30 shlokas
- 1
अथात आरग्वधीयमध्यायं व्याख्यास्यामः
athāta āragvadhīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
इति ह स्माह भगवानात्रेयः
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ
- 3
आरग्वधः सैडगजः करञ्जो वासा गुडूची मदनं हरिद्रे
श्र्याह्वः सुराह्वः खदिरो धवश्च निम्बो विडङ्गं करवीरकत्वक्
āragvadhaḥ saiḍagajaḥ karañjo vāsā guḍūcī madanaṃ haridre
śryāhvaḥ surāhvaḥ khadiro dhavaśca nimbo viḍaṅgaṃ karavīrakatvak
- 4
ग्रन्थिश्च भौर्जो लशुनः शिरीषः सलोमशो गुग्गुलुकृष्णगन्धे
फणिज्झको वत्सकसप्तपर्णौ पीलूनि कुष्ठं सुमनःप्रवालाः
granthiśca bhaurjo laśunaḥ śirīṣaḥ salomaśo guggulukṛṣṇagandhe
phaṇijjhako vatsakasaptaparṇau pīlūni kuṣṭhaṃ sumanaḥpravālāḥ
- 5
वचा हरेणुस्त्रिवृता निकुम्भो भल्लातकं गैरिकमञ्जनं च
मनःशिलाले गृहधूम एला कासीसलोध्रार्जुनमुस्तसर्जाः
vacā hareṇustrivṛtā nikumbho bhallātakaṃ gairikamañjanaṃ ca
manaḥśilāle gṛhadhūma elā kāsīsalodhrārjunamustasarjāḥ
- 6
इत्यर्धरूपैर्विहिताः षडेते गोपित्तपीताः पुनरेव पिष्टाः
सिद्धाः परं सर्षपतैलयुक्ताश्चूर्णप्रदेहा भिषजा प्रयोज्याः
ityardharūpairvihitāḥ ṣaḍete gopittapītāḥ punareva piṣṭāḥ
siddhāḥ paraṃ sarṣapatailayuktāścūrṇapradehā bhiṣajā prayojyāḥ
- 7
कुष्ठानि कृच्छ्राणि नवं किलासं सुरेशलुप्तं किटिभं सदद्रु
भगन्दरार्शांस्यपचीं सपामां हन्युः प्रयुक्तास्त्वचिरान्नराणाम्
kuṣṭhāni kṛcchrāṇi navaṃ kilāsaṃ sureśaluptaṃ kiṭibhaṃ sadadru
bhagandarārśāṃsyapacīṃ sapāmāṃ hanyuḥ prayuktāstvacirānnarāṇām
- 8
कुष्ठं हरिद्रे सुरसं पटोलं निम्बाश्वगन्धे सुरदारुशिग्रू
ससर्षपं तुम्बुरुधान्यवन्यं चण्डां च चूर्णानि समानि कुर्यात्
kuṣṭhaṃ haridre surasaṃ paṭolaṃ nimbāśvagandhe suradāruśigrū
sasarṣapaṃ tumburudhānyavanyaṃ caṇḍāṃ ca cūrṇāni samāni kuryāt
- 9
तैस्तक्रपिष्टैः प्रथमं शरीरं तैलाक्तमुद्वर्तयितुं यतेत
तेनास्यकण्डूः पिडकाः सकोठाः कुष्ठानि शोफाश्च शमं व्रजन्ति
taistakrapiṣṭaiḥ prathamaṃ śarīraṃ tailāktamudvartayituṃ yateta
tenāsyakaṇḍūḥ piḍakāḥ sakoṭhāḥ kuṣṭhāni śophāśca śamaṃ vrajanti
- 10
कुष्ठामृतासङ्गकटङ्कटेरीकासीसकम्पिल्लकमुस्तलोध्राः
सौगन्धिकं सर्जरसो विडङ्गं मनःशिलाले करवीरकत्वक्
kuṣṭhāmṛtāsaṅgakaṭaṅkaṭerīkāsīsakampillakamustalodhrāḥ
saugandhikaṃ sarjaraso viḍaṅgaṃ manaḥśilāle karavīrakatvak
- 11
तैलाक्तगात्रस्य कृतानि चूर्णान्येतानि दद्यादवचूर्णनार्थम्
दद्रूः सकण्डूः किटिभानि पामा विचर्चिका चैव तथैति शान्तिम्
tailāktagātrasya kṛtāni cūrṇānyetāni dadyādavacūrṇanārtham
