125 shlokas
- 1
क्षीरं पीयूषम् ऊधस्यं दुग्धं स्तन्यं पयोऽमृतम्
kṣīraṃ pīyūṣam ūdhasyaṃ dugdhaṃ stanyaṃ payo'mṛtam
- 2
क्षीरजं दधि तद्रूप्यं विरलं मस्तु तज्जलम्
kṣīrajaṃ dadhi tadrūpyaṃ viralaṃ mastu tajjalam
- 3
दधिजं नवनीतं स्यात्सारो हैयंगवीनकम्
dadhijaṃ navanītaṃ syātsāro haiyaṃgavīnakam
- 4
घृतमाज्यं हविः सर्पिः पवित्रं नवनीतजम्
अमृतं चाभिघारश्च होम्यम् आयुश्च तैजसम्
ghṛtamājyaṃ haviḥ sarpiḥ pavitraṃ navanītajam
amṛtaṃ cābhighāraśca homyam āyuśca taijasam
- 5
म्रक्षणं स्नेहनं स्नेहः स्निग्धता म्रक्ष एव च
अभ्यङ्गो ऽभ्यञ्जनं चैव चोपडश्च घृतादिकः
mrakṣaṇaṃ snehanaṃ snehaḥ snigdhatā mrakṣa eva ca
abhyaṅgo 'bhyañjanaṃ caiva copaḍaśca ghṛtādikaḥ
- 6
तक्रं गोरसजं घोलं कालशेयविलोडितम्
दण्डाहतमरिष्टो ऽम्लम् उदश्विन्मथितं द्रवः
takraṃ gorasajaṃ gholaṃ kālaśeyaviloḍitam
daṇḍāhatamariṣṭo 'mlam udaśvinmathitaṃ dravaḥ
- 7
तक्रं त्रिभागदधिसंयुतमम्बु धीरैरुक्तं दधिद्विगुणवारियुतं तु मस्तु
दध्यम्भसी यदि समे तदुदश्विदाहुस्तत्केवलं तु मथितं मुनयो वदन्ति
takraṃ tribhāgadadhisaṃyutamambu dhīrairuktaṃ dadhidviguṇavāriyutaṃ tu mastu
dadhyambhasī yadi same tadudaśvidāhustatkevalaṃ tu mathitaṃ munayo vadanti
- 8
गोमूत्रं गोजलं गोम्भो गोनिष्यन्दश्च गोद्रवः
गोमयं गोपुरीषं स्याद्गोविष्ठा गोमलं च तत्
gomūtraṃ gojalaṃ gombho goniṣyandaśca godravaḥ
gomayaṃ gopurīṣaṃ syādgoviṣṭhā gomalaṃ ca tat
- 9
क्षीरादिकगुणदोषौ वक्ष्ये क्रमतो यथायोगम्
kṣīrādikaguṇadoṣau vakṣye kramato yathāyogam
- 10
गव्यं क्षीरं पथ्यम् अत्यन्तरुच्यं स्वादु स्निग्धं पित्तवातामयघ्नम्
कान्तिप्रज्ञाबुद्धिमेधाङ्गपुष्टिं धत्ते स्पष्टं वीर्यवृद्धिं विधत्ते
gavyaṃ kṣīraṃ pathyam atyantarucyaṃ svādu snigdhaṃ pittavātāmayaghnam
kāntiprajñābuddhimedhāṅgapuṣṭiṃ dhatte spaṣṭaṃ vīryavṛddhiṃ vidhatte
- 11
गौल्यं तु महिषीक्षीरं विपाके शीतलं गुरु
बलपुष्टिप्रदं वृष्यं पित्तदाहास्रनाशनम्
gaulyaṃ tu mahiṣīkṣīraṃ vipāke śītalaṃ guru
balapuṣṭipradaṃ vṛṣyaṃ pittadāhāsranāśanam
- 12
अजानां लघुकायत्वान्नानाद्रव्यनिषेवणात्
नात्यम्बुपानाद्व्यायामात्सर्वव्याधिहरं पयः
ajānāṃ laghukāyatvānnānādravyaniṣevaṇāt
nātyambupānādvyāyāmātsarvavyādhiharaṃ payaḥ
- 13
सूक्ष्माजदुग्धेति च संवदार्हं गोदुग्धवीर्यात्त्व् अधिकं गुणे च
