39 shlokas
- 1
नानाक्षौणीजनानाजलमृगसहितं निर्झरव्रातशीतं शैलाकीर्णं कनीयः कुररमुखखगालंकृतं ताम्रभूमि
बिभ्रद्व्रीह्यादिकं यत्स्थलम् अतिविपुलं नीरसं यत्त्व् अनुष्णं पित्तघ्नं श्लेष्मवातप्रदम् उदररुजापामदं स्याद् अनूपम्
nānākṣauṇījanānājalamṛgasahitaṃ nirjharavrātaśītaṃ śailākīrṇaṃ kanīyaḥ kuraramukhakhagālaṃkṛtaṃ tāmrabhūmi
bibhradvrīhyādikaṃ yatsthalam ativipulaṃ nīrasaṃ yattv anuṣṇaṃ pittaghnaṃ śleṣmavātapradam udararujāpāmadaṃ syād anūpam
- 2
तच्चोक्तकृत्स्ननिजलक्षणधारिभूरिछायावृतान्तरवहद्बहुवारिमुख्यम्
ईषत्प्रकाशसलिलं यदि मध्यमं तत् एतच्च नातिबहलाम्बु भवेत्कनीयः
taccoktakṛtsnanijalakṣaṇadhāribhūrichāyāvṛtāntaravahadbahuvārimukhyam
īṣatprakāśasalilaṃ yadi madhyamaṃ tat etacca nātibahalāmbu bhavetkanīyaḥ
- 3
यत्रानूपविपर्ययस्तनुतृणास्तीर्णा धरा धूसरा मुद्गव्रीहियवादिधान्यफलदा तीव्रोष्मवत्य् उत्तमा
प्रायः पित्तविवृद्धिर् उद्धतबलाः स्युर्नीरजः प्राणिनो गावो ऽजाश्च पयः क्षरन्ति बहु तत्कूपे जलं जाङ्गलम्
yatrānūpaviparyayastanutṛṇāstīrṇā dharā dhūsarā mudgavrīhiyavādidhānyaphaladā tīvroṣmavaty uttamā
prāyaḥ pittavivṛddhir uddhatabalāḥ syurnīrajaḥ prāṇino gāvo 'jāśca payaḥ kṣaranti bahu tatkūpe jalaṃ jāṅgalam
- 4
एतच्च मुख्यम् उदितं स्वगुणैः समग्रम् अल्पाल्पभूरुहयुतं यदि मध्यमं तत्
तच्चापि कूपखनने सुलभाम्बु यत्तज्ज्ञेयं कनीय इति जाङ्गलकं त्रिरूपम्
etacca mukhyam uditaṃ svaguṇaiḥ samagram alpālpabhūruhayutaṃ yadi madhyamaṃ tat
taccāpi kūpakhanane sulabhāmbu yattajjñeyaṃ kanīya iti jāṅgalakaṃ trirūpam
- 5
लक्ष्मोन्मीलति यत्र किंचिद् उभयोस्तज्जाङ्गलानूपयोर्गोधूमोल्वणयावनालविलसन्माषादिधान्योद्भवः
नानावर्णम् अशेषजन्तुसुखदं देशं बुधा मध्यमं दोषोद्भूतिविकोपशान्तिसहितं साधारणं तं विदुः
lakṣmonmīlati yatra kiṃcid ubhayostajjāṅgalānūpayorgodhūmolvaṇayāvanālavilasanmāṣādidhānyodbhavaḥ
nānāvarṇam aśeṣajantusukhadaṃ deśaṃ budhā madhyamaṃ doṣodbhūtivikopaśāntisahitaṃ sādhāraṇaṃ taṃ viduḥ
- 6
तच्च साधारणं द्वेधानूपजाङ्गलयोः परम्
यत्र यत्र गुणाधिक्यं तत्र तस्य गुणं भजेत्
tacca sādhāraṇaṃ dvedhānūpajāṅgalayoḥ param
yatra yatra guṇādhikyaṃ tatra tasya guṇaṃ bhajet
- 7
मुख्यं तद्देशवैषम्यान्नास्ति साधारणं क्वचित्
