100 shlokas
- 1
अथातः स्नेहाध्यायं व्याख्यास्यामः
athātaḥ snehādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
इति ह स्माह भगवानात्रेयः
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ
- 3
सांख्यैः संख्यातसंख्येयैः सहासीनं पुनर्वसुम्
जगद्धितार्थं पप्रच्छ वह्निवेशः स्वसंशयम्
sāṃkhyaiḥ saṃkhyātasaṃkhyeyaiḥ sahāsīnaṃ punarvasum
jagaddhitārthaṃ papraccha vahniveśaḥ svasaṃśayam
- 4
किंयोनयः कति स्नेहाः के च स्नेहगुणाः पृथक्
कालानुपाने के कस्य कति काश्च विचारणाः
kiṃyonayaḥ kati snehāḥ ke ca snehaguṇāḥ pṛthak
kālānupāne ke kasya kati kāśca vicāraṇāḥ
- 5
कति मात्राः कथंमानाः का च केषूपदिश्यते
कश्च केभ्यो हितः स्नेहः प्रकर्षः स्नेहने च कः
kati mātrāḥ kathaṃmānāḥ kā ca keṣūpadiśyate
kaśca kebhyo hitaḥ snehaḥ prakarṣaḥ snehane ca kaḥ
- 6
स्नेह्याः के के न च स्निग्धास्निग्धातिस्निग्धलक्षणम्
किं पानात्प्रथमं पीते जीर्णे किंच हिताहितम्
snehyāḥ ke ke na ca snigdhāsnigdhātisnigdhalakṣaṇam
kiṃ pānātprathamaṃ pīte jīrṇe kiṃca hitāhitam
- 7
के मृदुक्रूरकोष्ठाः का व्यापदः सिद्धयश्च काः
अच्छे संशोधने चैव स्नेहे का वृत्तिरिष्यते
ke mṛdukrūrakoṣṭhāḥ kā vyāpadaḥ siddhayaśca kāḥ
acche saṃśodhane caiva snehe kā vṛttiriṣyate
- 8
विचारणाः केषु योज्या विधिना केन तत्प्रभो
स्नेहस्यामितविज्ञान ज्ञानमिच्छामि वेदितुम्
vicāraṇāḥ keṣu yojyā vidhinā kena tatprabho
snehasyāmitavijñāna jñānamicchāmi veditum
- 9
अथ तत्संशयच्छेत्ता प्रत्युवाच पुनर्वसुः
स्नेहानां द्विविधा सौम्य योनिः स्थावरजङ्गमा
atha tatsaṃśayacchettā pratyuvāca punarvasuḥ
snehānāṃ dvividhā saumya yoniḥ sthāvarajaṅgamā
- 10
तिलः प्रियालाभिषुकौ बिभीतकश्चित्राभयैरण्डमधूकसर्षपाः
कुसुम्भबिल्वारुकमूलकातसीनिकोचकाक्षोडकरञ्जशिग्रुकाः
tilaḥ priyālābhiṣukau bibhītakaścitrābhayairaṇḍamadhūkasarṣapāḥ
kusumbhabilvārukamūlakātasīnikocakākṣoḍakarañjaśigrukāḥ
- 11
स्नेहाशयाः स्थावरसंज्ञितास्तथा स्युर्जङ्गमा मत्स्यमृगाः सपक्षिणः
तेषां दधिक्षीरघृतामिषं वसा स्नेहेषु मज्जा च तथोपदिश्यते
snehāśayāḥ sthāvarasaṃjñitāstathā syurjaṅgamā matsyamṛgāḥ sapakṣiṇaḥ
teṣāṃ dadhikṣīraghṛtāmiṣaṃ vasā sneheṣu majjā ca tathopadiśyate
- 12
सर्वेषां तैलजातानां तिलतैलं विशिष्यते
बलार्थे स्नेहने चाग्र्यमैरण्डं तु विरेचने
sarveṣāṃ tailajātānāṃ tilatailaṃ viśiṣyate
balārthe snehane cāgryamairaṇḍaṃ tu virecane
- 13
सर्पिस्तैलं वसा मज्जा सर्वस्नेहोत्तमा मताः
एषु चैवोत्तमं सर्पिः संस्कारस्यानुवर्तनात्
sarpistailaṃ vasā majjā sarvasnehottamā matāḥ
eṣu caivottamaṃ sarpiḥ saṃskārasyānuvartanāt
- 14
घृतं पित्तानिलहरं रसशुक्रौजसां हितम्
निर्वापणं मृदुकरं स्वरवर्णप्रसादनम्
ghṛtaṃ pittānilaharaṃ rasaśukraujasāṃ hitam
nirvāpaṇaṃ mṛdukaraṃ svaravarṇaprasādanam
- 15
मारुतघ्नं न च श्लेष्मवर्धनं बलवर्धनम्
त्वच्यमुष्णं स्थिरकरं तैलं योनिविशोधनम्
mārutaghnaṃ na ca śleṣmavardhanaṃ balavardhanam
tvacyamuṣṇaṃ sthirakaraṃ tailaṃ yoniviśodhanam