dadrūḥ sakaṇḍūḥ kiṭibhāni pāmā vicarcikā caiva tathaiti śāntim
- 12
मनःशिलाले मरिचानि तैलमार्कं पयः कुष्ठहरः प्रदेहः
तुत्थं विडङ्गं मरिचानि कुष्ठं लोध्रं च तद्वत्समनःशिलं स्यात्
manaḥśilāle maricāni tailamārkaṃ payaḥ kuṣṭhaharaḥ pradehaḥ
tutthaṃ viḍaṅgaṃ maricāni kuṣṭhaṃ lodhraṃ ca tadvatsamanaḥśilaṃ syāt
- 13
रसाञ्जनं सप्रपुनाडबीजं युक्तं कपित्थस्य रसेन लेपः
करञ्जबीजैडगजं सकुष्ठं गोमूत्रपिष्टं च परः प्रदेहः
rasāñjanaṃ saprapunāḍabījaṃ yuktaṃ kapitthasya rasena lepaḥ
karañjabījaiḍagajaṃ sakuṣṭhaṃ gomūtrapiṣṭaṃ ca paraḥ pradehaḥ
- 14
उभे हरिद्रे कुटजस्य बीजं करञ्जबीजं सुमनःप्रवालान्
त्वचं समध्यां हयमारकस्य लेपं तिलक्षारयुतं विदध्यात्
ubhe haridre kuṭajasya bījaṃ karañjabījaṃ sumanaḥpravālān
tvacaṃ samadhyāṃ hayamārakasya lepaṃ tilakṣārayutaṃ vidadhyāt
- 15
मनःशिला त्वक्कुटजात्सकुष्ठात्सलोमशः सैडगजः करञ्जः
ग्रन्थिश्च भौर्जः करवीरमूलं चूर्णानि साध्यानि तुषोदकेन
manaḥśilā tvakkuṭajātsakuṣṭhātsalomaśaḥ saiḍagajaḥ karañjaḥ
granthiśca bhaurjaḥ karavīramūlaṃ cūrṇāni sādhyāni tuṣodakena
- 16
पलाशनिर्दाहरसेन चापि कर्षोद्धृतान्याढकसंमितेन
दर्वीप्रलेपं प्रवदन्ति लेपमेतं परं कुष्ठनिसूदनाय
palāśanirdāharasena cāpi karṣoddhṛtānyāḍhakasaṃmitena
darvīpralepaṃ pravadanti lepametaṃ paraṃ kuṣṭhanisūdanāya
- 17
पर्णानि पिष्ट्वा चतुरङ्गुलस्य तक्रेण पर्णान्यथ काकमाच्याः
तैलाक्तगात्रस्य नरस्य कुष्ठान्युद्वर्तयेदश्वहनच्छदैश्च
parṇāni piṣṭvā caturaṅgulasya takreṇa parṇānyatha kākamācyāḥ
tailāktagātrasya narasya kuṣṭhānyudvartayedaśvahanacchadaiśca
- 18
कोलं कुलत्थाः सुरदारुरास्नामाषातसीतैलानि कुष्ठम्
वचा शताह्वा यवचूर्णमम्लमुष्णानि वातामयिनां प्रदेहः
kolaṃ kulatthāḥ suradārurāsnāmāṣātasītailāni kuṣṭham
vacā śatāhvā yavacūrṇamamlamuṣṇāni vātāmayināṃ pradehaḥ
- 19
आनूपमत्स्यामिषवेसवारैरुष्णैः प्रदेहः पवनापहः स्यात्
स्नेहैश्चतुर्भिर्दशमूलमिश्रैर्गन्धौषधैश्चानिलहः प्रदेहः
ānūpamatsyāmiṣavesavārairuṣṇaiḥ pradehaḥ pavanāpahaḥ syāt
snehaiścaturbhirdaśamūlamiśrairgandhauṣadhaiścānilahaḥ pradehaḥ
- 20
तक्रेण युक्तं यवचूर्णमुष्णं सक्षारमर्तिं जठरे निहन्यात्
कुष्ठं शताह्वां सवचां यवानां चूर्णं सतैलाम्लमुशन्ति वाते
takreṇa yuktaṃ yavacūrṇamuṣṇaṃ sakṣāramartiṃ jaṭhare nihanyāt
kuṣṭhaṃ śatāhvāṃ savacāṃ yavānāṃ cūrṇaṃ satailāmlamuśanti vāte
- 21
उभे शताह्वे मधुकं मधूकं बलां प्रियालं च कशेरुकं च
