51 shlokas
- 1
अथातस्तस्याशितीयम् अध्यायं व्याख्यास्यामः
athātastasyāśitīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
इति ह स्माह भगवानात्रेयः
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ
- 3
तस्याशिताद्याद् आहाराद्बलं वर्णश्च वर्धते
यस्यर्तुसात्म्यं विदितं चेष्टाहारव्यपाश्रयम्
tasyāśitādyād āhārādbalaṃ varṇaśca vardhate
yasyartusātmyaṃ viditaṃ ceṣṭāhāravyapāśrayam
- 4
इह खलु संवत्सरं षडङ्गम् ऋतुविभागेन विद्यात्
तत्रादित्यस्योदगयनमादानं च त्रीनृतूञ्छिशिरादीन्ग्रीष्मान्तान्व्यवस्येत्वर्षादीन्पुनर्हेमन्तान्तान्दक्षिणायनं विसर्गं च
iha khalu saṃvatsaraṃ ṣaḍaṅgam ṛtuvibhāgena vidyāt
tatrādityasyodagayanamādānaṃ ca trīnṛtūñchiśirādīngrīṣmāntānvyavasyetvarṣādīnpunarhemantāntāndakṣiṇāyanaṃ visargaṃ ca
- 5
विसर्गे पुनर्वायवो नातिरूक्षाः प्रवान्ति इतरे पुनरादाने सोमश्चाव्याहतबलः शिशिराभिर्भाभिर् आपूरयञ्जगदाप्याययति शश्वत् अतो विसर्गः सौम्यः
आदानं पुनराग्नेयं तावेतावर्कवायू सोमश्च कालस्वभावमार्गपरिगृहीताः कालर्तुरसदोषदेहबलनिर्वृत्तिप्रत्ययाः समुपदिश्यन्ते
visarge punarvāyavo nātirūkṣāḥ pravānti itare punarādāne somaścāvyāhatabalaḥ śiśirābhirbhābhir āpūrayañjagadāpyāyayati śaśvat ato visargaḥ saumyaḥ
ādānaṃ punarāgneyaṃ tāvetāvarkavāyū somaśca kālasvabhāvamārgaparigṛhītāḥ kālarturasadoṣadehabalanirvṛttipratyayāḥ samupadiśyante
- 6
तत्र रविर्भाभिराददानो जगतः स्नेहं वायवस्तीव्ररूक्षाश्चोपशोषयन्तः शिशिरवसन्तग्रीष्मेषु यथाक्रमं रौक्ष्यमुत्पादयन्तो रूक्षान्रसांस्तिक्तकषायकटुकांश्चाभिवर्धयन्तो नृणां दौर्बल्यमावहन्ति
tatra ravirbhābhirādadāno jagataḥ snehaṃ vāyavastīvrarūkṣāścopaśoṣayantaḥ śiśiravasantagrīṣmeṣu yathākramaṃ raukṣyamutpādayanto rūkṣānrasāṃstiktakaṣāyakaṭukāṃścābhivardhayanto nṛṇāṃ daurbalyamāvahanti
- 7
वर्षाशरद्धेमन्तेषु दक्षिणाभिमुखेऽर्के कालमार्गमेघवातवर्षाभिहतप्रतापे शशिनि चाव्याहतबले माहेन्द्रसलिलप्रशान्तसंतापे जगति अरूक्षा रसाः प्रवर्धन्तेऽम्ललवणमधुरा यथाक्रमं तत्र बलमुपचीयते नृणामिति
varṣāśaraddhemanteṣu dakṣiṇābhimukhe'rke kālamārgameghavātavarṣābhihatapratāpe śaśini cāvyāhatabale māhendrasalilapraśāntasaṃtāpe jagati arūkṣā rasāḥ pravardhante'mlalavaṇamadhurā yathākramaṃ tatra balamupacīyate nṛṇāmiti