- 16
विद्धभग्नाहतभ्रष्टयोनिकर्णशिरोरुजि
पौरुषोपचये स्नेहे व्यायामे चेष्यते वसा
viddhabhagnāhatabhraṣṭayonikarṇaśiroruji
pauruṣopacaye snehe vyāyāme ceṣyate vasā
- 17
बलशुक्ररसश्लेष्ममेदोमज्जविवर्धनः
मज्जा विशेषतो ऽस्थ्नां च बलकृत्स्नेहने हितः
balaśukrarasaśleṣmamedomajjavivardhanaḥ
majjā viśeṣato 'sthnāṃ ca balakṛtsnehane hitaḥ
- 18
सर्पिः शरदि पातव्यं वसा मज्जा च माधवे
तैलं प्रावृषि नात्युष्णशीते स्नेहं पिबेन्नरः
sarpiḥ śaradi pātavyaṃ vasā majjā ca mādhave
tailaṃ prāvṛṣi nātyuṣṇaśīte snehaṃ pibennaraḥ
- 19
वातपित्ताधिको रात्रावुष्णे चापि पिबेन्नरः
श्लेष्माधिको दिवा शीते पिबेच्चामलभास्करे
vātapittādhiko rātrāvuṣṇe cāpi pibennaraḥ
śleṣmādhiko divā śīte pibeccāmalabhāskare
- 20
अत्युष्णे वा दिवा पीतो वातपित्ताधिकेन वा
मूर्च्छां पिपासामुन्मादं कामलां वा समीरयेत्
atyuṣṇe vā divā pīto vātapittādhikena vā
mūrcchāṃ pipāsāmunmādaṃ kāmalāṃ vā samīrayet
- 21
शीते रात्रौ पिबन्स्नेहं नरः श्लेष्माधिको ऽपि वा
आनाहमरुचिं शूलं पाण्डुतां वा समृच्छति
śīte rātrau pibansnehaṃ naraḥ śleṣmādhiko 'pi vā
ānāhamaruciṃ śūlaṃ pāṇḍutāṃ vā samṛcchati
- 22
जलमुष्णं घृते पेयं यूषस्तैले ऽनु शस्यते
वसामज्ज्ञोस्तु मण्डः स्यात्सर्वेषूष्णमथाम्बु वा
jalamuṣṇaṃ ghṛte peyaṃ yūṣastaile 'nu śasyate
vasāmajjñostu maṇḍaḥ syātsarveṣūṣṇamathāmbu vā
- 23
ओदनश्च विलेपी च रसो मांसं पयो दधि
यवागूः सूपशाकौ च यूषः काम्बलिकः खडः
odanaśca vilepī ca raso māṃsaṃ payo dadhi
yavāgūḥ sūpaśākau ca yūṣaḥ kāmbalikaḥ khaḍaḥ
- 24
सक्तवस्तिलपिष्टं च मद्यं लेहास्तथैव च
भक्ष्यमभ्यञ्जनं बस्तिस्तथा चोत्तरबस्तयः
saktavastilapiṣṭaṃ ca madyaṃ lehāstathaiva ca
bhakṣyamabhyañjanaṃ bastistathā cottarabastayaḥ
- 25
गण्डूषः कर्णतैलं च नस्तःकर्णाक्षितर्पणम्
चतुर्विंशतिरित्येताः स्नेहस्य प्रविचारणाः
gaṇḍūṣaḥ karṇatailaṃ ca nastaḥkarṇākṣitarpaṇam
caturviṃśatirityetāḥ snehasya pravicāraṇāḥ
- 26
अच्छपेयस्तु यः स्नेहो न तामाहुर्विचारणाम्
स्नेहस्य स भिषग्दृष्टः कल्पः प्राथमकल्पिकः
acchapeyastu yaḥ sneho na tāmāhurvicāraṇām
snehasya sa bhiṣagdṛṣṭaḥ kalpaḥ prāthamakalpikaḥ
- 27
रसैश्चोपहितः स्नेहः समासव्यासयोगिभिः
षड्भिस्त्रिषष्टिधा संख्यां प्राप्नोत्येकश्च केवलः
rasaiścopahitaḥ snehaḥ samāsavyāsayogibhiḥ
ṣaḍbhistriṣaṣṭidhā saṃkhyāṃ prāpnotyekaśca kevalaḥ
- 28
एवमेताश्चतुःषष्टिः स्नेहानां प्रविचारणा
ओकर्तुव्याधिपुरुषान्प्रयोज्या जानता भवेत्
evametāścatuḥṣaṣṭiḥ snehānāṃ pravicāraṇā
okartuvyādhipuruṣānprayojyā jānatā bhavet
- 29
अहोरात्रमहः कृत्स्नमर्धाहं च प्रतीक्षते
प्रधाना मध्यमा ह्रस्वा स्नेहमात्रा जरां प्रति
ahorātramahaḥ kṛtsnamardhāhaṃ ca pratīkṣate
pradhānā madhyamā hrasvā snehamātrā jarāṃ prati
- 30
इति तिस्रः समुद्दिष्टा मात्राः स्नेहस्य मानतः
तासां प्रयोगान्वक्ष्यामि पुरुषं पुरुषं प्रति
iti tisraḥ samuddiṣṭā mātrāḥ snehasya mānataḥ
tāsāṃ prayogānvakṣyāmi puruṣaṃ puruṣaṃ prati

