88 shlokas
- 1
मांसं तु पिशितं क्रव्यं पलं तु रस्यमस्रजम्
पललं जाङ्गलं कीरम् आमिषं च तद् उच्यते
māṃsaṃ tu piśitaṃ kravyaṃ palaṃ tu rasyamasrajam
palalaṃ jāṅgalaṃ kīram āmiṣaṃ ca tad ucyate
- 2
सद्योहतस्य मांसं श्रेष्ठं हरिणादिकस्य यूनस्तु
ज्ञेयं सुगन्धि पथ्यं जाङ्गलदेशस्थितस्य पथ्यतमम्
sadyohatasya māṃsaṃ śreṣṭhaṃ hariṇādikasya yūnastu
jñeyaṃ sugandhi pathyaṃ jāṅgaladeśasthitasya pathyatamam
- 3
बालस्य वृद्धस्य कृशस्य रोगिणो विषाग्निदग्धस्य मृतस्य चाम्बुषु
त्याज्यं मृगादेः पिशितं तु तस्य विगन्धि शुष्कं च चिरस्थितं च
bālasya vṛddhasya kṛśasya rogiṇo viṣāgnidagdhasya mṛtasya cāmbuṣu
tyājyaṃ mṛgādeḥ piśitaṃ tu tasya vigandhi śuṣkaṃ ca cirasthitaṃ ca
- 4
सर्वं मांसं वातविध्वंसि वृष्यं बल्यं रुच्यं बृंहणं तच्च मांसम्
देशस्थानाच्चात्मसंस्थं स्वभावैर्भूयो नानारूपतां याति नूनम्
sarvaṃ māṃsaṃ vātavidhvaṃsi vṛṣyaṃ balyaṃ rucyaṃ bṛṃhaṇaṃ tacca māṃsam
deśasthānāccātmasaṃsthaṃ svabhāvairbhūyo nānārūpatāṃ yāti nūnam
- 5
तत्रानूपीयमांसं गवयरुरुमृगक्रोडगण्डादिकानां स्निग्धं पथ्यं च बल्यं लघु शशशिखराद्युद्भवं जाङ्गलीयम्
पुष्टिं दीप्तिं च दत्ते रुचिकृदथ लघु स्वादु साधारणीयं वृष्यं बल्यं च रुच्यं रुरुहरिणमृगक्रोडसारङ्गकाणाम्
tatrānūpīyamāṃsaṃ gavayarurumṛgakroḍagaṇḍādikānāṃ snigdhaṃ pathyaṃ ca balyaṃ laghu śaśaśikharādyudbhavaṃ jāṅgalīyam
puṣṭiṃ dīptiṃ ca datte rucikṛdatha laghu svādu sādhāraṇīyaṃ vṛṣyaṃ balyaṃ ca rucyaṃ ruruhariṇamṛgakroḍasāraṅgakāṇām
- 6
मांसं सारसहंसरात्रिविरहिक्रौञ्चादिजं शीतलं स्निग्धं वातकफापहं गुरु ततः स्वादु त्रिदोषापहम्
पथ्यं लावकतित्तिरादिजनितं वृष्यं लघु स्यात्परं चक्रक्रौञ्चमयूरतित्तिरभवं देशत्रयादीदृशम्
māṃsaṃ sārasahaṃsarātrivirahikrauñcādijaṃ śītalaṃ snigdhaṃ vātakaphāpahaṃ guru tataḥ svādu tridoṣāpaham
pathyaṃ lāvakatittirādijanitaṃ vṛṣyaṃ laghu syātparaṃ cakrakrauñcamayūratittirabhavaṃ deśatrayādīdṛśam
- 7
द्रुतो विलम्बितश्चैव प्लवश्चेति गतैस्त्रयः
स्थानतो ऽपि त्रयस्ते तु बिलस्थलजलाश्रयाः
druto vilambitaścaiva plavaśceti gataistrayaḥ
sthānato 'pi trayaste tu bilasthalajalāśrayāḥ
- 8
पुनस्ते तु प्रसहनाः प्रतुदा विष्किरा इति
स्वभावतस्त्रयः प्रोक्ताः क्रमशो मृगपक्षिणः
