28 shlokas
- 1
अथातः खुड्डाकचतुष्पादमध्यायं व्याख्यास्यामः
athātaḥ khuḍḍākacatuṣpādamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
इति ह स्माह भगवानात्रेयः
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ
- 3
भिषग्द्रव्याण्युपस्थाता रोगी पादचतुष्टयम्
गुणवत्कारणं ज्ञेयं विकारव्युपशान्तये
bhiṣagdravyāṇyupasthātā rogī pādacatuṣṭayam
guṇavatkāraṇaṃ jñeyaṃ vikāravyupaśāntaye
- 4
विकारो धातुवैषम्यं साम्यं प्रकृतिरुच्यते
सुखसंज्ञकमारोग्यं विकारो दुःखमेव च
vikāro dhātuvaiṣamyaṃ sāmyaṃ prakṛtirucyate
sukhasaṃjñakamārogyaṃ vikāro duḥkhameva ca
- 5
चतुर्णां भिषगादीनां शस्तानां धातुवैकृते
प्रवृत्तिर्धातुसाम्यार्था चिकित्सेत्यभिधीयते
caturṇāṃ bhiṣagādīnāṃ śastānāṃ dhātuvaikṛte
pravṛttirdhātusāmyārthā cikitsetyabhidhīyate
- 6
श्रुते पर्यवदातत्वं बहुशो दृष्टकर्मता
दाक्ष्यं शौचमिति ज्ञेयं वैद्ये गुणचतुष्टयम्
śrute paryavadātatvaṃ bahuśo dṛṣṭakarmatā
dākṣyaṃ śaucamiti jñeyaṃ vaidye guṇacatuṣṭayam
- 7
बहुता तत्रयोग्यत्वमनेकविधकल्पना
संपच्चेति चतुष्को ऽयं द्रव्याणां गुण उच्यते
bahutā tatrayogyatvamanekavidhakalpanā
saṃpacceti catuṣko 'yaṃ dravyāṇāṃ guṇa ucyate
- 8
उपचारज्ञता दाक्ष्यमनुरागश्च भर्तरि
शौचं चेति चतुष्को ऽयं गुणः परिचरे जने
upacārajñatā dākṣyamanurāgaśca bhartari
śaucaṃ ceti catuṣko 'yaṃ guṇaḥ paricare jane
- 9
स्मृतिर्निर्देशकारित्वम् अभीरुत्वम् अथापि च
ज्ञापकत्वं च रोगाणामातुरस्य गुणाः स्मृताः
smṛtirnirdeśakāritvam abhīrutvam athāpi ca
jñāpakatvaṃ ca rogāṇāmāturasya guṇāḥ smṛtāḥ
- 10
कारणं षोडशगुणं सिद्धौ पादचतुष्टयम्
विज्ञाता शासिता योक्ता प्रधानं भिषगत्र तु
kāraṇaṃ ṣoḍaśaguṇaṃ siddhau pādacatuṣṭayam
vijñātā śāsitā yoktā pradhānaṃ bhiṣagatra tu
- 11
पक्तौ हि कारणं पक्तुर्यथा पात्रेन्धनानलाः
विजेतुर्विजये भूमिश्चमूः प्रहरणानि च
paktau hi kāraṇaṃ pakturyathā pātrendhanānalāḥ
vijeturvijaye bhūmiścamūḥ praharaṇāni ca
- 12
आतुराद्यास्तथा सिद्धौ पादाः कारणसंज्ञिताः
वैद्यस्यातश्चिकित्सायां प्रधानं कारणं भिषक्
āturādyāstathā siddhau pādāḥ kāraṇasaṃjñitāḥ
vaidyasyātaścikitsāyāṃ pradhānaṃ kāraṇaṃ bhiṣak
- 13
मृद्दण्डचक्रसूत्राद्याः कुम्भकारादृते यथा
नावहन्ति गुणं वैद्यादृते पादत्रयं तथा
mṛddaṇḍacakrasūtrādyāḥ kumbhakārādṛte yathā
nāvahanti guṇaṃ vaidyādṛte pādatrayaṃ tathā
- 14
गन्धर्वपुरवन्नाशं यद्विकाराः सुदारुणाः
यान्ति यच्चेतरे वृद्धिमाशूपायप्रतीक्षिणः
gandharvapuravannāśaṃ yadvikārāḥ sudāruṇāḥ
yānti yaccetare vṛddhimāśūpāyapratīkṣiṇaḥ
- 15
सति पादत्रये ज्ञाज्ञौ भिषजावत्र कारणम्
वरमात्मा हुतो ऽज्ञेन न चिकित्सा प्रवर्तिता
sati pādatraye jñājñau bhiṣajāvatra kāraṇam