सूक्ष्मत्वाल्लक्ष्म तत्त्वस्य तद्विधैर्वेदम् इष्यते
mukhyaṃ taddeśavaiṣamyānnāsti sādhāraṇaṃ kvacit
sūkṣmatvāllakṣma tattvasya tadvidhairvedam iṣyate
- 8
क्षेत्रभेदं प्रवक्ष्यामि शिवेनाख्यातम् अञ्जसा
ब्राह्मं क्षात्रं च वैश्यीयं शौद्रं चेति यथाक्रमात्
kṣetrabhedaṃ pravakṣyāmi śivenākhyātam añjasā
brāhmaṃ kṣātraṃ ca vaiśyīyaṃ śaudraṃ ceti yathākramāt
- 9
तत्र क्षेत्रे ब्रह्मभूमीरुहाढ्यं वारिस्फारं यत्कुशाङ्कूरकीर्णम्
रम्यं यच्च श्वेतमृत्स्नासमेतं तद्व्याचष्टे ब्राह्मम् इत्य् अष्टमूर्तिः
tatra kṣetre brahmabhūmīruhāḍhyaṃ vārisphāraṃ yatkuśāṅkūrakīrṇam
ramyaṃ yacca śvetamṛtsnāsametaṃ tadvyācaṣṭe brāhmam ity aṣṭamūrtiḥ
- 10
ताम्रभूमिवलयं विभूधरं यन्मृगेन्द्रमुखसंकुलं कुलम्
घोरघोषि खदिरादिदुर्गमं क्षात्रम् एतद् उदितं पिनाकिना
tāmrabhūmivalayaṃ vibhūdharaṃ yanmṛgendramukhasaṃkulaṃ kulam
ghoraghoṣi khadirādidurgamaṃ kṣātram etad uditaṃ pinākinā
- 11
शातकुम्भनिभभूमिभास्वरं स्वर्णरेणुनिचितं विधानवत्
सिद्धकिंनरसुपर्वसेवितं वैश्यम् आख्यद् इदम् इन्दुशेखरः
śātakumbhanibhabhūmibhāsvaraṃ svarṇareṇunicitaṃ vidhānavat
siddhakiṃnarasuparvasevitaṃ vaiśyam ākhyad idam induśekharaḥ
- 12
श्यामस्थलाढ्यं बहुशस्यभूतिदं लसत्तृणैर्बब्बुलवृक्षवृद्धिदम्
धान्योद्भवैः कर्षकलोकहर्षदं जगाद शौद्रं जगतौ वृषध्वजः
śyāmasthalāḍhyaṃ bahuśasyabhūtidaṃ lasattṛṇairbabbulavṛkṣavṛddhidam
dhānyodbhavaiḥ karṣakalokaharṣadaṃ jagāda śaudraṃ jagatau vṛṣadhvajaḥ
- 13
द्रव्यं क्षेत्राद् उदितम् अनघं ब्राह्म तत्सिद्धिदायि क्षत्राद् उत्थं वलिपलितजिद्विश्वरोगापहारि
वैश्याज्जातं प्रभवतितरां धातुलोहादिसिद्धौ शौद्राद् एतज्जनितम् अखिलव्याधिविद्रावकं द्राक्
dravyaṃ kṣetrād uditam anaghaṃ brāhma tatsiddhidāyi kṣatrād utthaṃ valipalitajidviśvarogāpahāri
vaiśyājjātaṃ prabhavatitarāṃ dhātulohādisiddhau śaudrād etajjanitam akhilavyādhividrāvakaṃ drāk
- 14
ब्रह्मा शक्रः किंनरेशस्तथा भूर् इत्य् एतेषां देवताः स्युः क्रमेण
प्रोक्तास्तत्र प्राग् उमावल्लभेन प्रत्येकं ते पञ्च भूतानि वक्ष्ये
brahmā śakraḥ kiṃnareśastathā bhūr ity eteṣāṃ devatāḥ syuḥ krameṇa
proktāstatra prāg umāvallabhena pratyekaṃ te pañca bhūtāni vakṣye
- 15
पीतस्फुरद्वलयशर्करिलाश्मरम्यं पीतं यद् उत्तममृगं चतुरस्रभूतम्
