30 shlokas
- 1
अथ धरणिधरित्रीभूतधात्रीधराभूक्षितिमहिधरणीडाक्ष्मावनीमेदिनीज्या
अवनिरुदधिवस्त्रा गौः क्षमा क्षौणिर् उर्वी कुरपि वसुमतीरा काश्यपी रत्नगर्भा
atha dharaṇidharitrībhūtadhātrīdharābhūkṣitimahidharaṇīḍākṣmāvanīmedinījyā
avanirudadhivastrā gauḥ kṣamā kṣauṇir urvī kurapi vasumatīrā kāśyapī ratnagarbhā
- 2
क्षमादिमा भूमिरिला वसुन्धरा वरा च धात्री वसुधाचलोर्वरा
विश्वम्भराद्या जगती क्षिती रसा पृथ्वी च गोत्रा पृथिवी पृथुर्मही
kṣamādimā bhūmirilā vasundharā varā ca dhātrī vasudhācalorvarā
viśvambharādyā jagatī kṣitī rasā pṛthvī ca gotrā pṛthivī pṛthurmahī
- 3
क्षौणी सर्वसहानन्ता भूतमाता च निश्चला
भूमी बीजप्रसूः श्यामा क्रोडकान्ता च कीर्तिता
kṣauṇī sarvasahānantā bhūtamātā ca niścalā
bhūmī bījaprasūḥ śyāmā kroḍakāntā ca kīrtitā
- 4
सा भूमिर् उर्वराख्या या सर्वशस्योद्भवप्रदा
समस्तवस्तूद्भवनाद् उर्वरा नाम भूरियम्
sā bhūmir urvarākhyā yā sarvaśasyodbhavapradā
samastavastūdbhavanād urvarā nāma bhūriyam
- 5
मृन्मृत्तिका प्रशस्ता सा मृत्सा मृत्स्नेति चेष्यते
mṛnmṛttikā praśastā sā mṛtsā mṛtsneti ceṣyate
- 6
क्षारा मृदूषरो देशस्तद्वान् इरणम् ऊषरम्
खिलम् अप्रहतं प्राहुर्धन्वा तु मरुर् उच्यते
kṣārā mṛdūṣaro deśastadvān iraṇam ūṣaram
khilam aprahataṃ prāhurdhanvā tu marur ucyate
- 7
मरुप्रायस्तु यो देशः स चोक्तो जाङ्गलाभिधः
कृष्णमृत्कृष्णभूमिः स्यात्पाण्डुभूमिस्तु पाण्डुमृत्
maruprāyastu yo deśaḥ sa cokto jāṅgalābhidhaḥ
kṛṣṇamṛtkṛṣṇabhūmiḥ syātpāṇḍubhūmistu pāṇḍumṛt
- 8
स शार्करः शार्करिलो देशो यः शर्करान्वितः
सैकतः स्यात्सिकतिलः सिकतावांश्च यो भवेत्
sa śārkaraḥ śārkarilo deśo yaḥ śarkarānvitaḥ
saikataḥ syātsikatilaḥ sikatāvāṃśca yo bhavet
- 9
देशो जनपदो नीवृद्विषयश्चोपवर्तनम्
प्रदेशः स्थानम् आख्या भूर् अवकाशः स्थितिः पदम्
deśo janapado nīvṛdviṣayaścopavartanam
pradeśaḥ sthānam ākhyā bhūr avakāśaḥ sthitiḥ padam
- 10
नद्यम्बुजैर्भृतो धान्यैर्नदीमात्रक उच्यते
वृष्ट्यम्बुजैस्तु तैर् एष देशः स्याद्देवमातृकः
nadyambujairbhṛto dhānyairnadīmātraka ucyate
vṛṣṭyambujaistu tair eṣa deśaḥ syāddevamātṛkaḥ
- 11
नदीवृष्टिजलोद्भूतैर्नानाधान्यैः समावृतः
