104 shlokas
- 1
गदो रुजा व्याधिर् अपाटवामरोगामयातङ्कभयोपघाताः
रुङ्मान्द्यभङ्गार्तितमोविकारग्लानिक्षयानार्जवमृत्युभृत्याः
gado rujā vyādhir apāṭavāmarogāmayātaṅkabhayopaghātāḥ
ruṅmāndyabhaṅgārtitamovikāraglānikṣayānārjavamṛtyubhṛtyāḥ
- 2
राजयक्ष्मा क्षयो यक्ष्मा रोगराजो गदाग्रणीः
उष्मा शोषोऽतिरोगश्च रोगाधीशो नृपामयः
rājayakṣmā kṣayo yakṣmā rogarājo gadāgraṇīḥ
uṣmā śoṣo'tirogaśca rogādhīśo nṛpāmayaḥ
- 3
पाण्डुरोगस्तु पाण्डुः स्यात्विसर्पः सचिवामयः
शोफः शोथस्तु श्वयथुः कासः क्षवथुरुच्यते
pāṇḍurogastu pāṇḍuḥ syātvisarpaḥ sacivāmayaḥ
śophaḥ śothastu śvayathuḥ kāsaḥ kṣavathurucyate
- 4
क्षुतं तु क्षवथुः क्षुच्च प्रतिश्यायस्तु पीनसः
नेत्रामयो नेत्ररोगो मुखरोगो मुखामयः
kṣutaṃ tu kṣavathuḥ kṣucca pratiśyāyastu pīnasaḥ
netrāmayo netrarogo mukharogo mukhāmayaḥ
- 5
दुश्चर्मा मण्डलं कोठस्त्वग्दोषश्चर्मदूषिका
कुष्ठं तु पुण्डरीकः स्यात्श्वित्रं तु चर्मचित्रकम्
duścarmā maṇḍalaṃ koṭhastvagdoṣaścarmadūṣikā
kuṣṭhaṃ tu puṇḍarīkaḥ syātśvitraṃ tu carmacitrakam
- 6
किलाससिध्मे च शिखी श्वासः पामा विचर्चिका
कण्डूः कण्डूतिकण्डूयाखर्जूकण्डूयनानि च
kilāsasidhme ca śikhī śvāsaḥ pāmā vicarcikā
kaṇḍūḥ kaṇḍūtikaṇḍūyākharjūkaṇḍūyanāni ca
- 7
संचारी शुण्डिकास्फोटे पामपामे विचर्चिका
पीतस्फोटे तु पामा च क्षुद्रस्फोटे तु कञ्चिका
saṃcārī śuṇḍikāsphoṭe pāmapāme vicarcikā
pītasphoṭe tu pāmā ca kṣudrasphoṭe tu kañcikā
- 8
पिटका पिटिका प्रोक्ता मसूराभा मसूरिका
विस्फोटः स्फोटकः स्फोटः केशघ्नस्त्व् इन्द्रलुप्तकः
piṭakā piṭikā proktā masūrābhā masūrikā
visphoṭaḥ sphoṭakaḥ sphoṭaḥ keśaghnastv indraluptakaḥ
- 9
गलशुण्डी तु शुण्डा स्याद्गलगण्डो गलस्तनः
दन्तार्बुदो दन्तमूलं दन्तशोथो द्विजव्रणः
galaśuṇḍī tu śuṇḍā syādgalagaṇḍo galastanaḥ
dantārbudo dantamūlaṃ dantaśotho dvijavraṇaḥ
- 10
गुल्मस्तु जाठरग्रन्थिः पृष्ठग्रन्थौ गडुर्भवेत्
पक्तिशूलं तु शूलं स्यात्पाकजं परिणामजम्
gulmastu jāṭharagranthiḥ pṛṣṭhagranthau gaḍurbhavet
paktiśūlaṃ tu śūlaṃ syātpākajaṃ pariṇāmajam
- 11
लूता चर्मव्रणो वृक्कं नाडी नाडीव्रणो भवेत्
श्लीपदं पादवल्मीकं पादस्फोटो विपादिका
lūtā carmavraṇo vṛkkaṃ nāḍī nāḍīvraṇo bhavet
ślīpadaṃ pādavalmīkaṃ pādasphoṭo vipādikā
- 12
विष्टम्भस्तु विबन्धः स्यादानाहो मलरोधनम्
अर्शांसि गुदकीलाः स्युर्दुर्नामानि गुदाङ्कुराः
viṣṭambhastu vibandhaḥ syādānāho malarodhanam
arśāṃsi gudakīlāḥ syurdurnāmāni gudāṅkurāḥ
- 13
मलवेगस्त्वतीसारो ग्रहणीरुक्प्रवाहिका
वमथुर्वान्तिरुद्गारश्छर्दिर्विच्छर्दिका वमिः
malavegastvatīsāro grahaṇīrukpravāhikā
vamathurvāntirudgāraśchardirvicchardikā vamiḥ
- 14
हृद्रोगो हृद्गदो हृद्रुग् उत्प्राणः श्वास उच्यते
ज्वरस्तु स ज्वरातङ्को रोगश्रेष्ठो महागदः
hṛdrogo hṛdgado hṛdrug utprāṇaḥ śvāsa ucyate
jvarastu sa jvarātaṅko rogaśreṣṭho mahāgadaḥ
- 15
द्वंद्वजा द्वंद्वदोषोत्थाः शीताद्या विषमज्वराः
अतीत्यागन्तवस्ते द्व्यैकाहिकत्र्याहिकादयः
dvaṃdvajā dvaṃdvadoṣotthāḥ śītādyā viṣamajvarāḥ
