108 shlokas
- 1
सत्त्वं रजस्तमश्चेति पुंसाम् उक्तास्त्रयो गुणाः
तेषु क्रमादमी दोषाः कफपित्तानिलाः स्थिताः
sattvaṃ rajastamaśceti puṃsām uktāstrayo guṇāḥ
teṣu kramādamī doṣāḥ kaphapittānilāḥ sthitāḥ
- 2
सत्त्वं श्लेष्मा रजः पित्तं तमश्चापि समीरणः
द्रव्यस्य मानमुद्रिक्तं पुंसि पुंस्यनुवर्तते
sattvaṃ śleṣmā rajaḥ pittaṃ tamaścāpi samīraṇaḥ
dravyasya mānamudriktaṃ puṃsi puṃsyanuvartate
- 3
सत्त्वं मनोविकाशः स्यात्सत्त्वायत्ता तथा स्थितिः
sattvaṃ manovikāśaḥ syātsattvāyattā tathā sthitiḥ
- 4
रजो रूषणमुद्रेकः कालुष्यं मतिविभ्रमः
rajo rūṣaṇamudrekaḥ kāluṣyaṃ mativibhramaḥ
- 5
तमस्तिमिरम् आन्ध्यं च चित्तोन्मादश्च मूढता
हृदयावरणं ध्वान्तमन्धकारो विमोहनम्
tamastimiram āndhyaṃ ca cittonmādaśca mūḍhatā
hṛdayāvaraṇaṃ dhvāntamandhakāro vimohanam
- 6
वातो गन्धवहो वायुः पवमानो महाबलः
स्पर्शनो गन्धवाही च पवनो मरुदाशुगः
vāto gandhavaho vāyuḥ pavamāno mahābalaḥ
sparśano gandhavāhī ca pavano marudāśugaḥ
- 7
श्वसनो मातरिश्वा च नभस्वान्मारुतोऽनिलः
समीरणो जगत्प्राणः समीरश्च सदागतिः
śvasano mātariśvā ca nabhasvānmāruto'nilaḥ
samīraṇo jagatprāṇaḥ samīraśca sadāgatiḥ
- 8
जवनः पृषदश्वश्च तरस्वी च प्रभञ्जनः
प्रधावनोऽनवस्थानो धूननो मोटनः खगः
javanaḥ pṛṣadaśvaśca tarasvī ca prabhañjanaḥ
pradhāvano'navasthāno dhūnano moṭanaḥ khagaḥ
- 9
अन्ये ऽपि वायवो देहे नाडीचक्रप्रवाहकाः
मया वितत्य नोक्तास्ते ग्रन्थगौरवभीरुणा
anye 'pi vāyavo dehe nāḍīcakrapravāhakāḥ
mayā vitatya noktāste granthagauravabhīruṇā
- 10
सत्त्वादिगुणसंभिन्नदोषत्रयवशात्मना
आभ्यन्तरं च बाह्यं च स्वरूपं संनिरुच्यते
sattvādiguṇasaṃbhinnadoṣatrayavaśātmanā
ābhyantaraṃ ca bāhyaṃ ca svarūpaṃ saṃnirucyate
- 11
सत्त्वाढ्यः शुचिरास्तिकः स्थिरमतिः पुष्टाङ्गको धार्मिकः कान्तः सो ऽपि बहुप्रजः सुमधुरक्षीरादिभोज्यप्रियः
दाता पात्रगुणादृतो द्रुततमं वाग्मी कृपालुः समो गौरः श्यामतनुर्घनाम्बुतुहिनस्वप्नेक्षणः श्लेष्मलः
sattvāḍhyaḥ śucirāstikaḥ sthiramatiḥ puṣṭāṅgako dhārmikaḥ kāntaḥ so 'pi bahuprajaḥ sumadhurakṣīrādibhojyapriyaḥ
dātā pātraguṇādṛto drutatamaṃ vāgmī kṛpāluḥ samo gauraḥ śyāmatanurghanāmbutuhinasvapnekṣaṇaḥ śleṣmalaḥ
- 12
राजसो लवणाम्लतिक्तकटुकप्रायोष्णभोजी पटुः प्रौढो नातिकृशो ऽप्यकालपलिती क्रोधप्रपञ्चान्वितः
द्राघीयान्महिलाशयो वितरिता सोपाधिकं याचितो गौराङ्गः कनकादिदीप्तिललितः स्वप्नी च पित्तात्मकः