घृतं विदारीं च सितोपलां च कुर्यात्प्रदेहं पवने सरक्ते
ubhe śatāhve madhukaṃ madhūkaṃ balāṃ priyālaṃ ca kaśerukaṃ ca
ghṛtaṃ vidārīṃ ca sitopalāṃ ca kuryātpradehaṃ pavane sarakte
- 22
रास्ना गुडूची मधुकं बले द्वे सजीवकं सर्षभकं पयश्च
घृतं च सिद्धं मधुशेषयुक्तं रक्तानिलार्तिं प्रणुदेत्प्रदेहः
rāsnā guḍūcī madhukaṃ bale dve sajīvakaṃ sarṣabhakaṃ payaśca
ghṛtaṃ ca siddhaṃ madhuśeṣayuktaṃ raktānilārtiṃ praṇudetpradehaḥ
- 23
वाते सरक्ते सघृतं प्रदेहो गोधूमचूर्णं छगलीपयश्च
नतोत्पलं चन्दनकुष्ठयुक्तं शिरोरुजायां सघृतं प्रदेहः
vāte sarakte saghṛtaṃ pradeho godhūmacūrṇaṃ chagalīpayaśca
natotpalaṃ candanakuṣṭhayuktaṃ śirorujāyāṃ saghṛtaṃ pradehaḥ
- 24
प्रपौण्डरीकं सुरदारु कुष्ठं यष्ट्याह्वमेला कमलोत्पले च
शिरोरुजायां सघृतः प्रदेहो लोहैरकापद्मकचोरकैश्च
prapauṇḍarīkaṃ suradāru kuṣṭhaṃ yaṣṭyāhvamelā kamalotpale ca
śirorujāyāṃ saghṛtaḥ pradeho lohairakāpadmakacorakaiśca
- 25
रास्ना हरिद्रे नलदं शताह्वे द्वे देवदारूणि सितोपला च
जीवन्तिमूलं सघृतं सतैलमालेपनं पार्श्वरुजासु कोष्णम्
rāsnā haridre naladaṃ śatāhve dve devadārūṇi sitopalā ca
jīvantimūlaṃ saghṛtaṃ satailamālepanaṃ pārśvarujāsu koṣṇam
- 26
शैवालपद्मोत्पलवेत्रतुङ्गप्रपौण्डरीकाण्यमृणाललोध्रम्
प्रियङ्गुकालेयकचन्दनानि निर्वापणः स्यात्सघृतः प्रदेहः
śaivālapadmotpalavetratuṅgaprapauṇḍarīkāṇyamṛṇālalodhram
priyaṅgukāleyakacandanāni nirvāpaṇaḥ syātsaghṛtaḥ pradehaḥ
- 27
सितालतावेतसपद्मकानि यष्ट्याह्वमैन्द्री नलिनानि दूर्वा
यवासमूलं कुशकाशयोश्च निर्वापणः स्याज्जलमेरका च
sitālatāvetasapadmakāni yaṣṭyāhvamaindrī nalināni dūrvā
yavāsamūlaṃ kuśakāśayośca nirvāpaṇaḥ syājjalamerakā ca
- 28
शैलेयमेलागुरुणी सकुष्ठे चण्डा नतं त्वक्सुरदारु रास्ना
शीतं निहन्यादचिरात्प्रदेहो विषं शिरीषस्तु ससिन्धुवारः
śaileyamelāguruṇī sakuṣṭhe caṇḍā nataṃ tvaksuradāru rāsnā
śītaṃ nihanyādacirātpradeho viṣaṃ śirīṣastu sasindhuvāraḥ
- 29
शिरीषलामज्जकहेमलोध्रैस्त्वग्दोषसंस्वेदहरः प्रघर्षः
पत्त्राम्बुलोध्राभयचन्दनानि शरीरदौर्गन्ध्यहरः प्रदेहः
śirīṣalāmajjakahemalodhraistvagdoṣasaṃsvedaharaḥ pragharṣaḥ
pattrāmbulodhrābhayacandanāni śarīradaurgandhyaharaḥ pradehaḥ
- 30
तत्र श्लोकः
इहात्रिजः सिद्धतमान् उवाच द्वात्रिंशतं सिद्धमहर्षिपूज्यः
चूर्णप्रदेहान्विविधामयघ्नानारग्वधीये जगतो हितार्थम्
tatra ślokaḥ
ihātrijaḥ siddhatamān uvāca dvātriṃśataṃ siddhamaharṣipūjyaḥ
cūrṇapradehānvividhāmayaghnānāragvadhīye jagato hitārtham

