56 shlokas
- 1
अथातस्त्रिशोथीयमध्यायं व्याख्यास्यामः
athātastriśothīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
इति ह स्माह भगवानात्रेयः
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ
- 3
त्रयः शोथा भवन्ति वातपित्तश्लेष्मनिमित्ताः ते पुनर्द्विविधा निजागन्तुभेदेन
trayaḥ śothā bhavanti vātapittaśleṣmanimittāḥ te punardvividhā nijāgantubhedena
- 4
तत्रागन्तवश्छेदनभेदनक्षणनभञ्जनपिच्छनोत्पेषणप्रहारवधबन्धनवेष्टनव्यधनपीडनादिभिर्वा भल्लातकपुष्पफलरसात्मगुप्ताशूकक्रिमिशूकाहितपत्रलतागुल्मसंस्पर्शनैर्वा स्वेदनपरिसर्पणावमूत्रणैर्वा विषिणां सविषप्राणिदंष्ट्रादन्तविषाणनखनिपातैर्वा सागरविषवातहिमदहनसंस्पर्शनैर्वा शोथाः समुपजायन्ते
tatrāgantavaśchedanabhedanakṣaṇanabhañjanapicchanotpeṣaṇaprahāravadhabandhanaveṣṭanavyadhanapīḍanādibhirvā bhallātakapuṣpaphalarasātmaguptāśūkakrimiśūkāhitapatralatāgulmasaṃsparśanairvā svedanaparisarpaṇāvamūtraṇairvā viṣiṇāṃ saviṣaprāṇidaṃṣṭrādantaviṣāṇanakhanipātairvā sāgaraviṣavātahimadahanasaṃsparśanairvā śothāḥ samupajāyante
- 5
ते पुनर्यथास्वं हेतुव्यञ्जनैर् आदावुपलभ्यन्ते निजव्यञ्जनैकदेशविपरीतैः बन्धम् अन्त्रागदप्रलेपप्रतापनिर्वापणादिभिश्चोपक्रमैर् उपक्रम्यमाणाः प्रशान्तिमापद्यन्ते
te punaryathāsvaṃ hetuvyañjanair ādāvupalabhyante nijavyañjanaikadeśaviparītaiḥ bandham antrāgadapralepapratāpanirvāpaṇādibhiścopakramair upakramyamāṇāḥ praśāntimāpadyante
- 6
निजाः पुनः स्नेहस्वेदवमनविरेचनास्थापनानुवासनशिरोविरेचनानाम् अयथावत्प्रयोगान्मिथ्यासंसर्जनाद्वा छर्द्यलसकविसूचिकाश्वासकासातिसारशोषपाण्डुरोगोदरज्वरप्रदरभगन्दरार्शोविकारातिकर्शनैर्वा कुष्ठकण्डूपिडकादिभिर्वा छर्दिक्षवथूद्गारशुक्रवातमूत्रपुरीषवेगधारणैर्वा कर्मरोगोपवासाध्वकर्शितस्य वा सहसातिगुर्वम्ललवणपिष्टान्नफलशाकरागदधिहरितकमद्यमन्दकविरूढनवशूकशमीधान्यानूपौदकपिशितोपयोगान्मृत्पङ्कलोष्टभक्षणाल्लवणातिभक्षणाद्गर्भसम्पीडनाद् आमगर्भप्रपतनात्प्रजातानां च मिथ्योपचाराद् उदीर्णदोषत्वाच्च शोफाः प्रादुर्भवन्ति इत्युक्तः सामान्यो हेतुः
nijāḥ punaḥ snehasvedavamanavirecanāsthāpanānuvāsanaśirovirecanānām ayathāvatprayogānmithyāsaṃsarjanādvā chardyalasakavisūcikāśvāsakāsātisāraśoṣapāṇḍurogodarajvarapradarabhagandarārśovikārātikarśanairvā kuṣṭhakaṇḍūpiḍakādibhirvā chardikṣavathūdgāraśukravātamūtrapurīṣavegadhāraṇairvā karmarogopavāsādhvakarśitasya vā sahasātigurvamlalavaṇapiṣṭānnaphalaśākarāgadadhiharitakamadyamandakavirūḍhanavaśūkaśamīdhānyānūpaudakapiśitopayogānmṛtpaṅkaloṣṭabhakṣaṇāllavaṇātibhakṣaṇādgarbhasampīḍanād āmagarbhaprapatanātprajātānāṃ ca mithyopacārād udīrṇadoṣatvācca śophāḥ prādurbhavanti ityuktaḥ sāmānyo hetuḥ