- 8
भवति चात्र
आदावन्ते च दौर्बल्यं विसर्गादानयोर्नॄणाम्
मध्ये मध्यबलं त्वन्ते श्रेष्ठमग्रे च निर्दिशेत्
bhavati cātra
ādāvante ca daurbalyaṃ visargādānayornṝṇām
madhye madhyabalaṃ tvante śreṣṭhamagre ca nirdiśet
- 9
शीते शीतानिलस्पर्शसंरुद्धो बलिनां बली
पक्ता भवति हेमन्ते मात्राद्रव्यगुरुक्षमः
śīte śītānilasparśasaṃruddho balināṃ balī
paktā bhavati hemante mātrādravyagurukṣamaḥ
- 10
स यदा नेन्धनं युक्तं लभते देहजं तदा
रसं हिनस्त्यतो वायुः शीतः शीते प्रकुप्यति
sa yadā nendhanaṃ yuktaṃ labhate dehajaṃ tadā
rasaṃ hinastyato vāyuḥ śītaḥ śīte prakupyati
- 11
तस्मात्तुषारसमये स्निग्धाम्ललवणान्रसान्
औदकानूपमांसानां मेद्यानाम् उपयोजयेत्
tasmāttuṣārasamaye snigdhāmlalavaṇānrasān
audakānūpamāṃsānāṃ medyānām upayojayet
- 12
बिलेशयानां मांसानि प्रसहानां भृतानि च
भक्षयेन्मदिरां सीधुं मधु चानुपिबेन्नरः
bileśayānāṃ māṃsāni prasahānāṃ bhṛtāni ca
bhakṣayenmadirāṃ sīdhuṃ madhu cānupibennaraḥ
- 13
गोरसान् इक्षुविकृतीर्वसां तैलं नवौदनम्
हेमन्तेऽभ्यस्यतस्तोयमुष्णं चायुर्न हीयते
gorasān ikṣuvikṛtīrvasāṃ tailaṃ navaudanam
hemante'bhyasyatastoyamuṣṇaṃ cāyurna hīyate
- 14
अभ्यङ्गोत्सादनं मूर्ध्नि तैलं जेन्ताकम् आतपम्
भजेद्भूमिगृहं चोष्णमुष्णं गर्भगृहं तथा
abhyaṅgotsādanaṃ mūrdhni tailaṃ jentākam ātapam
bhajedbhūmigṛhaṃ coṣṇamuṣṇaṃ garbhagṛhaṃ tathā
- 15
शीतेषु संवृतं सेव्यं यानं शयनमासनम्
प्रावाराजिनकौशेयप्रवेणीकुथकास्तृतम्
śīteṣu saṃvṛtaṃ sevyaṃ yānaṃ śayanamāsanam
prāvārājinakauśeyapraveṇīkuthakāstṛtam
- 16
गुरूष्णवासा दिग्धाङ्गो गुरुणागुरुणा सदा
शयने प्रमदां पीनां विशालोपचितस्तनीम्
gurūṣṇavāsā digdhāṅgo guruṇāguruṇā sadā
śayane pramadāṃ pīnāṃ viśālopacitastanīm
- 17
आलिङ्ग्यागुरुदिग्धाङ्गीं सुप्यात्समदमन्मथः
प्रकामं च निषेवेत मैथुनं शिशिरागमे
āliṅgyāgurudigdhāṅgīṃ supyātsamadamanmathaḥ
prakāmaṃ ca niṣeveta maithunaṃ śiśirāgame
- 18
वर्जयेदन्नपानानि वातलानि लघूनि च
प्रवातं प्रमिताहारम् उदमन्थं हिमागमे
varjayedannapānāni vātalāni laghūni ca
pravātaṃ pramitāhāram udamanthaṃ himāgame
- 19
हेमन्तशिशिरौ तुल्यौ शिशिरेऽल्पं विशेषणम्