rājaso lavaṇāmlatiktakaṭukaprāyoṣṇabhojī paṭuḥ prauḍho nātikṛśo 'pyakālapalitī krodhaprapañcānvitaḥ
drāghīyānmahilāśayo vitaritā sopādhikaṃ yācito gaurāṅgaḥ kanakādidīptilalitaḥ svapnī ca pittātmakaḥ
- 13
निद्रालुर्बहुभाषकः सुकुटिलः क्रूराशयो नास्तिकः प्रायः पर्युषितातिशीतविरसाहारैकनिष्ठो ऽलसः
कार्येष्वत्यभिमानवान् असमये दाता यथेच्छं कृशः स्वप्ने व्योमगतिः सितेतरतनुर्वातूलकस्तामसः
nidrālurbahubhāṣakaḥ sukuṭilaḥ krūrāśayo nāstikaḥ prāyaḥ paryuṣitātiśītavirasāhāraikaniṣṭho 'lasaḥ
kāryeṣvatyabhimānavān asamaye dātā yathecchaṃ kṛśaḥ svapne vyomagatiḥ sitetaratanurvātūlakastāmasaḥ
- 14
सत्त्वादयो गुणा यत्र मिश्रिताः सन्ति भूयसा
मिश्रप्रकृतिकः सो ऽयं विज्ञातव्यो मनीषिभिः
sattvādayo guṇā yatra miśritāḥ santi bhūyasā
miśraprakṛtikaḥ so 'yaṃ vijñātavyo manīṣibhiḥ
- 15
सत्त्वादिरजसा मिश्रे श्रेष्ठं सत्त्वादितामसे
मध्यमं रजसा मिश्रे कनीयो गुणमिश्रणम्
sattvādirajasā miśre śreṣṭhaṃ sattvāditāmase
madhyamaṃ rajasā miśre kanīyo guṇamiśraṇam
- 16
सत्त्वं चित्तविकाशमाशु तनुते दत्ते प्रबोधं परं कालुष्यं कुरुते रजस्तु मनसः प्रस्तौति चाव्याकृतिम्
आन्ध्यं हन्त हृदि प्रयच्छति तिरोधत्ते स्वतत्त्वे धियं संधत्ते जडतां च संततम् उपाधत्ते प्रमीलां तमः
sattvaṃ cittavikāśamāśu tanute datte prabodhaṃ paraṃ kāluṣyaṃ kurute rajastu manasaḥ prastauti cāvyākṛtim
āndhyaṃ hanta hṛdi prayacchati tirodhatte svatattve dhiyaṃ saṃdhatte jaḍatāṃ ca saṃtatam upādhatte pramīlāṃ tamaḥ
- 17
वातः स्वैरः स्याल्लघुः शीतरूक्षः सूक्ष्मस्पर्शज्ञानकस्तोदकारी
माधुर्यान्ने सो ऽभ्रकाले ऽपराह्णे प्रत्यूषे ऽन्ने याति जीर्णे च कोपम्
vātaḥ svairaḥ syāllaghuḥ śītarūkṣaḥ sūkṣmasparśajñānakastodakārī
mādhuryānne so 'bhrakāle 'parāhṇe pratyūṣe 'nne yāti jīrṇe ca kopam
- 18
पित्तं च तिक्ताम्लरसं च सारकं चोष्णं द्रवं तीक्ष्णम् इदं मधौ बहु
वर्षान्तकाले भृशम् अर्धरात्रे मध्यंदिने ऽन्नस्य जरे च कुप्यति
pittaṃ ca tiktāmlarasaṃ ca sārakaṃ coṣṇaṃ dravaṃ tīkṣṇam idaṃ madhau bahu
varṣāntakāle bhṛśam ardharātre madhyaṃdine 'nnasya jare ca kupyati
- 19
श्लेष्मा गुरुः श्लक्ष्णमृदुः स्थिरस्तथा स्निग्धः पटुः शीतजडश्च गौल्यवान्
शीते वसन्ते च भृशं निशामुखे पूर्वे ऽह्नि भुक्तोपरि च प्रकुप्यति
śleṣmā guruḥ ślakṣṇamṛduḥ sthirastathā snigdhaḥ paṭuḥ śītajaḍaśca gaulyavān
śīte vasante ca bhṛśaṃ niśāmukhe pūrve 'hni bhuktopari ca prakupyati
