघुशीतरूक्षखरविशदसूक्ष्मस्पर्शगुणबहुलानि वायव्यानि तानि रौक्ष्यग्लानिविचारवैशद्यलाघवकराणि मृदुलघुसूक्ष्मश्लक्ष्णशब्दगुणबहुलान्य् आकाशात्मकानि तानि मार्दवसौषिर्यलाघवकराणि
tatra dravyāṇi gurukharakaṭhinamandasthiraviśadasāndrasthūlagandhaguṇabahulāni pārthivāni tānyupacayasaṃghātagauravasthairyakarāṇi dravasnigdhaśītamandamṛdupicchilarasaguṇabahulāny āpyāni tāny upakledasnehabandhaviṣyandamārdavaprahlādakarāṇi uṣṇatīkṣṇasūkṣmalaghurūkṣaviśadarūpaguṇabahulāny āgneyāni tāni dāhapākaprabhāprakāśavarṇakarāṇi laghuśītarūkṣakharaviśadasūkṣmasparśaguṇabahulāni vāyavyāni tāni raukṣyaglānivicāravaiśadyalāghavakarāṇi mṛdulaghusūkṣmaślakṣṇaśabdaguṇabahulāny ākāśātmakāni tāni mārdavasauṣiryalāghavakarāṇi
- 12
अनेनोपदेशेन नानौषधिभूतं जगति किंचिद्द्रव्यम् उपलभ्यते तां तां युक्तिम् अर्थं च तं तम् अभिप्रेत्य
anenopadeśena nānauṣadhibhūtaṃ jagati kiṃciddravyam upalabhyate tāṃ tāṃ yuktim arthaṃ ca taṃ tam abhipretya
- 13
न तु केवलं गुणप्रभावादेव द्रव्याणि कार्मुकाणि भवन्ति द्रव्याणि हि द्रव्यप्रभावाद्गुणप्रभावाद्द्रव्यगुणप्रभावाच्च तस्मिंस्तस्मिन्काले तत्तदधिकरणम् आसाद्य तां तां च युक्तिमर्थं च तं तमभिप्रेत्य यत्कुर्वन्ति तत्कर्म येन कुर्वन्ति तद्वीर्यं यत्र कुर्वन्ति तदधिकरणं यदा कुर्वन्ति स कालः यथा कुर्वन्ति स उपायः यत्साधयन्ति तत्फलम्
na tu kevalaṃ guṇaprabhāvādeva dravyāṇi kārmukāṇi bhavanti dravyāṇi hi dravyaprabhāvādguṇaprabhāvāddravyaguṇaprabhāvācca tasmiṃstasminkāle tattadadhikaraṇam āsādya tāṃ tāṃ ca yuktimarthaṃ ca taṃ tamabhipretya yatkurvanti tatkarma yena kurvanti tadvīryaṃ yatra kurvanti tadadhikaraṇaṃ yadā kurvanti sa kālaḥ yathā kurvanti sa upāyaḥ yatsādhayanti tatphalam
- 14
भेदश्चैषां त्रिषष्टिविधविकल्पो द्रव्यदेशकालप्रभावाद्भवति तम् उपदेक्ष्यामः
bhedaścaiṣāṃ triṣaṣṭividhavikalpo dravyadeśakālaprabhāvādbhavati tam upadekṣyāmaḥ
- 15
स्वादुरम्लादिभिर्योगं शेषैरम्लादयः पृथक्
यान्ति पञ्चदशैतानि द्रव्याणि द्विरसानि तु
svāduramlādibhiryogaṃ śeṣairamlādayaḥ pṛthak
yānti pañcadaśaitāni dravyāṇi dvirasāni tu
- 16
पृथगम्लादियुक्तस्य योगः शेषैः पृथग्भवेत्
मधुरस्य तथाम्लस्य लवणस्य कटोस्तथा
pṛthagamlādiyuktasya yogaḥ śeṣaiḥ pṛthagbhavet
madhurasya tathāmlasya lavaṇasya kaṭostathā
- 17
त्रिरसानि यथासंख्यं द्रव्याण्युक्तानि विंशतिः
वक्ष्यन्ते तु चतुष्केण द्रव्याणि दश पञ्च च
trirasāni yathāsaṃkhyaṃ dravyāṇyuktāni viṃśatiḥ
vakṣyante tu catuṣkeṇa dravyāṇi daśa pañca ca
- 18