punaste tu prasahanāḥ pratudā viṣkirā iti
svabhāvatastrayaḥ proktāḥ kramaśo mṛgapakṣiṇaḥ
- 9
अथैषां क्रमशो लक्ष्मगुणान्वक्ष्यामि वर्गशः
एवं नवविधाः प्रोक्तास्त एव मृगपक्षिणः
athaiṣāṃ kramaśo lakṣmaguṇānvakṣyāmi vargaśaḥ
evaṃ navavidhāḥ proktāsta eva mṛgapakṣiṇaḥ
- 10
अजशशहरिणादयः स्वयं ये द्रुतगमना द्रुतसंज्ञकाः स्मृतास्ते
तदुदितपललं च पथ्यबल्यं रचयति वीर्यमदप्रदं लघु स्यात्
ajaśaśahariṇādayaḥ svayaṃ ye drutagamanā drutasaṃjñakāḥ smṛtāste
taduditapalalaṃ ca pathyabalyaṃ racayati vīryamadapradaṃ laghu syāt
- 11
गजखड्गमुखा महामृगा निजगत्यैव विलम्बिताः स्मृतास्ते
बलकृत्पिशितं च पिच्छलं कफकासानिलमान्द्यदं गुरु स्यात्
gajakhaḍgamukhā mahāmṛgā nijagatyaiva vilambitāḥ smṛtāste
balakṛtpiśitaṃ ca picchalaṃ kaphakāsānilamāndyadaṃ guru syāt
- 12
सारसहंसबलाकाश्चक्रक्रौञ्चादयो जले प्लवनात्
प्लवसंज्ञाः कथितास्ते तन्मांसं गुरूष्णं च बलदायि
sārasahaṃsabalākāścakrakrauñcādayo jale plavanāt
plavasaṃjñāḥ kathitāste tanmāṃsaṃ gurūṣṇaṃ ca baladāyi
- 13
अहिनकुलशल्यगोधामूषकमुख्या बिलेशयाः कथिताः
श्वासानिलकासहरं तन्मांसं पित्तदाहकरम्
ahinakulaśalyagodhāmūṣakamukhyā bileśayāḥ kathitāḥ
śvāsānilakāsaharaṃ tanmāṃsaṃ pittadāhakaram
- 14
क्रोडरुरुकुरङ्गाद्या विविधा ये मृगादयः
स्थलेशयास्तु ते सर्वे मांसं सर्वगुणावहम्
kroḍarurukuraṅgādyā vividhā ye mṛgādayaḥ
sthaleśayāstu te sarve māṃsaṃ sarvaguṇāvaham
- 15
झषमकरनक्रकर्कटकूर्मप्रमुखा जलेशयाः कथिताः
मांसं तेषां तु सरं वृष्यं गुरु शिशिरबलसमीरकरम्
jhaṣamakaranakrakarkaṭakūrmapramukhā jaleśayāḥ kathitāḥ
māṃsaṃ teṣāṃ tu saraṃ vṛṣyaṃ guru śiśirabalasamīrakaram
- 16
शार्दूलसिंहशरभर्क्षतरक्षुमुख्या ये ऽन्ये प्रसह्य विनिहन्त्यभिवर्तयन्ति
ते कीर्तिताः प्रसहनाः पललं तदीयम् अर्शःप्रमेहजठरामयजाड्यहारि
śārdūlasiṃhaśarabharkṣatarakṣumukhyā ye 'nye prasahya vinihantyabhivartayanti
te kīrtitāḥ prasahanāḥ palalaṃ tadīyam arśaḥpramehajaṭharāmayajāḍyahāri
- 17
भोक्ता निष्कृष्यामिषं स प्रतुदः प्रोक्तो गृध्रश्येनकाकादिको यः
मांसं तस्य स्वादु संतर्पणं च स्निग्धं बल्यं पित्तदाहास्रदायि
bhoktā niṣkṛṣyāmiṣaṃ sa pratudaḥ prokto gṛdhraśyenakākādiko yaḥ
māṃsaṃ tasya svādu saṃtarpaṇaṃ ca snigdhaṃ balyaṃ pittadāhāsradāyi
