165 shlokas
- 1
धान्यं भोग्यं च भोगार्हमन्नाद्यं जीवसाधनम्
तच्च तावत्त्रिधा ज्ञेयं शूकशिम्बीतृणाह्वयम्
dhānyaṃ bhogyaṃ ca bhogārhamannādyaṃ jīvasādhanam
tacca tāvattridhā jñeyaṃ śūkaśimbītṛṇāhvayam
- 2
व्रीह्यादिकं यदिह शूकसमन्वितं स्यात्तच्छूकधान्यम् अथ मुद्गमकुष्टकादि
शिम्बीनिगूढम् इति तत्प्रवदन्ति शिम्बीधान्यं तृणोद्भवतया तृणधान्यम् अन्यत्
vrīhyādikaṃ yadiha śūkasamanvitaṃ syāttacchūkadhānyam atha mudgamakuṣṭakādi
śimbīnigūḍham iti tatpravadanti śimbīdhānyaṃ tṛṇodbhavatayā tṛṇadhānyam anyat
- 3
वातादिदोषशमनं लघु शूकधान्यं तेजोबलातिशयवीर्यविवृद्धिदायि
शिम्बीभवं गुरु हिमं च विबन्धदायि वातूलकं तु शिशिरं तृणधान्यम् आहुः
vātādidoṣaśamanaṃ laghu śūkadhānyaṃ tejobalātiśayavīryavivṛddhidāyi
śimbībhavaṃ guru himaṃ ca vibandhadāyi vātūlakaṃ tu śiśiraṃ tṛṇadhānyam āhuḥ
- 4
देशे देशे शूकधान्येषु संख्या ज्ञातुं शक्या नैव तद्दैवतैर्वा
तस्माद् एषां येषु भोगोपयोगास्तान्यस्माभिर्व्याक्रियन्ते कियन्ति
deśe deśe śūkadhānyeṣu saṃkhyā jñātuṃ śakyā naiva taddaivatairvā
tasmād eṣāṃ yeṣu bhogopayogāstānyasmābhirvyākriyante kiyanti
- 5
शालयः कलमा रुच्या व्रीहिश्रेष्ठा नृपप्रियाः
धान्योत्तमाश्च विज्ञेयाः कैदाराः सुकुमारकाः
śālayaḥ kalamā rucyā vrīhiśreṣṭhā nṛpapriyāḥ
dhānyottamāśca vijñeyāḥ kaidārāḥ sukumārakāḥ
- 6
राजान्नषष्टिकसिततररक्तमुण्डस्थूलाणुगन्धनिरपादिकशालिसंज्ञाः
व्रीहिस्तथेति दशधा भुवि शालयस्तु तेषां क्रमेण गुणनामगणं ब्रवीमि
rājānnaṣaṣṭikasitatararaktamuṇḍasthūlāṇugandhanirapādikaśālisaṃjñāḥ
vrīhistatheti daśadhā bhuvi śālayastu teṣāṃ krameṇa guṇanāmagaṇaṃ bravīmi
- 7
राजान्नं दीर्घशूकः खरिपुदिवसजं षष्टिको वर्णतो द्वौ निःशूको मुण्डशालिः स्वगुणविशदितः स्वाभिधानास्त्रयोऽन्ये
मासैर्यो ऽन्यस्त्रिभिः स्यात्स भवति निरपो यो ऽपि वृष्ट्यम्बुसम्भूर् एष स्याद्व्रीहिसंज्ञस्तदिति दशविधाः शालयस्तु प्रसिद्धाः
rājānnaṃ dīrghaśūkaḥ kharipudivasajaṃ ṣaṣṭiko varṇato dvau niḥśūko muṇḍaśāliḥ svaguṇaviśaditaḥ svābhidhānāstrayo'nye
māsairyo 'nyastribhiḥ syātsa bhavati nirapo yo 'pi vṛṣṭyambusambhūr eṣa syādvrīhisaṃjñastaditi daśavidhāḥ śālayastu prasiddhāḥ
- 8
शालिर्नृपान्नं राजान्नं राजार्हं दीर्घशूककम्
धान्यश्रेष्ठं राजधान्यं राजेष्टं दीर्घकूरकम्
śālirnṛpānnaṃ rājānnaṃ rājārhaṃ dīrghaśūkakam
dhānyaśreṣṭhaṃ rājadhānyaṃ rājeṣṭaṃ dīrghakūrakam
- 9
राजान्नं तु त्रिदोषघ्नं सुस्निग्धं मधुरं लघु