प्रायश्च पीतकुसुमान्वितवीरुदादि तत्पार्थिवं कठिनम् उद्यद् अशेषतस्तु
pītasphuradvalayaśarkarilāśmaramyaṃ pītaṃ yad uttamamṛgaṃ caturasrabhūtam
prāyaśca pītakusumānvitavīrudādi tatpārthivaṃ kaṭhinam udyad aśeṣatastu
- 16
अर्धचन्द्राकृतिश्वेतं कमलाभं दृषच्चितम्
नदीनदजलाकीर्णम् आप्यं तत्क्षेत्रम् उच्यते
ardhacandrākṛtiśvetaṃ kamalābhaṃ dṛṣaccitam
nadīnadajalākīrṇam āpyaṃ tatkṣetram ucyate
- 17
खदिरादिद्रुमाकीर्णं भूरिचित्रकवेणुकम्
त्रिकोणं रक्तपाषाणं क्षेत्रं तैजसम् उत्तमम्
khadirādidrumākīrṇaṃ bhūricitrakaveṇukam
trikoṇaṃ raktapāṣāṇaṃ kṣetraṃ taijasam uttamam
- 18
धूम्रस्थलं धूम्रदृषत्परीतं षट्कोणकं तूर्णमृगावकीर्णम्
शाकैस्तृणैर् अञ्चितरूक्षवृक्षकं प्रकारम् एतत्खलु वायवीयम्
dhūmrasthalaṃ dhūmradṛṣatparītaṃ ṣaṭkoṇakaṃ tūrṇamṛgāvakīrṇam
śākaistṛṇair añcitarūkṣavṛkṣakaṃ prakāram etatkhalu vāyavīyam
- 19
नानावर्णं वर्तुलं तत्प्रशस्तं प्रायः शुभ्रं पर्वताकीर्णम् उच्चैः
यच्च स्थानं पावनं देवतानां प्राह क्षेत्रं त्रीक्षणस्त्व् आन्तरिक्षम्
nānāvarṇaṃ vartulaṃ tatpraśastaṃ prāyaḥ śubhraṃ parvatākīrṇam uccaiḥ
yacca sthānaṃ pāvanaṃ devatānāṃ prāha kṣetraṃ trīkṣaṇastv āntarikṣam
- 20
द्रव्यं व्याधिहरं बलातिशयकृत्स्वादु स्थिरं पार्थिवं स्याद् आप्यं कटुकं कषायम् अखिलं शीतं च पित्तापहम्
यत्तिक्तं लवणं च दीप्यमरुजिच्चोष्णं च तत्तैजसं वायव्यं तु हिमोष्णम् अम्लम् अबलं स्यान्नाभसं नीरसम्
dravyaṃ vyādhiharaṃ balātiśayakṛtsvādu sthiraṃ pārthivaṃ syād āpyaṃ kaṭukaṃ kaṣāyam akhilaṃ śītaṃ ca pittāpaham
yattiktaṃ lavaṇaṃ ca dīpyamarujiccoṣṇaṃ ca tattaijasaṃ vāyavyaṃ tu himoṣṇam amlam abalaṃ syānnābhasaṃ nīrasam
- 21
ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रो ऽस्माद् ईश्वरो ऽथ सदाशिवः
इत्य् एताः कामतः पञ्च क्षेत्रभूताधिदेवताः
brahmā viṣṇuśca rudro 'smād īśvaro 'tha sadāśivaḥ
ity etāḥ kāmataḥ pañca kṣetrabhūtādhidevatāḥ
- 22
जित्वा जवाद् अजरसैन्यम् इहाजहार वीरः पुरा युधि सुधाकलशं गरुत्मान्
कीर्णैस्तदा भुवि सुधाशकलैः किलासीद्वृक्षादिकं सकलम् अस्य सुधांशुर् ईशः
jitvā javād ajarasainyam ihājahāra vīraḥ purā yudhi sudhākalaśaṃ garutmān
kīrṇaistadā bhuvi sudhāśakalaiḥ kilāsīdvṛkṣādikaṃ sakalam asya sudhāṃśur īśaḥ