देशो द्वयानुगमनात्स द्वैमातृक उच्यते
nadīvṛṣṭijalodbhūtairnānādhānyaiḥ samāvṛtaḥ
deśo dvayānugamanātsa dvaimātṛka ucyate
- 12
मुद्गादीनां क्षेत्रम् उद्भूतिदं यत्तन्मौद्गीनं कोद्रवीणं तथान्यत्
व्रैहेयं स्यात्किंच शालेयम् एवं बुद्धाणव्यञ्चाणवीनं च विद्यात्
mudgādīnāṃ kṣetram udbhūtidaṃ yattanmaudgīnaṃ kodravīṇaṃ tathānyat
vraiheyaṃ syātkiṃca śāleyam evaṃ buddhāṇavyañcāṇavīnaṃ ca vidyāt
- 13
अथ माष्यं माषीणं भङ्ग्यं भाङ्गीनम् उम्यम् औमीनम्
तिल्यं तैलीनं स्याद् इति षष्टिक्यं च यव्यं च
atha māṣyaṃ māṣīṇaṃ bhaṅgyaṃ bhāṅgīnam umyam aumīnam
tilyaṃ tailīnaṃ syād iti ṣaṣṭikyaṃ ca yavyaṃ ca
- 14
शाकादेर्यत्र निष्पत्तिर् एतत्स्याच्छाकशाकटम्
शाकशाकिनम् इत्य् एतत्तथा वास्तूकशाकटम्
śākāderyatra niṣpattir etatsyācchākaśākaṭam
śākaśākinam ity etattathā vāstūkaśākaṭam
- 15
अथ गिरिधरणीध्रगोत्रभूभृत्शिखरिशिलोच्चयशैलसानुमन्तः
क्षितिभृदगनगावनीधराद्रिस्थिरकुधराश्च धराधरो धरश्च
atha giridharaṇīdhragotrabhūbhṛtśikhariśiloccayaśailasānumantaḥ
kṣitibhṛdaganagāvanīdharādristhirakudharāśca dharādharo dharaśca
- 16
अहार्यः पर्वतो ग्रावा कटकी प्रस्थवान् अपि
शृङ्गी च वृक्षवांश्चेति शब्दाः शैलार्थवाचकाः
ahāryaḥ parvato grāvā kaṭakī prasthavān api
śṛṅgī ca vṛkṣavāṃśceti śabdāḥ śailārthavācakāḥ
- 17
मध्यमस्तु नितम्बः स्यात्कटकं मेखला च सा
तटे तटी प्रपातश्च प्रस्थे स्नुः सानुसानुनी
madhyamastu nitambaḥ syātkaṭakaṃ mekhalā ca sā
taṭe taṭī prapātaśca prasthe snuḥ sānusānunī
- 18
शृङ्गं तु शिखरं कूटं कन्दरे कन्दरा दरी
बिलं गुहा शिलासन्धिर्देवखातं च गह्वरम्
śṛṅgaṃ tu śikharaṃ kūṭaṃ kandare kandarā darī
bilaṃ guhā śilāsandhirdevakhātaṃ ca gahvaram
- 19
प्रत्यन्तगिरयः पादा गण्डशैलाश्च्युतोपलाः
आकरः खनिर् इत्य् उक्तो धातवो गैरिकादयः
pratyantagirayaḥ pādā gaṇḍaśailāścyutopalāḥ
ākaraḥ khanir ity ukto dhātavo gairikādayaḥ
- 20
ग्रावा प्रस्तरपाषाणौ दृषदश्मोपलः शिला
लोहानि विविधानि स्युर् अश्मसारादिसंज्ञया
grāvā prastarapāṣāṇau dṛṣadaśmopalaḥ śilā
lohāni vividhāni syur aśmasārādisaṃjñayā
- 21
काननं गहनं सत्रं कान्तारं विपिनं वनम्
अरण्यम् अटवी दावो दवश्च वनवाचकाः
