51 shlokas
- 1
अथातो यज्जःपुरुषीयमध्यायं व्याख्यास्यामः
athāto yajjaḥpuruṣīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
इति ह स्माह भगवानात्रेयः
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ
- 3
पुरा प्रत्यक्षधर्माणां भगवन्तं पुनर्वसुम्
समेतानां महर्षीणां प्रादुरासीदियं कथा
purā pratyakṣadharmāṇāṃ bhagavantaṃ punarvasum
sametānāṃ maharṣīṇāṃ prādurāsīdiyaṃ kathā
- 4
आत्मेन्द्रियमनोऽर्थानां यो ऽयं पुरुषसंज्ञकः
राशिरस्यामयानां च प्रागुत्पत्तिविनिश्चये
ātmendriyamano'rthānāṃ yo 'yaṃ puruṣasaṃjñakaḥ
rāśirasyāmayānāṃ ca prāgutpattiviniścaye
- 5
तदन्तरं काशिपतिर्वामको वाक्यमर्थवित्
व्याजहारर्षिसमितिमुपसृत्याभिवाद्य च
tadantaraṃ kāśipatirvāmako vākyamarthavit
vyājahārarṣisamitimupasṛtyābhivādya ca
- 6
किंनु भोः पुरुषो यज्जस्तज्जास्तस्यामयाः स्मृताः
न वेत्युक्ते नरेन्द्रेण प्रोवाचर्षीन्पुनर्वसुः
kiṃnu bhoḥ puruṣo yajjastajjāstasyāmayāḥ smṛtāḥ
na vetyukte narendreṇa provācarṣīnpunarvasuḥ
- 7
सर्व एवामितज्ञानविज्ञानच्छिन्नसंशयाः
भवन्तश्छेत्तुम् अर्हन्ति काशिराजस्य संशयम्
sarva evāmitajñānavijñānacchinnasaṃśayāḥ
bhavantaśchettum arhanti kāśirājasya saṃśayam
- 8
पारीक्षिस्तत्परीक्ष्याग्रे मौद्गल्यो वाक्यमब्रवीत्
आत्मजः पुरुषो रोगाश्चात्मजाः कारणं हि सः
pārīkṣistatparīkṣyāgre maudgalyo vākyamabravīt
ātmajaḥ puruṣo rogāścātmajāḥ kāraṇaṃ hi saḥ
- 9
स चिनोत्युपभुङ्क्ते च कर्म कर्मफलानि च
नह्यृते चेतनाधातोः प्रवृत्तिः सुखदुःखयोः
sa cinotyupabhuṅkte ca karma karmaphalāni ca
nahyṛte cetanādhātoḥ pravṛttiḥ sukhaduḥkhayoḥ
- 10
शरलोमा तु नेत्याह न ह्यात्मात्मानमात्मना
योजयेद्व्याधिभिर्दुःखैर्दुःखद्वेषी कदाचन
śaralomā tu netyāha na hyātmātmānamātmanā
yojayedvyādhibhirduḥkhairduḥkhadveṣī kadācana
- 11
रजस्तमोभ्यां तु मनः परीतं सत्त्वसंज्ञकम्
शरीरस्य समुत्पत्तौ विकाराणां च कारणम्
rajastamobhyāṃ tu manaḥ parītaṃ sattvasaṃjñakam
śarīrasya samutpattau vikārāṇāṃ ca kāraṇam
- 12
वार्योविदस्तु नेत्याह न ह्येकं कारणं मनः
नर्ते शरीराच्छारीररोगा न मनसः स्थितिः
vāryovidastu netyāha na hyekaṃ kāraṇaṃ manaḥ
narte śarīrācchārīrarogā na manasaḥ sthitiḥ
- 13
रसजानि तु भूतानि व्याधयश्च पृथग्विधाः
आपो हि रसवत्यस्ताः स्मृता निर्वृत्तिहेतवः
rasajāni tu bhūtāni vyādhayaśca pṛthagvidhāḥ
āpo hi rasavatyastāḥ smṛtā nirvṛttihetavaḥ
- 14
हिरण्याक्षस्तु नेत्याह न ह्यात्मा रसजः स्मृतः
नातीन्द्रियं मनः सन्ति रोगाः शब्दादिजास्तथा
hiraṇyākṣastu netyāha na hyātmā rasajaḥ smṛtaḥ
nātīndriyaṃ manaḥ santi rogāḥ śabdādijāstathā
- 15
षड्धातुजस्तु पुरुषो रोगाः षड्धातुजास्तथा
राशिः षड्धातुजो ह्येष सांख्यैराद्यैः प्रकीर्तितः
ṣaḍdhātujastu puruṣo rogāḥ ṣaḍdhātujāstathā
rāśiḥ ṣaḍdhātujo hyeṣa sāṃkhyairādyaiḥ prakīrtitaḥ
- 16
तथा ब्रुवाणं कुशिकमाह तन्नेति कौशिकः
कस्मान्मातापितृभ्यां हि विना षड्धातुजो भवेत्
tathā bruvāṇaṃ kuśikamāha tanneti kauśikaḥ
kasmānmātāpitṛbhyāṃ hi vinā ṣaḍdhātujo bhavet