varamātmā huto 'jñena na cikitsā pravartitā
- 16
पाणिचाराद्यथाचक्षुर् अज्ञानाद्भीतभीतवत्
नौर्मारुतवशेवाज्ञो भिषक्चरति कर्मसु
pāṇicārādyathācakṣur ajñānādbhītabhītavat
naurmārutavaśevājño bhiṣakcarati karmasu
- 17
यदृच्छया समापन्नमुत्तार्य नियतायुषम्
भिषङ्मानी निहन्त्याशु शतान्यनियतायुषाम्
yadṛcchayā samāpannamuttārya niyatāyuṣam
bhiṣaṅmānī nihantyāśu śatānyaniyatāyuṣām
- 18
तस्माच्छास्त्रे ऽर्थविज्ञाने प्रवृत्तौ कर्मदर्शने
भिषक्चतुष्टये युक्तः प्राणाभिसर उच्यते
tasmācchāstre 'rthavijñāne pravṛttau karmadarśane
bhiṣakcatuṣṭaye yuktaḥ prāṇābhisara ucyate
- 19
हेतौ लिङ्गे प्रशमने रोगाणामपुनर्भवे
ज्ञानं चतुर्विधं यस्य स राजार्हो भिषक्तमः
hetau liṅge praśamane rogāṇāmapunarbhave
jñānaṃ caturvidhaṃ yasya sa rājārho bhiṣaktamaḥ
- 20
शस्त्रं शास्त्राणि सलिलं गुणदोषप्रवृत्तये
पात्रापेक्षीण्यतः प्रज्ञां चिकित्सार्थं विशोधयेत्
śastraṃ śāstrāṇi salilaṃ guṇadoṣapravṛttaye
pātrāpekṣīṇyataḥ prajñāṃ cikitsārthaṃ viśodhayet
- 21
विद्या वितर्को विज्ञानं स्मृतिस्तत्परता क्रिया
यस्यैते षड्गुणास्तस्य न साध्यमतिवर्तते
vidyā vitarko vijñānaṃ smṛtistatparatā kriyā
yasyaite ṣaḍguṇāstasya na sādhyamativartate
- 22
विद्या मतिः कर्मदृष्टिरभ्यासः सिद्धिराश्रयः
वैद्यशब्दाभिनिष्पत्तावलमेकैकमप्यतः
vidyā matiḥ karmadṛṣṭirabhyāsaḥ siddhirāśrayaḥ
vaidyaśabdābhiniṣpattāvalamekaikamapyataḥ
- 23
यस्य त्वेते गुणाः सर्वे सन्ति विद्यादयः शुभाः
स वैद्यशब्दं सद्भूतमर्हन्प्राणिसुखप्रदः
yasya tvete guṇāḥ sarve santi vidyādayaḥ śubhāḥ
sa vaidyaśabdaṃ sadbhūtamarhanprāṇisukhapradaḥ
- 24
शास्त्रं ज्योतिः प्रकाशार्थं दर्शनं बुद्धिरात्मनः
ताभ्यां भिषक्सुयुक्ताभ्यां चिकित्सन्नापराध्यति
śāstraṃ jyotiḥ prakāśārthaṃ darśanaṃ buddhirātmanaḥ
tābhyāṃ bhiṣaksuyuktābhyāṃ cikitsannāparādhyati
- 25
चिकित्सिते त्रयः पादा यस्माद्वैद्यव्यपाश्रयः
तस्मात्प्रयत्नमातिष्ठेद्भिषक्स्वगुणसंपदि
cikitsite trayaḥ pādā yasmādvaidyavyapāśrayaḥ
tasmātprayatnamātiṣṭhedbhiṣaksvaguṇasaṃpadi
- 26
मैत्री कारुण्यमार्तेषु शक्ये प्रीतिरुपेक्षणम्
प्रकृतिस्थेषु भूतेषु वैद्यवृत्तिश्चतुर्विधेति
maitrī kāruṇyamārteṣu śakye prītirupekṣaṇam
prakṛtistheṣu bhūteṣu vaidyavṛttiścaturvidheti
- 27
तत्र श्लोकौ
भिषग्जितं चतुष्पादं पादः पादश्चतुर्गुणाः
भिषक्प्रधानं पादेभ्यो यस्माद्वैद्यस्तु यद्गुणः
tatra ślokau
bhiṣagjitaṃ catuṣpādaṃ pādaḥ pādaścaturguṇāḥ
bhiṣakpradhānaṃ pādebhyo yasmādvaidyastu yadguṇaḥ
- 28
ज्ञानानि बुद्धिर्ब्राह्मी च भिषजां या चतुर्विधा
सर्वमेतच्चतुष्पादे खुड्डाके संप्रकाशितमिति
jñānāni buddhirbrāhmī ca bhiṣajāṃ yā caturvidhā
sarvametaccatuṣpāde khuḍḍāke saṃprakāśitamiti