- 18
भक्ष्याश्च कुक्कुटकपोतकतित्तिराद्याः क्षौणीं विलिख्य नखरैः खलु वर्तयन्ति
ते विष्किराः प्रकथिताः पिशितं तदीयं वृष्यं कषायमधुरं शिशिरं च रुच्यम्
bhakṣyāśca kukkuṭakapotakatittirādyāḥ kṣauṇīṃ vilikhya nakharaiḥ khalu vartayanti
te viṣkirāḥ prakathitāḥ piśitaṃ tadīyaṃ vṛṣyaṃ kaṣāyamadhuraṃ śiśiraṃ ca rucyam
- 19
अयमेव गुणो ज्ञेयः पक्षिणां च यथाक्रमम्
सर्वस्थानविशेषेण संख्या च गतिर् उच्यते
ayameva guṇo jñeyaḥ pakṣiṇāṃ ca yathākramam
sarvasthānaviśeṣeṇa saṃkhyā ca gatir ucyate
- 20
यत्र स्थिता ये गतितो ऽपि देशादन्यत्र याता मृगपक्षिमुख्याः
स्वस्वोचितस्थाननिवर्तनेन मांसे ऽपि तेषां गुणपर्ययाः स्युः
yatra sthitā ye gatito 'pi deśādanyatra yātā mṛgapakṣimukhyāḥ
svasvocitasthānanivartanena māṃse 'pi teṣāṃ guṇaparyayāḥ syuḥ
- 21
मांसं खड्गमृगोत्थं तु बलकृद्बृंहणं गुरु
māṃsaṃ khaḍgamṛgotthaṃ tu balakṛdbṛṃhaṇaṃ guru
- 22
गवयस्यामिषं बल्यं रुच्यं वृष्यं च बृंहणम्
gavayasyāmiṣaṃ balyaṃ rucyaṃ vṛṣyaṃ ca bṛṃhaṇam
- 23
रुरुक्रव्यं गुरु स्निग्धं मन्दवह्निबलप्रदम्
rurukravyaṃ guru snigdhaṃ mandavahnibalapradam
- 24
अपूतं गोभवं क्रव्यं गुरु वातकफप्रदम्
apūtaṃ gobhavaṃ kravyaṃ guru vātakaphapradam
- 25
वनमहिषामिषं स्याद् ईषल्लघु दीपनं च बलदायि
vanamahiṣāmiṣaṃ syād īṣallaghu dīpanaṃ ca baladāyi
- 26
ग्रामीणमहिषमांसं स्निग्धं निद्राकरं च पित्तहरम्
grāmīṇamahiṣamāṃsaṃ snigdhaṃ nidrākaraṃ ca pittaharam
- 27
हस्तिक्रव्यं गुरु स्निग्धं वातलं श्लेष्मकारकम्
बहुपुष्टिप्रदं चैव दुर्जरं मन्दवह्निदम्
hastikravyaṃ guru snigdhaṃ vātalaṃ śleṣmakārakam
bahupuṣṭipradaṃ caiva durjaraṃ mandavahnidam
- 28
अश्वमांसं भवेद् उष्णं वातघ्नं बलदं लघु
पित्तदाहप्रदं नृणां तद् एतच्चातिसेवनात्
aśvamāṃsaṃ bhaved uṣṇaṃ vātaghnaṃ baladaṃ laghu
pittadāhapradaṃ nṛṇāṃ tad etaccātisevanāt
- 29
उष्ट्रमांसं तु शिशिरं त्रिदोषशमनं लघु
बलपुष्टिप्रदं रुच्यं मधुरं वीर्यवर्धनम्
uṣṭramāṃsaṃ tu śiśiraṃ tridoṣaśamanaṃ laghu
balapuṣṭipradaṃ rucyaṃ madhuraṃ vīryavardhanam
- 30
गर्दभप्रभवं मांसं किंचिद्गुरु बलप्रदम्
रुच्यं तु वन्यजं शैत्यं बहुवीर्यबलप्रदम्
gardabhaprabhavaṃ māṃsaṃ kiṃcidguru balapradam
rucyaṃ tu vanyajaṃ śaityaṃ bahuvīryabalapradam