सुक्षीणदेहेषु च पथ्यम् उक्तं स्थूलाजदुग्धं किल किंचिदूनम्
sūkṣmājadugdheti ca saṃvadārhaṃ godugdhavīryāttv adhikaṃ guṇe ca
sukṣīṇadeheṣu ca pathyam uktaṃ sthūlājadugdhaṃ kila kiṃcidūnam
- 14
आविकं तु पयः स्निग्धं कफपित्तहरं परम्
स्थौल्यमेहहरं पथ्यं लोमशं गुरु वृद्धिदम्
āvikaṃ tu payaḥ snigdhaṃ kaphapittaharaṃ param
sthaulyamehaharaṃ pathyaṃ lomaśaṃ guru vṛddhidam
- 15
मधुरं हस्तिनीक्षीरं वृष्यं गुरु कषायकम्
स्निग्धं स्थैर्यकरं शीतं चक्षुष्यं बलवर्धनम्
madhuraṃ hastinīkṣīraṃ vṛṣyaṃ guru kaṣāyakam
snigdhaṃ sthairyakaraṃ śītaṃ cakṣuṣyaṃ balavardhanam
- 16
अश्वीक्षीरं तु रूक्षाम्लं लवणं दीपनं लघु
देहस्थैर्यकरं बल्यं गौरवकान्तिकृत्परम्
aśvīkṣīraṃ tu rūkṣāmlaṃ lavaṇaṃ dīpanaṃ laghu
dehasthairyakaraṃ balyaṃ gauravakāntikṛtparam
- 17
बलकृद्गर्दभीक्षीरं वातश्वासहरं परम्
मधुराम्लरसं रूक्षं दीपनं पथ्यदं स्मृतम्
balakṛdgardabhīkṣīraṃ vātaśvāsaharaṃ param
madhurāmlarasaṃ rūkṣaṃ dīpanaṃ pathyadaṃ smṛtam
- 18
उष्ट्रीक्षीरं कुष्ठशोफापहं तत्पित्तार्शोघ्नं तत्कफाटोपहारि
आनाहार्तिजन्तुगुल्मोदराख्यं श्वासोल्लासं नाशयत्याशु पीतम्
uṣṭrīkṣīraṃ kuṣṭhaśophāpahaṃ tatpittārśoghnaṃ tatkaphāṭopahāri
ānāhārtijantugulmodarākhyaṃ śvāsollāsaṃ nāśayatyāśu pītam
- 19
मधुरं मानुषीक्षीरं कषायं च हिमं लघु
चक्षुष्यं दीपनं पथ्यं पाचनं रोचनं च तत्
madhuraṃ mānuṣīkṣīraṃ kaṣāyaṃ ca himaṃ laghu
cakṣuṣyaṃ dīpanaṃ pathyaṃ pācanaṃ rocanaṃ ca tat
- 20
क्षीरं कासश्वासकोपाय सर्वं गुर्वामं स्यात्प्रायशो दोषदायि
तच्चेत्तप्तं वर्तितं पथ्यमुक्तं नारीक्षीरं त्व् आमम् एवामयघ्नम्
kṣīraṃ kāsaśvāsakopāya sarvaṃ gurvāmaṃ syātprāyaśo doṣadāyi
taccettaptaṃ vartitaṃ pathyamuktaṃ nārīkṣīraṃ tv āmam evāmayaghnam
- 21
उक्तं गव्यादिकं दुग्धं धारोष्णममृतोपमम्
सर्वामयहरं पथ्यं चिरसंस्थं तु दोषदम्
uktaṃ gavyādikaṃ dugdhaṃ dhāroṣṇamamṛtopamam
sarvāmayaharaṃ pathyaṃ cirasaṃsthaṃ tu doṣadam
- 22
के ऽप्य् आविकं पथ्यतमं शृतोष्णं क्षीरं त्व् अजानां शृतशीतमाहुः
दोहान्तशीतं महिषीपयश्च गव्यं तु धारोष्णमिदं प्रशस्तम्
ke 'py āvikaṃ pathyatamaṃ śṛtoṣṇaṃ kṣīraṃ tv ajānāṃ śṛtaśītamāhuḥ
dohāntaśītaṃ mahiṣīpayaśca gavyaṃ tu dhāroṣṇamidaṃ praśastam
- 23