- 7
अयं त्वत्र विशेषः शीतरूक्षलघुविशदश्रमोपवासातिकर्शनक्षपणादिभिर्वायुः प्रकुपितस्त्वङ्मांसशोणितादीन्यभिभूय शोफं जनयति स क्षिप्रोत्थानप्रशमो भवति तथा श्यामारुणवर्णः प्रकृतिवर्णो वा चलः स्पन्दनः खरपरुषभिन्नत्वग्रोमा छिद्यत इव भिद्यत इव पीड्यत इव सूचीभिरिव तुद्यत इव पिपीलिकाभिरिव संसृप्यते सर्षपकल्कावलिप्त इव चिमिचिमायते संकुच्यत आयम्यत इवेति वातशोथः
उष्णतीक्ष्णकटुकक्षारलवणाम्लाजीर्णभोजनैर् अग्न्यातपप्रतापैश्च पित्तं प्रकुपितं त्वङ्मांसशोणितान्यभिभूय शोथं जनयति स क्षिप्रोत्थानप्रशमो भवति कृष्णपीतनीलताम्रावभास उष्णो मृदुः कपिलताम्ररोमा उष्यते दूयते धूप्यते ऊष्मायते स्विद्यते क्लिद्यते न च स्पर्शमुष्णं च सुषूयत इति पित्तशोथः
गुरुमधुरशीतस्निग्धैर् अतिस्वप्नाव्यायामादिभिश्च श्लेष्मा प्रकुपितस्त्वङ्मांसशोणितादीन्यभिभूय शोथं जनयति स कृच्छ्रोत्थानप्रशमो भवति पाण्डुश्वेतावभासो गुरुः स्निग्धः श्लक्ष्णः स्थिरः स्त्यानः शुक्लाग्ररोमा स्पर्शोष्णसहश्चेति श्लेष्मशोथः
यथास्वकारणाकृतिसंसर्गाद्द्विदोषजास्त्रयः शोथा भवन्ति यथास्वकारणाकृतिसन्निपातात्सान्निपातिक एकः एवं सप्तविधो भेदः
ayaṃ tvatra viśeṣaḥ śītarūkṣalaghuviśadaśramopavāsātikarśanakṣapaṇādibhirvāyuḥ prakupitastvaṅmāṃsaśoṇitādīnyabhibhūya śophaṃ janayati sa kṣiprotthānapraśamo bhavati tathā śyāmāruṇavarṇaḥ prakṛtivarṇo vā calaḥ spandanaḥ kharaparuṣabhinnatvagromā chidyata iva bhidyata iva pīḍyata iva sūcībhiriva tudyata iva pipīlikābhiriva saṃsṛpyate sarṣapakalkāvalipta iva cimicimāyate saṃkucyata āyamyata iveti vātaśothaḥ
uṣṇatīkṣṇakaṭukakṣāralavaṇāmlājīrṇabhojanair agnyātapapratāpaiśca pittaṃ prakupitaṃ tvaṅmāṃsaśoṇitānyabhibhūya śothaṃ janayati sa kṣiprotthānapraśamo bhavati kṛṣṇapītanīlatāmrāvabhāsa uṣṇo mṛduḥ kapilatāmraromā uṣyate dūyate dhūpyate ūṣmāyate svidyate klidyate na ca sparśamuṣṇaṃ ca suṣūyata iti pittaśothaḥ
gurumadhuraśītasnigdhair atisvapnāvyāyāmādibhiśca śleṣmā prakupitastvaṅmāṃsaśoṇitādīnyabhibhūya śothaṃ janayati sa kṛcchrotthānapraśamo bhavati pāṇḍuśvetāvabhāso guruḥ snigdhaḥ ślakṣṇaḥ sthiraḥ styānaḥ śuklāgraromā sparśoṣṇasahaśceti śleṣmaśothaḥ