दीपनं बलकृत्पथ्यं कान्तिदं वीर्यवर्धनम्
rājānnaṃ tu tridoṣaghnaṃ susnigdhaṃ madhuraṃ laghu
dīpanaṃ balakṛtpathyaṃ kāntidaṃ vīryavardhanam
- 10
राजान्नं त्रिविधं स्वशूकभिदया ज्ञेयं सितं लोहितं कृष्णं चेति रसाधिकं च तदिदं स्याद् औत्तरोत्तर्यतः
त्रैविध्यादिह तण्डुलाश्च हरिताः श्वेतास्तथा लोहिताः सामान्येन भवन्ति ते ऽप्यथ गुणैः स्युः पूर्वपूर्वोत्तराः
rājānnaṃ trividhaṃ svaśūkabhidayā jñeyaṃ sitaṃ lohitaṃ kṛṣṇaṃ ceti rasādhikaṃ ca tadidaṃ syād auttarottaryataḥ
traividhyādiha taṇḍulāśca haritāḥ śvetāstathā lohitāḥ sāmānyena bhavanti te 'pyatha guṇaiḥ syuḥ pūrvapūrvottarāḥ
- 11
षष्टिकः षष्टिशालिः स्यात्षष्टिजः स्निग्धतण्डुलः
षष्टिवासरजः सो ऽयं ज्ञेयो मासद्वयोद्भवः
ṣaṣṭikaḥ ṣaṣṭiśāliḥ syātṣaṣṭijaḥ snigdhataṇḍulaḥ
ṣaṣṭivāsarajaḥ so 'yaṃ jñeyo māsadvayodbhavaḥ
- 12
गौरो नीलः षष्टिकोऽयं द्विधा स्याद् आद्यो रुच्यः शीतलो दोषहारी
बल्यः पथ्यो दीपनो वीर्यवृद्धिं दत्ते चास्मात्किंचिद् ऊनो द्वितीयः
gauro nīlaḥ ṣaṣṭiko'yaṃ dvidhā syād ādyo rucyaḥ śītalo doṣahārī
balyaḥ pathyo dīpano vīryavṛddhiṃ datte cāsmātkiṃcid ūno dvitīyaḥ
- 13
कृष्णशालिः कालशालिः श्यामशालिः सितेतरः
kṛṣṇaśāliḥ kālaśāliḥ śyāmaśāliḥ sitetaraḥ
- 14
कृष्णशालिस्त्रिदोषघ्नो मधुरः पुष्टिवर्धनः
वर्णकान्तिकरो बल्यो दाहजिद्वीर्यवृद्धिकृत्
kṛṣṇaśālistridoṣaghno madhuraḥ puṣṭivardhanaḥ
varṇakāntikaro balyo dāhajidvīryavṛddhikṛt
- 15
रक्तशालिस्ताम्रशालिः शोणशालिश्च लोहितः
रक्तशालिः सुमधुरो लघुः स्निग्धो बलावहः
raktaśālistāmraśāliḥ śoṇaśāliśca lohitaḥ
raktaśāliḥ sumadhuro laghuḥ snigdho balāvahaḥ
- 16
रुचिकृद्दीपनः पथ्यो मुखजाड्यरुजापहः
सर्वामयहरो रुच्यः पित्तदाहानिलास्रजित्
rucikṛddīpanaḥ pathyo mukhajāḍyarujāpahaḥ
sarvāmayaharo rucyaḥ pittadāhānilāsrajit
- 17
मुण्डशालिर्मुण्डनको निःशूको यवशूकजः
muṇḍaśālirmuṇḍanako niḥśūko yavaśūkajaḥ
- 18
मुण्डशालिस्त्रिदोषघ्नो मधुराम्लो बलप्रदः
muṇḍaśālistridoṣaghno madhurāmlo balapradaḥ
- 19
स्थूलशालिर्महाशालिः स्थूलाङ्गः स्थूलतण्डुलः
एवंगन्धाढ्यशालेश्च नामान्यूह्यानि सूरिभिः
sthūlaśālirmahāśāliḥ sthūlāṅgaḥ sthūlataṇḍulaḥ
evaṃgandhāḍhyaśāleśca nāmānyūhyāni sūribhiḥ
- 20
महाशालिः स्वादुर्मधुरशिशिरः पित्तशमनो ज्वरं जीर्णं दाहं जठररुजम् अह्नाय शमयेत्
शिशूनां यूनां वा यदपि जरतां वा हितकरः सदा सेव्यः सर्वैर् अनलबलवीर्याणि कुरुते
