263 shlokas
- 1
आम्राः पञ्चविधाः प्रोक्ता जम्बूश्चैव चतुर्विधा
पनसः कदली चाब्धिः नारिकेलद्वयं तथा
āmrāḥ pañcavidhāḥ proktā jambūścaiva caturvidhā
panasaḥ kadalī cābdhiḥ nārikeladvayaṃ tathā
- 2
खर्जूरी पञ्चधा चैव चारो भल्लातरायणी
दाडिमं तिन्दुकौ चाथो अक्षोटः पीलुको द्विधा
kharjūrī pañcadhā caiva cāro bhallātarāyaṇī
dāḍimaṃ tindukau cātho akṣoṭaḥ pīluko dvidhā
- 3
पारेवते मधूकं तु द्विधा भव्यारुके क्रमात्
द्राक्षा त्रिधाथ कर्मारः परुषः पिप्पलो वटः
pārevate madhūkaṃ tu dvidhā bhavyāruke kramāt
drākṣā tridhātha karmāraḥ paruṣaḥ pippalo vaṭaḥ
- 4
वटी चाश्वत्थिका प्लक्षस्तथा चोदुम्बरस्त्रिधा
तत्त्वचा बदरं चाब्धि बीजपूरं त्रिधा मतम्
vaṭī cāśvatthikā plakṣastathā codumbarastridhā
tattvacā badaraṃ cābdhi bījapūraṃ tridhā matam
- 5
आमलक्यौ द्विधा चैव चिञ्चा चिञ्चारसस्तथा
आम्रातको ऽथ नारङ्गो निम्बूर्जम्बीरकद्वयम्
āmalakyau dvidhā caiva ciñcā ciñcārasastathā
āmrātako 'tha nāraṅgo nimbūrjambīrakadvayam
- 6
कपित्थस्तुम्बरश्चाथ रुद्राक्षो बिल्वशल्लकी
कतकः कर्कटश्चैव द्विधा श्लेष्मातकस्तथा
kapitthastumbaraścātha rudrākṣo bilvaśallakī
katakaḥ karkaṭaścaiva dvidhā śleṣmātakastathā
- 7
मुष्ककः करमर्दश्च तथा तेजःफलस्तथा
विकण्टकः शिवा सप्ताप्य् अक्षः पूगो ऽष्टधा स्मृतः
muṣkakaḥ karamardaśca tathā tejaḥphalastathā
vikaṇṭakaḥ śivā saptāpy akṣaḥ pūgo 'ṣṭadhā smṛtaḥ
- 8
सप्तधा नागवल्ली स्याच्चूर्णं चैवाष्टधा स्मृतम्
उक्ता आम्रादिके वर्गे शून्यचन्द्रेन्दुसङ्ख्यया
saptadhā nāgavallī syāccūrṇaṃ caivāṣṭadhā smṛtam
uktā āmrādike varge śūnyacandrendusaṅkhyayā
- 9
आम्रः कामशरश्चूतो रसालः कामवल्लभः
कामाङ्गः सहकारश्च कीरेष्टो माधवद्रुमः
āmraḥ kāmaśaraścūto rasālaḥ kāmavallabhaḥ
kāmāṅgaḥ sahakāraśca kīreṣṭo mādhavadrumaḥ
- 10
भृङ्गाभीष्टः सीधुरसो मधूली कोकिलोत्सवः
वसन्तदूतो ऽम्लफलो मदाढ्यो मन्मथालयः
bhṛṅgābhīṣṭaḥ sīdhuraso madhūlī kokilotsavaḥ
vasantadūto 'mlaphalo madāḍhyo manmathālayaḥ
- 11
मध्वावासः सुमदनः पिकरागो नृपप्रियः
प्रियाम्बुः कोकिलावासः स प्रोक्तस्त्रिकराह्वयः
madhvāvāsaḥ sumadanaḥ pikarāgo nṛpapriyaḥ
priyāmbuḥ kokilāvāsaḥ sa proktastrikarāhvayaḥ
- 12
आम्रः कषायाम्लरसः सुगन्धिः कण्ठामयघ्नो ऽग्निकरश्च बालः
पित्तप्रकोपानिलरक्तदोषप्रदः पटुत्वादिरुचिप्रदश्च