yathāsvakāraṇākṛtisaṃsargāddvidoṣajāstrayaḥ śothā bhavanti yathāsvakāraṇākṛtisannipātātsānnipātika ekaḥ evaṃ saptavidho bhedaḥ
- 8
प्रकृतिभिस्ताभिस्ताभिर्भिद्यमानो द्विविधस्त्रिविधश्चतुर्विधा सप्तविधो ऽष्टविधश्च शोथ उपलभ्यते पुनश्चैक एवोत्सेधसामान्यात्
prakṛtibhistābhistābhirbhidyamāno dvividhastrividhaścaturvidhā saptavidho 'ṣṭavidhaśca śotha upalabhyate punaścaika evotsedhasāmānyāt
- 9
भवन्ति चात्र
शूयन्ते यस्य गात्राणि स्वपन्तीव रुजन्ति च
पीडितान्युन्नमन्त्याशु वातशोथं तमादिशेत्
bhavanti cātra
śūyante yasya gātrāṇi svapantīva rujanti ca
pīḍitānyunnamantyāśu vātaśothaṃ tamādiśet
- 10
यश्चाप्यरुणवर्णाभः शोथो नक्तं प्रणश्यति
स्नेहोष्णमर्दनाभ्यां च प्रणश्येत्स च वातिकः
yaścāpyaruṇavarṇābhaḥ śotho naktaṃ praṇaśyati
snehoṣṇamardanābhyāṃ ca praṇaśyetsa ca vātikaḥ
- 11
यः पिपासाज्वरार्तस्य दूयते ऽथ विदह्यते
स्विद्यति क्लिद्यते गन्धी स पैत्तः श्वयथुः स्मृतः
yaḥ pipāsājvarārtasya dūyate 'tha vidahyate
svidyati klidyate gandhī sa paittaḥ śvayathuḥ smṛtaḥ
- 12
यः पीतनेत्रवक्त्रत्वक्पूर्वं मध्यात्प्रशूयते
तनुत्वक्चातिसारी च पित्तशोथः स उच्यते
yaḥ pītanetravaktratvakpūrvaṃ madhyātpraśūyate
tanutvakcātisārī ca pittaśothaḥ sa ucyate
- 13
शीतः सक्तगतिर्यस्तु कण्डूमान्पाण्डुरेव च
निपीडितो नोन्नमति श्वयथुः स कफात्मकः
śītaḥ saktagatiryastu kaṇḍūmānpāṇḍureva ca
nipīḍito nonnamati śvayathuḥ sa kaphātmakaḥ
- 14
यस्य शस्त्रकुशच्छिन्नाच्छोणितं न प्रवर्तते
कृच्छ्रेण पिच्छा स्रवति स चापि कफसंभवः
yasya śastrakuśacchinnācchoṇitaṃ na pravartate
kṛcchreṇa picchā sravati sa cāpi kaphasaṃbhavaḥ
- 15
निदानाकृतिसंसर्गाच्छ्वयथुः स्याद्द्विदोषजः
सर्वाकृतिः सन्निपाताच्छोथो व्यामिश्रहेतुजः
nidānākṛtisaṃsargācchvayathuḥ syāddvidoṣajaḥ
sarvākṛtiḥ sannipātācchotho vyāmiśrahetujaḥ
- 16
यस्तु पादाभिनिर्वृत्तः शोथः सर्वाङ्गगो भवेत्
जन्तोः स च सुकष्टः स्यात्प्रसृतः स्त्रीमुखाच्च यः
yastu pādābhinirvṛttaḥ śothaḥ sarvāṅgago bhavet
jantoḥ sa ca sukaṣṭaḥ syātprasṛtaḥ strīmukhācca yaḥ
- 17
यश्चापि गुह्यप्रभवः स्त्रिया वा पुरुषस्य वा
स च कष्टतमो ज्ञेयो यस्य च स्युरुपद्रवाः
yaścāpi guhyaprabhavaḥ striyā vā puruṣasya vā
sa ca kaṣṭatamo jñeyo yasya ca syurupadravāḥ
- 18
छर्दिः श्वासो ऽरुचिस्तृष्णा ज्वरो ऽतीसार एव च
सप्तको ऽयं सदौर्बल्यः शोफोपद्रवसंग्रहः
