124 shlokas
- 1
अथातो ऽतीसारचिकित्सितं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
अतीसारो हि भूयिष्ठं भवत्यामाशयान्वयः
हत्वाग्निं वातजे ऽप्यस्मात्प्राक्तस्मिंल्लङ्घनं हितम्
athāto 'tīsāracikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
atīsāro hi bhūyiṣṭhaṃ bhavatyāmāśayānvayaḥ
hatvāgniṃ vātaje 'pyasmātprāktasmiṃllaṅghanaṃ hitam
- 2
शूलानाहप्रसेकार्तं वामयेद् अतिसारिणम्
दोषाः संनिचिता ये च विदग्धाहारमूर्छिताः
śūlānāhaprasekārtaṃ vāmayed atisāriṇam
doṣāḥ saṃnicitā ye ca vidagdhāhāramūrchitāḥ
- 3
अतीसाराय कल्पन्ते तेषूपेक्षैव भेषजम्
भृशोत्क्लेशप्रवृत्तेषु स्वयम् एव चलात्मसु
atīsārāya kalpante teṣūpekṣaiva bheṣajam
bhṛśotkleśapravṛtteṣu svayam eva calātmasu
- 4
न तु संग्रहणं योज्यं पूर्वम् आमातिसारिणि
अपि चाध्मानगुरुताशूलस्तैमित्यकारिणि
na tu saṃgrahaṇaṃ yojyaṃ pūrvam āmātisāriṇi
api cādhmānagurutāśūlastaimityakāriṇi
- 5
प्राणदा प्राणदा दोषे विबद्धे सम्प्रवर्तिनी
पिबेत्प्रक्वथितास्तोये मध्यदोषो विशोषयन्
prāṇadā prāṇadā doṣe vibaddhe sampravartinī
pibetprakvathitāstoye madhyadoṣo viśoṣayan
- 6
भूतिकपिप्पलीशुण्ठीवचाधान्यहरीतकीः
अथवा बिल्वधनिकामुस्तनागरवालकम्
bhūtikapippalīśuṇṭhīvacādhānyaharītakīḥ
athavā bilvadhanikāmustanāgaravālakam
- 7
विडपाठावचापथ्याकृमिजिन्नागराणि वा
शुण्ठीघनवचामाद्रीबिल्ववत्सकहिङ्गु वा
viḍapāṭhāvacāpathyākṛmijinnāgarāṇi vā
śuṇṭhīghanavacāmādrībilvavatsakahiṅgu vā
- 8
शस्यते त्वल्पदोषाणाम् उपवासो ऽतिसारिणाम्
वचाप्रतिविषाभ्यां वा मुस्तापर्पटकेन वा
śasyate tvalpadoṣāṇām upavāso 'tisāriṇām
vacāprativiṣābhyāṃ vā mustāparpaṭakena vā
- 9
ह्रीवेरनागराभ्यां वा विपक्वं पाययेज्जलम्
युक्ते ऽन्नकाले क्षुत्क्षामं लघ्वन्नप्रति भोजयेत्
hrīveranāgarābhyāṃ vā vipakvaṃ pāyayejjalam
yukte 'nnakāle kṣutkṣāmaṃ laghvannaprati bhojayet
- 10
तथा स शीघ्रं प्राप्नोति रुचिम् अग्निबलं बलम्
तक्रेणावन्तिसोमेन यवाग्वा तर्पणेन वा
tathā sa śīghraṃ prāpnoti rucim agnibalaṃ balam
takreṇāvantisomena yavāgvā tarpaṇena vā
- 11
सुरया मधुना वाथ यथासात्म्यम् उपाचरेत्
भोज्यानि कल्पयेद् ऊर्ध्वं ग्राहिदीपनपाचनैः
surayā madhunā vātha yathāsātmyam upācaret
bhojyāni kalpayed ūrdhvaṃ grāhidīpanapācanaiḥ
- 12
बालबिल्वशठीधान्यहिङ्गुवृक्षाम्लदाडिमैः
पलाशहपुषाजाजीयवानीविडसैन्धवैः
bālabilvaśaṭhīdhānyahiṅguvṛkṣāmladāḍimaiḥ
palāśahapuṣājājīyavānīviḍasaindhavaiḥ
- 13
लघुना पञ्चमूलेन पञ्चकोलेन पाठया
शालिपर्णीबलाबिल्वैः पृश्निपर्ण्या च साधिता
laghunā pañcamūlena pañcakolena pāṭhayā
śāliparṇībalābilvaiḥ pṛśniparṇyā ca sādhitā
- 14
दाडिमाम्ला हिता पेया कफपित्ते समुल्बणे
अभयापिप्पलीमूलबिल्वैर्वातानुलोमनी
dāḍimāmlā hitā peyā kaphapitte samulbaṇe
abhayāpippalīmūlabilvairvātānulomanī
- 15
विबद्धं दोषबहुलो दीप्ताग्निर्यो ऽतिसार्यते
कृष्णाविडङ्गत्रिफलाकषायैस्तं विरेचयेत्
vibaddhaṃ doṣabahulo dīptāgniryo 'tisāryate