āmraḥ kaṣāyāmlarasaḥ sugandhiḥ kaṇṭhāmayaghno 'gnikaraśca bālaḥ
pittaprakopānilaraktadoṣapradaḥ paṭutvādirucipradaśca
- 13
बालं पित्तानिलकफकरं तच्च बद्धास्थि तादृक्पक्वं दोषत्रितयशमनं स्वादु पुष्टिं गुरुं च
दत्ते धातुप्रचयम् अधिकं तर्पणं कान्तिकारि ख्यातं तृष्णाश्रमशमकृतौ चूतजातं फलं स्यात्
bālaṃ pittānilakaphakaraṃ tacca baddhāsthi tādṛkpakvaṃ doṣatritayaśamanaṃ svādu puṣṭiṃ guruṃ ca
datte dhātupracayam adhikaṃ tarpaṇaṃ kāntikāri khyātaṃ tṛṣṇāśramaśamakṛtau cūtajātaṃ phalaṃ syāt
- 14
कोशाम्रश्च घनस्कन्धो वनाम्रो जन्तुपादपः
क्षुद्राम्रश्चेति रक्ताम्रो लाक्षावृक्षः सुरक्तकः
kośāmraśca ghanaskandho vanāmro jantupādapaḥ
kṣudrāmraśceti raktāmro lākṣāvṛkṣaḥ suraktakaḥ
- 15
कोशाम्रम् अम्लम् अनिलापहरं कफार्त्तिपित्तप्रदं गुरु विदाहविशोफकारि
पक्वं भवेन्मधुरम् ईषद् अपारम् अम्लं पट्वादियुक्तरुचिदीपनपुष्टिबल्यम्
kośāmram amlam anilāpaharaṃ kaphārttipittapradaṃ guru vidāhaviśophakāri
pakvaṃ bhavenmadhuram īṣad apāram amlaṃ paṭvādiyuktarucidīpanapuṣṭibalyam
- 16
राजाम्रो ऽन्यो राजफलः स्मराम्रः कोकिलोत्सवः
मधुरः कोकिलानन्दः कामेष्टो नृपवल्लभः
rājāmro 'nyo rājaphalaḥ smarāmraḥ kokilotsavaḥ
madhuraḥ kokilānandaḥ kāmeṣṭo nṛpavallabhaḥ
- 17
अन्यो महाराजचूतो महाराजाम्रकस्तथा
स्थूलाम्रो मन्मथावासः कङ्को नीलकपित्थकः
anyo mahārājacūto mahārājāmrakastathā
sthūlāmro manmathāvāsaḥ kaṅko nīlakapitthakaḥ
- 18
कामायुधः कामफलो राजपुत्रो नृपात्मजः
महाराजफलः कामो महाचूतस्त्रयोदश
kāmāyudhaḥ kāmaphalo rājaputro nṛpātmajaḥ
mahārājaphalaḥ kāmo mahācūtastrayodaśa
- 19
तस्यापि श्रेष्ठतो ऽन्याम्रो रसालो बद्धपूर्वकः
ज्ञेयश्चक्रलताम्रश्च मध्वाम्रः सितजाम्रकः
वनेज्यो मन्मथानन्दो मदनेच्छाफलो मुनिः
tasyāpi śreṣṭhato 'nyāmro rasālo baddhapūrvakaḥ
jñeyaścakralatāmraśca madhvāmraḥ sitajāmrakaḥ
vanejyo manmathānando madanecchāphalo muniḥ
- 20
राजाम्राः कोमलाः सर्वे कट्वम्लाः पित्तदाहदाः
सुपक्वाः स्वादुमाधुर्याः पुष्टिवीर्यबलप्रदाः
rājāmrāḥ komalāḥ sarve kaṭvamlāḥ pittadāhadāḥ
supakvāḥ svādumādhuryāḥ puṣṭivīryabalapradāḥ
- 21
राजाम्रेषु त्रिषु प्रोक्तं साम्यम् एव रसाधिकम्
गुणाधिकं तु विज्ञेयं पर्यायाद् उत्तरोत्तरम्
rājāmreṣu triṣu proktaṃ sāmyam eva rasādhikam
guṇādhikaṃ tu vijñeyaṃ paryāyād uttarottaram