- 20
दोषत्रयस्य ये भेदा वृद्धिक्षयविकल्पतः
तानतः सम्प्रवक्ष्यामि संक्षेपार्थं समञ्जसम्
doṣatrayasya ye bhedā vṛddhikṣayavikalpataḥ
tānataḥ sampravakṣyāmi saṃkṣepārthaṃ samañjasam
- 21
एकैकवृद्धौ स्युर्भेदास्त्रयो ये वृद्धिदास्त्रयः
तत्राप्येकतरा ह्य् अर्थे षडेवं द्वादशैव ते
ekaikavṛddhau syurbhedāstrayo ye vṛddhidāstrayaḥ
tatrāpyekatarā hy arthe ṣaḍevaṃ dvādaśaiva te
- 22
वृद्धान्योन्यव्यत्ययाभ्यां षट्त्रिवृद्ध्या तु सप्तमः
वृद्धोऽन्योन्यो वृद्धतरः परो वृद्धतमस्त्विति
vṛddhānyonyavyatyayābhyāṃ ṣaṭtrivṛddhyā tu saptamaḥ
vṛddho'nyonyo vṛddhataraḥ paro vṛddhatamastviti
- 23
तारतम्येन षड्भेदास्त एवं पञ्चविंशतिः
एवं क्षयेऽपि तावन्तस्ततः पञ्चाशद् ईरिताः
tāratamyena ṣaḍbhedāsta evaṃ pañcaviṃśatiḥ
evaṃ kṣaye'pi tāvantastataḥ pañcāśad īritāḥ
- 24
वृद्धोऽन्योन्यः समो ऽन्यश्च क्षीणस्त्विति पुनश्च षट्
द्विवृद्ध्यैकक्षयाद् उक्तव्यत्ययाच्च पुनश्च षट्
vṛddho'nyonyaḥ samo 'nyaśca kṣīṇastviti punaśca ṣaṭ
dvivṛddhyaikakṣayād uktavyatyayācca punaśca ṣaṭ
- 25
एते द्वादशतः सर्वे द्विषष्टिः समुदाहृताः
त्रिषष्टिस्त्वन्तिमो भेदस्त्रयाणां प्रकृतौ स्थितिः
ete dvādaśataḥ sarve dviṣaṣṭiḥ samudāhṛtāḥ
triṣaṣṭistvantimo bhedastrayāṇāṃ prakṛtau sthitiḥ
- 26
एवं दोषत्रयस्यैतान्भेदान्विज्ञाय तत्त्वतः
ततो भिषक्प्रयुञ्जीत तदवस्थोचिताः क्रियाः
evaṃ doṣatrayasyaitānbhedānvijñāya tattvataḥ
tato bhiṣakprayuñjīta tadavasthocitāḥ kriyāḥ
- 27
कालस्तु वेला समयोऽप्यनेहा दिष्टश्चलश्चावसरो ऽस्थिरश्च
सो ऽप्येष भूतः किल वर्तमानस्तथा भविष्यन्निति च त्रिधोक्तः
kālastu velā samayo'pyanehā diṣṭaścalaścāvasaro 'sthiraśca
so 'pyeṣa bhūtaḥ kila vartamānastathā bhaviṣyanniti ca tridhoktaḥ
- 28
भूते वृत्तमतीतं च ह्यस्तनं निसृतं गतम्
वर्तमाने भवच्चाद्यतनं स्यादधुनातनम्
bhūte vṛttamatītaṃ ca hyastanaṃ nisṛtaṃ gatam
vartamāne bhavaccādyatanaṃ syādadhunātanam
- 29
अनागतं भविष्ये स्यात्श्वस्तनं च प्रगेतनम्
वर्त्स्यद्वर्तिष्यमाणं च स्यादागामि च भावि च
anāgataṃ bhaviṣye syātśvastanaṃ ca pragetanam
vartsyadvartiṣyamāṇaṃ ca syādāgāmi ca bhāvi ca
- 30
साधारणं तु सामान्यं तत्सर्वत्रानुवर्तते
विशेषणं विशेषश्च सकृत्स्थाने च वर्तते
तुर्यं पादं चतुर्थांशम् ईषत्किंचित्तथोच्यते
sādhāraṇaṃ tu sāmānyaṃ tatsarvatrānuvartate
viśeṣaṇaṃ viśeṣaśca sakṛtsthāne ca vartate
turyaṃ pādaṃ caturthāṃśam īṣatkiṃcittathocyate