- 17
पुरुषः पुरुषाद्गौर्गोर् अश्वादश्वः प्रजायते
पित्र्या मेहादयश्चोक्ता रोगास्तावत्र कारणम्
puruṣaḥ puruṣādgaurgor aśvādaśvaḥ prajāyate
pitryā mehādayaścoktā rogāstāvatra kāraṇam
- 18
भद्रकाप्यस्तु नेत्याह नह्यन्धो ऽन्धात्प्रजायते
मातापित्रोरपि च ते प्रागुत्पत्तिर्न युज्यते
bhadrakāpyastu netyāha nahyandho 'ndhātprajāyate
mātāpitrorapi ca te prāgutpattirna yujyate
- 19
कर्मजस्तु मतो जन्तुः कर्मजास्तस्य चामयाः
नह्यृते कर्मणो जन्म रोगाणां पुरुषस्य वा
karmajastu mato jantuḥ karmajāstasya cāmayāḥ
nahyṛte karmaṇo janma rogāṇāṃ puruṣasya vā
- 20
भरद्वाजस्तु नेत्याह कर्ता पूर्वं हि कर्मणः
दृष्टं न चाकृतं कर्म यस्य स्यात्पुरुषः फलम्
bharadvājastu netyāha kartā pūrvaṃ hi karmaṇaḥ
dṛṣṭaṃ na cākṛtaṃ karma yasya syātpuruṣaḥ phalam
- 21
भावहेतुः स्वभावस्तु व्याधीनां पुरुषस्य च
खरद्रवचलोष्णत्वं तेजोऽन्तानाम्यथैव हि
bhāvahetuḥ svabhāvastu vyādhīnāṃ puruṣasya ca
kharadravacaloṣṇatvaṃ tejo'ntānāmyathaiva hi
- 22
काङ्कायनस्तु नेत्याह न ह्यारम्भफलं भवेत्
भवेत्स्वभावाद्भावानामसिद्धिः सिद्धिरेव वा
kāṅkāyanastu netyāha na hyārambhaphalaṃ bhavet
bhavetsvabhāvādbhāvānāmasiddhiḥ siddhireva vā
- 23
स्रष्टा त्वमितसङ्कल्पो ब्रह्मापत्यं प्रजापतिः
चेतनाचेतनस्यास्य जगतः सुखदुःखयोः
sraṣṭā tvamitasaṅkalpo brahmāpatyaṃ prajāpatiḥ
cetanācetanasyāsya jagataḥ sukhaduḥkhayoḥ
- 24
तन्नेति भिक्षुरात्रेयो न ह्यपत्यं प्रजापतिः
प्रजाहितैषी सततं दुःखैर्युञ्ज्याद् असाधुवत्
tanneti bhikṣurātreyo na hyapatyaṃ prajāpatiḥ
prajāhitaiṣī satataṃ duḥkhairyuñjyād asādhuvat
- 25
कालजस्त्वेव पुरुषः कालजास्तस्य चामयाः
जगत्कालवशं सर्वं कालः सर्वत्र कारणम्
kālajastveva puruṣaḥ kālajāstasya cāmayāḥ
jagatkālavaśaṃ sarvaṃ kālaḥ sarvatra kāraṇam
- 26
तथर्षीणां विवदतामुवाचेदं पुनर्वसुः
मैवं वोचत तत्त्वं हि दुष्प्रापं पक्षसंश्रयात्
tatharṣīṇāṃ vivadatāmuvācedaṃ punarvasuḥ
maivaṃ vocata tattvaṃ hi duṣprāpaṃ pakṣasaṃśrayāt
- 27
वादान्सप्रतिवादान्हि वदन्तो निश्चितानिव
पक्षान्तं नैव गच्छन्ति तिलपीडकवद्गतौ
vādānsaprativādānhi vadanto niścitāniva
pakṣāntaṃ naiva gacchanti tilapīḍakavadgatau
- 28
मुक्त्वैवं वादसंघट्टम् अध्यात्मम् अनुचिन्त्यताम्
नाविधूते तमःस्कन्धे ज्ञेये ज्ञानं प्रवर्तते
muktvaivaṃ vādasaṃghaṭṭam adhyātmam anucintyatām
nāvidhūte tamaḥskandhe jñeye jñānaṃ pravartate
- 29
येषामेव हि भावानां संपत्संजनयेन्नरम्
तेषामेव विपद्व्याधीन्विविधान्समुदीरयेत्
yeṣāmeva hi bhāvānāṃ saṃpatsaṃjanayennaram
teṣāmeva vipadvyādhīnvividhānsamudīrayet
- 30
अथात्रेयस्य भगवतो वचनमनुनिशम्य पुनरेव वामकः काशिपतिरुवाच भगवन्तमात्रेयं भगवन्संपन्निमित्तजस्य पुरुषस्य विपन्निमित्तजानां च रोगाणां किमभिवृद्धिकारणमिति
athātreyasya bhagavato vacanamanuniśamya punareva vāmakaḥ kāśipatiruvāca bhagavantamātreyaṃ bhagavansaṃpannimittajasya puruṣasya vipannimittajānāṃ ca rogāṇāṃ kimabhivṛddhikāraṇamiti