mahāśāliḥ svādurmadhuraśiśiraḥ pittaśamano jvaraṃ jīrṇaṃ dāhaṃ jaṭhararujam ahnāya śamayet
śiśūnāṃ yūnāṃ vā yadapi jaratāṃ vā hitakaraḥ sadā sevyaḥ sarvair analabalavīryāṇi kurute
- 21
सूक्ष्मशालिः सूचिशालिः पोतशालिश्च सूचकः
sūkṣmaśāliḥ sūciśāliḥ potaśāliśca sūcakaḥ
- 22
सूक्ष्मशालिः सुमधुरो लघुः पित्तास्रदाहनुत्
दीपनः पाचनश्चैव किंचिद्वातविकारजित्
sūkṣmaśāliḥ sumadhuro laghuḥ pittāsradāhanut
dīpanaḥ pācanaścaiva kiṃcidvātavikārajit
- 23
गन्धशालिस्तु कल्माषो गन्धालुः कलमोत्तमः
सुगन्धिर्गन्धबहुलः सुरभिर्गन्धतण्डुलः
gandhaśālistu kalmāṣo gandhāluḥ kalamottamaḥ
sugandhirgandhabahulaḥ surabhirgandhataṇḍulaḥ
- 24
सुगन्धशालिर्मधुरो ऽतिवृष्यदः पित्तश्रमास्रारुचिदाहशान्तिदः
स्तन्यस्तु गर्भस्थिरताल्पवातदः पुष्टिप्रदश्चाल्पकफश्च बल्यदः
sugandhaśālirmadhuro 'tivṛṣyadaḥ pittaśramāsrārucidāhaśāntidaḥ
stanyastu garbhasthiratālpavātadaḥ puṣṭipradaścālpakaphaśca balyadaḥ
- 25
निरपो मधुरः स्निग्धः शीतलो दाहपित्तजित्
त्रिदोषशमनो रुच्यः पथ्यः सर्वामयापनुत्
nirapo madhuraḥ snigdhaḥ śītalo dāhapittajit
tridoṣaśamano rucyaḥ pathyaḥ sarvāmayāpanut
- 26
व्रीहिर्गौरो मधुरशिशिरः पित्तहारी कषायः स्निग्धो वृष्यः कृमिकफहरस्तापरक्तापहश्च
पुष्टिं दत्ते श्रमशमनकृद्वीर्यवृद्धिं विधत्ते रुच्यो ऽत्यन्तं जनयति मुदं वातकृन्मेचको ऽन्यः
vrīhirgauro madhuraśiśiraḥ pittahārī kaṣāyaḥ snigdho vṛṣyaḥ kṛmikaphaharastāparaktāpahaśca
puṣṭiṃ datte śramaśamanakṛdvīryavṛddhiṃ vidhatte rucyo 'tyantaṃ janayati mudaṃ vātakṛnmecako 'nyaḥ
- 27
मण्डकः स्थूलशालिश्च स्याद्बिम्बशालिकस्तथा
निजातिशाणहुल्याश्च बिम्बी कौसेन्दुकस्तथा
maṇḍakaḥ sthūlaśāliśca syādbimbaśālikastathā
nijātiśāṇahulyāśca bimbī kausendukastathā
- 28
प्रसाधिका जीरकाख्या सश्यामा मधुरा मता
राजानां मौलिकस्यापि शालिः स्याद् उर्वरी तथा
prasādhikā jīrakākhyā saśyāmā madhurā matā
rājānāṃ maulikasyāpi śāliḥ syād urvarī tathā
- 29
सूक्ष्मशालिः कुदितिका सुशालिर्गुरुशालयः
वनशालिर्गुण्डुरूकी क्षीरिका पङ्क्तयः पृथक्
एतानि शालिनामानि प्रख्यातानि प्रसिद्धतः
sūkṣmaśāliḥ kuditikā suśālirguruśālayaḥ
vanaśālirguṇḍurūkī kṣīrikā paṅktayaḥ pṛthak
etāni śālināmāni prakhyātāni prasiddhataḥ
- 30
अशोचा पाटला व्रीहिर्व्रीहिको व्रीहिधान्यकः
व्रीहिसंधान्यम् उद्दिष्टः अर्धधान्यस्तु व्रीहिकः
aśocā pāṭalā vrīhirvrīhiko vrīhidhānyakaḥ
vrīhisaṃdhānyam uddiṣṭaḥ ardhadhānyastu vrīhikaḥ