- 22
बालं राजफलं कफास्रपवनश्वासार्तिपित्तप्रदं मध्यं तादृशम् एव दोषबहुलं भूयः कषायाम्लकम्
पक्वं चेन्मधुरं त्रिदोषशमनं तृष्णाविदाहश्रमश्वासारोचकमोचकं गुरु हिमं वृष्यातिचूताह्वयम्
bālaṃ rājaphalaṃ kaphāsrapavanaśvāsārtipittapradaṃ madhyaṃ tādṛśam eva doṣabahulaṃ bhūyaḥ kaṣāyāmlakam
pakvaṃ cenmadhuraṃ tridoṣaśamanaṃ tṛṣṇāvidāhaśramaśvāsārocakamocakaṃ guru himaṃ vṛṣyāticūtāhvayam
- 23
आम्रत्वचा कषाया च मूलं सौगन्धि तादृशम्
रुच्यं संग्राहि शिशिरं पुष्पं तु रुचिदीपनम्
āmratvacā kaṣāyā ca mūlaṃ saugandhi tādṛśam
rucyaṃ saṃgrāhi śiśiraṃ puṣpaṃ tu rucidīpanam
- 24
जम्बूस्तु सुरभिपत्त्रा नीलफला श्यामला महास्कन्धा
राजार्हा राजफला शुकप्रिया मेघमोदिनी नवाह्वा
jambūstu surabhipattrā nīlaphalā śyāmalā mahāskandhā
rājārhā rājaphalā śukapriyā meghamodinī navāhvā
- 25
जम्बूः कषायमधुरा श्रमपित्तदाहकण्ठार्तिशोषशमनी क्रिमिदोषहन्त्री
श्वासातिसारकफकासविनाशनी च विष्टम्भिनी भवति रोचनपाचनी च
jambūḥ kaṣāyamadhurā śramapittadāhakaṇṭhārtiśoṣaśamanī krimidoṣahantrī
śvāsātisārakaphakāsavināśanī ca viṣṭambhinī bhavati rocanapācanī ca
- 26
महाजम्बू राजजम्बूः स्वर्णमाता महाफला
शुकप्रिया कोकिलेष्टा महानीला बृहत्फला
mahājambū rājajambūḥ svarṇamātā mahāphalā
śukapriyā kokileṣṭā mahānīlā bṛhatphalā
- 27
महाजम्बूर् उष्णा समधुरकषाया श्रमहरा निरस्यत्य् आस्यस्थं झटिति जडिमानं स्वरकरी
विधत्ते विष्टम्भं शमयति च शोषं वितनुते श्रमातीसारार्त्तिश्वसितकफकासप्रशमनम्
mahājambūr uṣṇā samadhurakaṣāyā śramaharā nirasyaty āsyasthaṃ jhaṭiti jaḍimānaṃ svarakarī
vidhatte viṣṭambhaṃ śamayati ca śoṣaṃ vitanute śramātīsārārttiśvasitakaphakāsapraśamanam
- 28
काकजम्बूः काकफला नादेयी काकवल्लभा
भृङ्गेष्टा काकनीला च ध्वाङ्क्षजम्बूर्धनप्रिया
kākajambūḥ kākaphalā nādeyī kākavallabhā
bhṛṅgeṣṭā kākanīlā ca dhvāṅkṣajambūrdhanapriyā
- 29
काकजम्बूः कषायाम्ला पाके तु मधुरा गुरुः
दाहश्रमातिसारघ्नी वीर्यपुष्टिबलप्रदा
kākajambūḥ kaṣāyāmlā pāke tu madhurā guruḥ
dāhaśramātisāraghnī vīryapuṣṭibalapradā
- 30
अन्या च भूमिजम्बूर्ह्रस्वफला भृङ्गवल्लभा ह्रस्वा
भूजम्बूर्भ्रमरेष्टा पिकभक्षा काष्ठजम्बूश्च
anyā ca bhūmijambūrhrasvaphalā bhṛṅgavallabhā hrasvā
bhūjambūrbhramareṣṭā pikabhakṣā kāṣṭhajambūśca