kānanaṃ gahanaṃ satraṃ kāntāraṃ vipinaṃ vanam
araṇyam aṭavī dāvo davaśca vanavācakāḥ
- 22
अन्यद् उद्यानम् आक्रीडो यत्र क्रीडन्ति रागिणः
नृपालयेषु प्रमदवनम् अन्तःपुरोचितम्
anyad udyānam ākrīḍo yatra krīḍanti rāgiṇaḥ
nṛpālayeṣu pramadavanam antaḥpurocitam
- 23
महावनम् अरण्यानी महारण्यं महाटवी
अथोपवनम् आरामः पुरप्रान्ते वनं तु यत्
mahāvanam araṇyānī mahāraṇyaṃ mahāṭavī
athopavanam ārāmaḥ puraprānte vanaṃ tu yat
- 24
कुजः क्षितिरुहो ऽङ्घ्रिपः शिखरिपादपौ विष्टरः कुठस्तरुर् अनोकहः कुरुहभूरुहद्रुद्रुमाः
अगो नगवनस्पती विटपिशाखिभूजागमा महीजधरणीरुहक्षितिजवृक्षशालादयः
kujaḥ kṣitiruho 'ṅghripaḥ śikharipādapau viṣṭaraḥ kuṭhastarur anokahaḥ kuruhabhūruhadrudrumāḥ
ago nagavanaspatī viṭapiśākhibhūjāgamā mahījadharaṇīruhakṣitijavṛkṣaśālādayaḥ
- 25
फलितः फलवान् एष फलिनश्च फली तथा
फलेग्रहिर् अबन्ध्यो यः स्याद् अमोघफलोदयः
phalitaḥ phalavān eṣa phalinaśca phalī tathā
phalegrahir abandhyo yaḥ syād amoghaphalodayaḥ
- 26
अथावकेशी बन्ध्यो ऽयं विफलो निष्फलो ऽफलः
उक्तौ प्राग् आत्मना भिन्नौ वानस्पत्यवनस्पती
athāvakeśī bandhyo 'yaṃ viphalo niṣphalo 'phalaḥ
uktau prāg ātmanā bhinnau vānaspatyavanaspatī
- 27
मूलं तु नेत्रं पादः स्याद् अङ्घ्रिश्चरणम् इत्य् अपि
उद्भेदस्त्व् अङ्कुरो ज्ञेयः प्ररोहो ऽङ्कूर इत्य् अपि
mūlaṃ tu netraṃ pādaḥ syād aṅghriścaraṇam ity api
udbhedastv aṅkuro jñeyaḥ praroho 'ṅkūra ity api
- 28
अर्वाग्भागो ऽस्य बुध्नः स्यात्नितम्बः सपृथुर्भवेत्
आस्कन्धात्त प्रकाण्डः स्यात्काण्डो दण्डश्च कथ्यते
arvāgbhāgo 'sya budhnaḥ syātnitambaḥ sapṛthurbhavet
āskandhātta prakāṇḍaḥ syātkāṇḍo daṇḍaśca kathyate
- 29
स्कन्धप्रमाणास्य लतास्तु शाखाः स्कन्धोत्थशाखास्तु भवन्ति शालाः
जटाः शिरास्तस्य किलावरोहाः शाखा शिफा मज्जनि सारम् आहुः
skandhapramāṇāsya latāstu śākhāḥ skandhotthaśākhāstu bhavanti śālāḥ
jaṭāḥ śirāstasya kilāvarohāḥ śākhā śiphā majjani sāram āhuḥ
- 30
निष्कुटं कोटरं प्रोक्तं त्वचि वल्कं तु वल्कलम्
नवपुष्पाढ्यशाखाग्रे वल्लरी मञ्जरी तथा
niṣkuṭaṃ koṭaraṃ proktaṃ tvaci valkaṃ tu valkalam
navapuṣpāḍhyaśākhāgre vallarī mañjarī tathā