atītyāgantavaste dvyaikāhikatryāhikādayaḥ
- 16
रक्तपित्तं पित्तरक्तं पित्तास्रं पित्तशोणितम्
इत्येवं रक्तवातादिद्वंद्वदोषम् उदाहरेत्
raktapittaṃ pittaraktaṃ pittāsraṃ pittaśoṇitam
ityevaṃ raktavātādidvaṃdvadoṣam udāharet
- 17
तृष्णोदन्या पिपासा तृण्मदातङ्को मदात्ययः
पानात्ययो मदव्याधिर्मदस्तूद्रिक्तचित्तता
tṛṣṇodanyā pipāsā tṛṇmadātaṅko madātyayaḥ
pānātyayo madavyādhirmadastūdriktacittatā
- 18
मूर्छा तु मोहो मूढिश्च स्वरसादः स्वरक्षयः
अश्रद्धानभिलाषः स्यादरुचिश्चाप्यरोचकः
mūrchā tu moho mūḍhiśca svarasādaḥ svarakṣayaḥ
aśraddhānabhilāṣaḥ syādaruciścāpyarocakaḥ
- 19
मूत्रदोषस्तु विज्ञेयः प्रमेहो मेह इत्यपि
कृच्छ्रं तु मूत्रकृच्छ्रं स्यात्मूत्ररोधो ऽश्मरी च सा
mūtradoṣastu vijñeyaḥ prameho meha ityapi
kṛcchraṃ tu mūtrakṛcchraṃ syātmūtrarodho 'śmarī ca sā
- 20
वातव्याधिश्चलातङ्को वातरोगो ऽनिलामयः
कम्पस्तु वेपनं वेपः कम्पनं वेपथुस्तथा
vātavyādhiścalātaṅko vātarogo 'nilāmayaḥ
kampastu vepanaṃ vepaḥ kampanaṃ vepathustathā
- 21
जृम्भा तु जृम्भिका जम्भा जृम्भणं जम्भिका च सा
आलस्यं मन्दता मान्द्यं कार्यप्रद्वेष इत्यपि
jṛmbhā tu jṛmbhikā jambhā jṛmbhaṇaṃ jambhikā ca sā
ālasyaṃ mandatā māndyaṃ kāryapradveṣa ityapi
- 22
तुन्दः स्थविष्ठ इत्युक्तो जठरघ्नो जलोदरः
आमो मलस्य वैषम्याद्रक्तार्तिः शोणितामयः
tundaḥ sthaviṣṭha ityukto jaṭharaghno jalodaraḥ
āmo malasya vaiṣamyādraktārtiḥ śoṇitāmayaḥ
- 23
जालगर्दभकः प्रोक्तो जालरासभकामयः
जालखरगदो ज्ञेयः स गर्दभगदस्तथा
jālagardabhakaḥ prokto jālarāsabhakāmayaḥ
jālakharagado jñeyaḥ sa gardabhagadastathā
- 24
विद्रधिः स्याद्विदरणं हृद्ग्रन्थिर्हृद्व्रणश्च सः
व्रणो भगप्रदेशे यः स भगंदरनामकः
vidradhiḥ syādvidaraṇaṃ hṛdgranthirhṛdvraṇaśca saḥ
vraṇo bhagapradeśe yaḥ sa bhagaṃdaranāmakaḥ
- 25
शिरःशूलादयो ज्ञेयास्तत्तदङ्गाभिधानकाः
इत्थम् अन्येऽपि बोद्धव्या भिषग्भिर्देहतो गदाः
śiraḥśūlādayo jñeyāstattadaṅgābhidhānakāḥ
ittham anye'pi boddhavyā bhiṣagbhirdehato gadāḥ
- 26
संतापः संज्वरस्तापः शोष उष्मा च कथ्यते
यश्चापि कोष्ठसंतापः सो ऽन्तर्दाह इति स्मृतः
saṃtāpaḥ saṃjvarastāpaḥ śoṣa uṣmā ca kathyate
yaścāpi koṣṭhasaṃtāpaḥ so 'ntardāha iti smṛtaḥ
- 27
स दाहो मुखताल्वोष्ठे दवथुश्चक्षुरादिषु
पाणिपादांसमूलेषु शाखापित्तं तदुच्यते
sa dāho mukhatālvoṣṭhe davathuścakṣurādiṣu
pāṇipādāṃsamūleṣu śākhāpittaṃ taducyate
- 28
तन्द्रा तु विषयाज्ञानं प्रमीला तन्द्रिका च सा
प्रलयस्त्विन्द्रियस्वापश्चेष्टानाशः प्रलीनता
tandrā tu viṣayājñānaṃ pramīlā tandrikā ca sā
pralayastvindriyasvāpaśceṣṭānāśaḥ pralīnatā
- 29
उन्मादो मतिविभ्रान्तिर् उन्मनायितम् इत्यपि
आवेशो भूतसंचारो भूतक्रान्तिर्ग्रहागमः
unmādo mativibhrāntir unmanāyitam ityapi
āveśo bhūtasaṃcāro bhūtakrāntirgrahāgamaḥ
- 30
अपस्मारो ऽङ्गविकृतिर्लोलाङ्गो भूतविक्रिया
स्तैमित्यं जडता जाड्यं शीतलत्वमपाटवम्
apasmāro 'ṅgavikṛtirlolāṅgo bhūtavikriyā
staimityaṃ jaḍatā jāḍyaṃ śītalatvamapāṭavam