रौक्ष्यम् आदानजं शीतं मेघमारुतवर्षजम्
hemantaśiśirau tulyau śiśire'lpaṃ viśeṣaṇam
raukṣyam ādānajaṃ śītaṃ meghamārutavarṣajam
- 20
तस्माद्धैमन्तिकः सर्वः शिशिरे विधिरिष्यते
निवातम् उष्णं त्वधिकं शिशिरे गृहमाश्रयेत्
tasmāddhaimantikaḥ sarvaḥ śiśire vidhiriṣyate
nivātam uṣṇaṃ tvadhikaṃ śiśire gṛhamāśrayet
- 21
कटुतिक्तकषायाणि वातलानि लघूनि च
वर्जयेद् अन्नपानानि शिशिरे शीतलानि च
kaṭutiktakaṣāyāṇi vātalāni laghūni ca
varjayed annapānāni śiśire śītalāni ca
- 22
वसन्ते निचितः श्लेष्मा दिनकृद्भाभिरीरितः
कायाग्निं बाधते रोगांस्ततः प्रकुरुते बहून्
vasante nicitaḥ śleṣmā dinakṛdbhābhirīritaḥ
kāyāgniṃ bādhate rogāṃstataḥ prakurute bahūn
- 23
तस्माद्वसन्ते कर्माणि वमनादीनि कारयेत्
गुर्वम्लस्निग्धमधुरं दिवास्वप्नं च वर्जयेत्
tasmādvasante karmāṇi vamanādīni kārayet
gurvamlasnigdhamadhuraṃ divāsvapnaṃ ca varjayet
- 24
व्यायामोद्वर्तनं धूमं कवलग्रहमञ्जनम्
सुखाम्बुना शौचविधिं शीलयेत्कुसुमागमे
vyāyāmodvartanaṃ dhūmaṃ kavalagrahamañjanam
sukhāmbunā śaucavidhiṃ śīlayetkusumāgame
- 25
चन्दनागुरुदिग्धाङ्गो यवगोधूमभोजनः
शारभं शाशम् ऐणेयं मांसं लावकपिञ्जलम्
candanāgurudigdhāṅgo yavagodhūmabhojanaḥ
śārabhaṃ śāśam aiṇeyaṃ māṃsaṃ lāvakapiñjalam
- 26
भक्षयेन्निर्गदं सीधुं पिबेन्माध्वीकमेव वा
वसन्तेऽनुभवेत्स्त्रीणां काननानां च यौवनम्
bhakṣayennirgadaṃ sīdhuṃ pibenmādhvīkameva vā
vasante'nubhavetstrīṇāṃ kānanānāṃ ca yauvanam
- 27
मयूखैर्जगतः स्नेहं ग्रीष्मे पेपीयते रविः
स्वादु शीतं द्रवं स्निग्धमन्नपानं तदा हितम्
mayūkhairjagataḥ snehaṃ grīṣme pepīyate raviḥ
svādu śītaṃ dravaṃ snigdhamannapānaṃ tadā hitam
- 28
शीतं सशर्करं मन्थं जाङ्गलान्मृगपक्षिणः
घृतं पयः सशाल्यन्नं भजन्ग्रीष्मे न सीदति
śītaṃ saśarkaraṃ manthaṃ jāṅgalānmṛgapakṣiṇaḥ
ghṛtaṃ payaḥ saśālyannaṃ bhajangrīṣme na sīdati
- 29
मद्यमल्पं न वा पेयमथवा सुबहूदकम्
लवणाम्लकटूष्णानि व्यायामं च विवर्जयेत्
madyamalpaṃ na vā peyamathavā subahūdakam
lavaṇāmlakaṭūṣṇāni vyāyāmaṃ ca vivarjayet
- 30
दिवा शीतगृहे निद्रां निशि चन्द्रांशुशीतले
भजेच्चन्दनदिग्धाङ्गः प्रवाते हर्म्यमस्तके
divā śītagṛhe nidrāṃ niśi candrāṃśuśītale
bhajeccandanadigdhāṅgaḥ pravāte harmyamastake