kṛṣṇāviḍaṅgatriphalākaṣāyaistaṃ virecayet
- 16
पेयां युञ्ज्याद्विरिक्तस्य वातघ्नैर्दीपनैः कृताम्
आमे परिणते यस्तु दीप्ते ऽग्नावुपवेश्यते
peyāṃ yuñjyādviriktasya vātaghnairdīpanaiḥ kṛtām
āme pariṇate yastu dīpte 'gnāvupaveśyate
- 17
सफेनपिच्छं सरुजं सविबन्धं पुनः पुनः
अल्पाल्पम् अल्पशमलं निर्विड्वा सप्रवाहिकम्
saphenapicchaṃ sarujaṃ savibandhaṃ punaḥ punaḥ
alpālpam alpaśamalaṃ nirviḍvā sapravāhikam
- 18
दधितैलघृतक्षीरैः स शुण्ठीं सगुडां पिबेत्
स्विन्नानि गुडतैलेन भक्षयेद्बदराणि वा
dadhitailaghṛtakṣīraiḥ sa śuṇṭhīṃ saguḍāṃ pibet
svinnāni guḍatailena bhakṣayedbadarāṇi vā
- 19
गाढविड्विहितैः शाकैर्बहुस्नेहैस्तथा रसैः
क्षुधितं भोजयेद् एनं दधिदाडिमसाधितैः
gāḍhaviḍvihitaiḥ śākairbahusnehaistathā rasaiḥ
kṣudhitaṃ bhojayed enaṃ dadhidāḍimasādhitaiḥ
- 20
शाल्योदनं तिलैर्माषैर्मुद्गैर्वा साधु साधितम्
शठ्या मूलकपोतायाः पाठायाः स्वस्तिकस्य वा
śālyodanaṃ tilairmāṣairmudgairvā sādhu sādhitam
śaṭhyā mūlakapotāyāḥ pāṭhāyāḥ svastikasya vā
- 21
सूषायवानीकर्कारुक्षीरिणीचिर्भटस्य वा
उपोदकाया जीवन्त्या वाकुच्या वास्तुकस्य वा
sūṣāyavānīkarkārukṣīriṇīcirbhaṭasya vā
upodakāyā jīvantyā vākucyā vāstukasya vā
- 22
सुवर्चलायाश्चुञ्चोर्वा लोणिकाया रसैरपि
कूर्मवर्तकलोपाकशिखितित्तिरिकौक्कुटैः
suvarcalāyāścuñcorvā loṇikāyā rasairapi
kūrmavartakalopākaśikhitittirikaukkuṭaiḥ
- 23
बिल्वमुस्ताक्षिभैषज्यधातकीपुष्पनागरैः
पक्वातीसारजित्तक्रे यवागूर्दाधिकी तथा
bilvamustākṣibhaiṣajyadhātakīpuṣpanāgaraiḥ
pakvātīsārajittakre yavāgūrdādhikī tathā
- 24
कपित्थकच्छुराफञ्जीयूथिकावटशेलुजैः
दाडिमीशणकार्पासीशाल्मलीनां च पल्लवैः
kapitthakacchurāphañjīyūthikāvaṭaśelujaiḥ
dāḍimīśaṇakārpāsīśālmalīnāṃ ca pallavaiḥ
- 25
कल्को बिल्वशलाटूनां तिलकल्कश्च तत्समः
दध्नः सरो ऽम्लः सस्नेहः खलो हन्ति प्रवाहिकाम्
kalko bilvaśalāṭūnāṃ tilakalkaśca tatsamaḥ
dadhnaḥ saro 'mlaḥ sasnehaḥ khalo hanti pravāhikām
- 26
मरिचं धनिकाजाजी तिन्तिडीकं शठी विडम्
दाडिमं धातकी पाठा त्रिफला पञ्चकोलकम्
maricaṃ dhanikājājī tintiḍīkaṃ śaṭhī viḍam
dāḍimaṃ dhātakī pāṭhā triphalā pañcakolakam
- 27
यावशूकं कपित्थाम्रजम्बूमध्यं सदीप्यकम्
पिष्टैः षड्गुणबिल्वैस्तैर्दध्नि मुद्गरसे गुडे
yāvaśūkaṃ kapitthāmrajambūmadhyaṃ sadīpyakam
piṣṭaiḥ ṣaḍguṇabilvaistairdadhni mudgarase guḍe
- 28
स्नेहे च यमके सिद्धः खलो ऽयम् अपराजितः
दीपनः पाचनो ग्राही रुच्यो बिम्बिशिनाशनः
snehe ca yamake siddhaḥ khalo 'yam aparājitaḥ
dīpanaḥ pācano grāhī rucyo bimbiśināśanaḥ
- 29
कोलानां बालबिल्वानां कल्कैः शालियवस्य च
मुद्गमाषतिलानां च धान्ययूषं प्रकल्पयेत्
kolānāṃ bālabilvānāṃ kalkaiḥ śāliyavasya ca
mudgamāṣatilānāṃ ca dhānyayūṣaṃ prakalpayet
- 30
ऐकध्यं यमके भृष्टं दधिदाडिमसारिकम्
वर्चःक्षये शुष्कमुखं शाल्यन्नं तेन भोजयेत्
aikadhyaṃ yamake bhṛṣṭaṃ dadhidāḍimasārikam
varcaḥkṣaye śuṣkamukhaṃ śālyannaṃ tena bhojayet