स्वाद्वम्लौ सहितौ योगं लवणाद्यैः पृथग्गतौ
योगं शेषैः पृथग्यातश्चतुष्करससंख्यया
svādvamlau sahitau yogaṃ lavaṇādyaiḥ pṛthaggatau
yogaṃ śeṣaiḥ pṛthagyātaścatuṣkarasasaṃkhyayā
- 19
सहितौ स्वादुलवणौ तद्वत्कट्वादिभिः पृथक्
युक्तौ शेषैः पृथग्योगं यातः स्वादूषणौ तथा
sahitau svādulavaṇau tadvatkaṭvādibhiḥ pṛthak
yuktau śeṣaiḥ pṛthagyogaṃ yātaḥ svādūṣaṇau tathā
- 20
कट्वाद्यैरम्ललवणौ संयुक्तौ सहितौ पृथक्
यातः शेषैः पृथग्योगं शेषैरम्लकटू तथा
kaṭvādyairamlalavaṇau saṃyuktau sahitau pṛthak
yātaḥ śeṣaiḥ pṛthagyogaṃ śeṣairamlakaṭū tathā
- 21
युज्येते तु कषायेण सतिक्तौ लवणोषणौ
षट्तु पञ्चरसान्याहुरेकैकस्यापवर्जनात्
yujyete tu kaṣāyeṇa satiktau lavaṇoṣaṇau
ṣaṭtu pañcarasānyāhurekaikasyāpavarjanāt
- 22
षट्चैवैकरसानि स्युर् एकं षड्रसमेव तु
इति त्रिषष्टिर्द्रव्याणां निर्दिष्टा रससंख्यया
ṣaṭcaivaikarasāni syur ekaṃ ṣaḍrasameva tu
iti triṣaṣṭirdravyāṇāṃ nirdiṣṭā rasasaṃkhyayā
- 23
त्रिषष्टिः स्यात्त्व् असंख्येया रसानुरसकल्पनात्
रसास्तरतमाभ्यां तां संख्याम् अतिपतन्ति हि
triṣaṣṭiḥ syāttv asaṃkhyeyā rasānurasakalpanāt
rasāstaratamābhyāṃ tāṃ saṃkhyām atipatanti hi
- 24
संयोगाः सप्तपञ्चाशत्कल्पना तु त्रिषष्टिधा
रसानां तत्र योग्यत्वात्कल्पिता रसचिन्तकैः
saṃyogāḥ saptapañcāśatkalpanā tu triṣaṣṭidhā
rasānāṃ tatra yogyatvātkalpitā rasacintakaiḥ
- 25
क्वचिदेको रसः कल्प्यः संयुक्ताश्च रसाः क्वचित्
दोषौषधादीन्संचिन्त्य भिषजा सिद्धिमिच्छता
kvacideko rasaḥ kalpyaḥ saṃyuktāśca rasāḥ kvacit
doṣauṣadhādīnsaṃcintya bhiṣajā siddhimicchatā
- 26
द्रव्याणि द्विरसादीनि संयुक्तांश्च रसान्बुधाः
रसान् एकैकशो वापि कल्पयन्ति गदान्प्रति
dravyāṇi dvirasādīni saṃyuktāṃśca rasānbudhāḥ
rasān ekaikaśo vāpi kalpayanti gadānprati
- 27
यः स्याद्रसविकल्पज्ञः स्याच्च दोषविकल्पवित्
न स मुह्येद्विकाराणां हेतुलिङ्गोपशान्तिषु
yaḥ syādrasavikalpajñaḥ syācca doṣavikalpavit
na sa muhyedvikārāṇāṃ hetuliṅgopaśāntiṣu
- 28
व्यक्तः शुष्कस्य चादौ च रसो द्रव्यस्य लक्ष्यते
विपर्ययेणानुरसो रसो नास्ति हि सप्तमः
vyaktaḥ śuṣkasya cādau ca raso dravyasya lakṣyate
viparyayeṇānuraso raso nāsti hi saptamaḥ
- 29
परापरत्वे युक्तिश्च संख्या संयोग एव च
विभागश्च पृथक्त्वं च परिमाणमथापि च
parāparatve yuktiśca saṃkhyā saṃyoga eva ca
vibhāgaśca pṛthaktvaṃ ca parimāṇamathāpi ca
- 30
संस्कारोऽभ्यास इत्येते गुणा ज्ञेयाः परादयः
सिद्ध्युपायाश्चिकित्साया लक्षणैस्तान्प्रचक्ष्महे
saṃskāro'bhyāsa ityete guṇā jñeyāḥ parādayaḥ
siddhyupāyāścikitsāyā lakṣaṇaistānpracakṣmahe