वृष्यं बृंहणम् अग्निवर्धनकरं पूर्वाह्णपीतं पयो मध्याह्ने बलदायकं कफहरं कृच्छ्रस्य विच्छेदकम्
बाल्ये वह्निकरं ततो बलकरं वीर्यप्रदं वार्द्धके रात्रौ क्षीरमनेकदोषशमनं सेव्यं ततः सर्वदा
vṛṣyaṃ bṛṃhaṇam agnivardhanakaraṃ pūrvāhṇapītaṃ payo madhyāhne baladāyakaṃ kaphaharaṃ kṛcchrasya vicchedakam
bālye vahnikaraṃ tato balakaraṃ vīryapradaṃ vārddhake rātrau kṣīramanekadoṣaśamanaṃ sevyaṃ tataḥ sarvadā
- 24
क्षीरं मुहूर्तत्रितयोषितं यद् अतप्तम् एतद्विकृतिं प्रयाति
उष्णं तु दोषं कुरुते तदूर्ध्वं विषोपमं स्याद् उषितं दशानाम्
kṣīraṃ muhūrtatritayoṣitaṃ yad ataptam etadvikṛtiṃ prayāti
uṣṇaṃ tu doṣaṃ kurute tadūrdhvaṃ viṣopamaṃ syād uṣitaṃ daśānām
- 25
जीर्णज्वरे कफे क्षीणे क्षीरं स्याद् अमृतोपमम्
तदेव तरुणे पीतं विषवद्धन्ति मानुषम्
jīrṇajvare kaphe kṣīṇe kṣīraṃ syād amṛtopamam
tadeva taruṇe pītaṃ viṣavaddhanti mānuṣam
- 26
चतुर्थभागं सलिलं निधाय यत्नाद्यद् आवर्तितम् उत्तमं तत्
सर्वामयघ्नं बलपुष्टिकारि वीर्यप्रदं क्षीरम् अतिप्रशस्तम्
caturthabhāgaṃ salilaṃ nidhāya yatnādyad āvartitam uttamaṃ tat
sarvāmayaghnaṃ balapuṣṭikāri vīryapradaṃ kṣīram atipraśastam
- 27
गव्यं पूर्वाह्णकाले स्यादपराह्णे तु माहिषम्
क्षीरं सशर्करं पथ्यं यद्वा सात्म्ये च सर्वदा
gavyaṃ pūrvāhṇakāle syādaparāhṇe tu māhiṣam
kṣīraṃ saśarkaraṃ pathyaṃ yadvā sātmye ca sarvadā
- 28
पित्तघ्नं शृतशीतलं कफहरं पक्वं तदुष्णं भवेच्छीतं यत्तु न पाचितं तदखिलं विष्टम्भदोषप्रदम्
धारोष्णं त्व् अमृतं पयः श्रमहरं निद्राकरं कान्तिदं वृष्यं बृंहणम् अग्निवर्धनम् अतिस्वादु त्रिदोषापहम्
pittaghnaṃ śṛtaśītalaṃ kaphaharaṃ pakvaṃ taduṣṇaṃ bhavecchītaṃ yattu na pācitaṃ tadakhilaṃ viṣṭambhadoṣapradam
dhāroṣṇaṃ tv amṛtaṃ payaḥ śramaharaṃ nidrākaraṃ kāntidaṃ vṛṣyaṃ bṛṃhaṇam agnivardhanam atisvādu tridoṣāpaham
- 29
क्षीरं न युञ्जीत कदाप्यतप्तं तप्तं न चैतल्लवणेन सार्धम्
पिष्टान्नसंधानकमाषमुद्गकोशातकीकन्दफलादिकैश्च
kṣīraṃ na yuñjīta kadāpyataptaṃ taptaṃ na caitallavaṇena sārdham
piṣṭānnasaṃdhānakamāṣamudgakośātakīkandaphalādikaiśca
- 30
मत्स्यमांसगुडमुद्गमूलकैः कुष्ठमावहति सेवितं पयः
शाकजाम्बवरसैस्तु सेवितं मारयत्यबुधम् आशु सर्पवत्
matsyamāṃsaguḍamudgamūlakaiḥ kuṣṭhamāvahati sevitaṃ payaḥ
śākajāmbavarasaistu sevitaṃ mārayatyabudham āśu sarpavat