chardiḥ śvāso 'rucistṛṣṇā jvaro 'tīsāra eva ca
saptako 'yaṃ sadaurbalyaḥ śophopadravasaṃgrahaḥ
- 19
यस्य श्लेष्मा प्रकुपितो जिह्वामूले ऽवतिष्ठते
आशु संजनयेच्छोथं जायते ऽस्योपजिह्विका
yasya śleṣmā prakupito jihvāmūle 'vatiṣṭhate
āśu saṃjanayecchothaṃ jāyate 'syopajihvikā
- 20
यस्य श्लेष्मा प्रकुपितः काकले व्यवतिष्ठते
आशु संजनयेच्छोफं करोति गलशुण्डिकाम्
yasya śleṣmā prakupitaḥ kākale vyavatiṣṭhate
āśu saṃjanayecchophaṃ karoti galaśuṇḍikām
- 21
यस्य श्लेष्मा प्रकुपितो गलबाह्ये ऽवतिष्ठते
शनैः संजनयेच्छोफं गलगण्डो ऽस्य जायते
yasya śleṣmā prakupito galabāhye 'vatiṣṭhate
śanaiḥ saṃjanayecchophaṃ galagaṇḍo 'sya jāyate
- 22
यस्य श्लेष्मा प्रकुपितस्तिष्ठत्यन्तर्गले स्थिरः
आशु संजनयेच्छोफं जायते ऽस्य गलग्रहः
yasya śleṣmā prakupitastiṣṭhatyantargale sthiraḥ
āśu saṃjanayecchophaṃ jāyate 'sya galagrahaḥ
- 23
यस्य पित्तं प्रकुपितं सरक्तं त्वचि सर्पति
शोफं सरागम्जनयेद्विसर्पस्तस्य जायते
yasya pittaṃ prakupitaṃ saraktaṃ tvaci sarpati
śophaṃ sarāgamjanayedvisarpastasya jāyate
- 24
यस्य पित्तं प्रकुपितं त्वचि रक्ते ऽवतिष्ठते
शोथं सरागं जनयेत्पिडका तस्य जायते
yasya pittaṃ prakupitaṃ tvaci rakte 'vatiṣṭhate
śothaṃ sarāgaṃ janayetpiḍakā tasya jāyate
- 25
यस्य प्रकुपितं पित्तं शोणितं प्राप्य शुष्यति
तिलका पिप्लवो व्यङ्गा नीलिका तस्य जायते
yasya prakupitaṃ pittaṃ śoṇitaṃ prāpya śuṣyati
tilakā piplavo vyaṅgā nīlikā tasya jāyate
- 26
यस्य पित्तं प्रकुपितं शङ्खयोरवतिष्ठते
श्वयथुः शङ्खको नाम दारुणस्तस्य जायते
yasya pittaṃ prakupitaṃ śaṅkhayoravatiṣṭhate
śvayathuḥ śaṅkhako nāma dāruṇastasya jāyate
- 27
यस्य पित्तं प्रकुपितं कर्णमूले ऽवतिष्ठते
ज्वरान्ते दुर्जयो ऽन्ताय शोथस्तस्योपजायते
yasya pittaṃ prakupitaṃ karṇamūle 'vatiṣṭhate
jvarānte durjayo 'ntāya śothastasyopajāyate
- 28
वातः प्लीहानमुद्धूय कुपितो यस्य तिष्ठति
शनैः परितुदन्पार्श्वं प्लीहा तस्याभिवर्धते
vātaḥ plīhānamuddhūya kupito yasya tiṣṭhati
śanaiḥ paritudanpārśvaṃ plīhā tasyābhivardhate
- 29
यस्य वायुः प्रकुपितो गुल्मस्थाने ऽवतिष्ठते
शोफं सशूलं जनयन्गुल्मस्तस्योपजायते
yasya vāyuḥ prakupito gulmasthāne 'vatiṣṭhate
śophaṃ saśūlaṃ janayangulmastasyopajāyate
- 30
यस्य वायुः प्रकुपितः शोफशूलकरश्चरन्
वङ्क्षणाद्वृषणौ याति वृद्धिस्तस्योपजायते
yasya vāyuḥ prakupitaḥ śophaśūlakaraścaran
vaṅkṣaṇādvṛṣaṇau yāti vṛddhistasyopajāyate