- 23
तत्रोत्पन्नास्तूत्तमे क्षेत्रभागे विप्रीयादौ विप्रुषो यत्र यत्र
क्षौणीजादिद्रव्यभूयं प्रपन्नास्तास्ताः संज्ञा बिभ्रते तत्र भूयः
tatrotpannāstūttame kṣetrabhāge viprīyādau vipruṣo yatra yatra
kṣauṇījādidravyabhūyaṃ prapannāstāstāḥ saṃjñā bibhrate tatra bhūyaḥ
- 24
एवं क्षेत्रानुगुण्येन तज्जा विप्रादिवर्णिनः
यदि वा लक्षणं वक्ष्याम्य् अमोहाय मनीषिणाम्
evaṃ kṣetrānuguṇyena tajjā viprādivarṇinaḥ
yadi vā lakṣaṇaṃ vakṣyāmy amohāya manīṣiṇām
- 25
किसलयकुसुमे प्रकाण्डशाखादिषु विशदेषु वदन्ति विप्रम् एतान्
नरपतिमतिलोहितेषु वैश्यं कनकनिभेषु सितेतरेषु शूद्रम्
kisalayakusume prakāṇḍaśākhādiṣu viśadeṣu vadanti vipram etān
narapatimatilohiteṣu vaiśyaṃ kanakanibheṣu sitetareṣu śūdram
- 26
विप्रादिजातिसम्भूतान्विप्रादिष्व् एव योजयेत्
गुणाढ्यान् अपि वृक्षादीन्प्रातिलोम्यं न चाचरेत्
viprādijātisambhūtānviprādiṣv eva yojayet
guṇāḍhyān api vṛkṣādīnprātilomyaṃ na cācaret
- 27
विप्रो विप्राद्येषु वर्णेषु राजा राजन्यादौ वैश्यमुख्येषु वैश्यः
शूद्रः शूद्राद्येषु शस्तं गुणाढ्यं द्रव्यं नैव प्रातिलोम्येन किंचित्
vipro viprādyeṣu varṇeṣu rājā rājanyādau vaiśyamukhyeṣu vaiśyaḥ
śūdraḥ śūdrādyeṣu śastaṃ guṇāḍhyaṃ dravyaṃ naiva prātilomyena kiṃcit
- 28
द्रव्यं यद् अङ्कूरजम् आहुर् आर्यास्तत्ते पुनः पञ्चविधं वदन्ति
वनस्पतिश्चापि स एव वानस्पत्यः क्षुपो वीरुद् अथौषधीश्च
dravyaṃ yad aṅkūrajam āhur āryāstatte punaḥ pañcavidhaṃ vadanti
vanaspatiścāpi sa eva vānaspatyaḥ kṣupo vīrud athauṣadhīśca
- 29
ज्ञेयः सो ऽत्र वनस्पतिः फलति यः पुष्पैर्विना तैः फलं वानस्पत्य इति स्मृतस्तनुर् असौ ह्रस्वः क्षुपः कथ्यते
या वेल्लत्य् अगमादिसंश्रयवशाद् एषा तु वल्ली मता शाल्यादिः पुनर् ओषधिः फलपरीपाकावसानान्विता
jñeyaḥ so 'tra vanaspatiḥ phalati yaḥ puṣpairvinā taiḥ phalaṃ vānaspatya iti smṛtastanur asau hrasvaḥ kṣupaḥ kathyate
yā vellaty agamādisaṃśrayavaśād eṣā tu vallī matā śālyādiḥ punar oṣadhiḥ phalaparīpākāvasānānvitā
- 30
स्त्रीपुंनपुंसकत्वेन त्रैविध्यं स्थावरेष्व् अपि
शृणु वक्ष्यामि तल्लक्ष्म व्यक्तम् अत्र यथाक्रमम्
strīpuṃnapuṃsakatvena traividhyaṃ sthāvareṣv api
śṛṇu vakṣyāmi tallakṣma vyaktam atra yathākramam

