57 shlokas
- 1
अथातः पाण्डुरोगचिकित्सितं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
पाण्ड्वामयी पिबेत्सर्पिरादौ कल्याणकाह्वयम्
पञ्चगव्यं महातिक्तं शृतं वारग्वधादिना
athātaḥ pāṇḍurogacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
pāṇḍvāmayī pibetsarpirādau kalyāṇakāhvayam
pañcagavyaṃ mahātiktaṃ śṛtaṃ vāragvadhādinā
- 2
दाडिमात्कुडवो धान्यात्कुडवार्धं पलं पलम्
चित्रकाच्छृङ्गवेराच्च पिप्पल्यर्धपलं च तैः
dāḍimātkuḍavo dhānyātkuḍavārdhaṃ palaṃ palam
citrakācchṛṅgaverācca pippalyardhapalaṃ ca taiḥ
- 3
कल्कितैर्विंशतिपलं घृतस्य सलिलाढके
सिद्धं हृत्पाण्डुगुल्मार्शःप्लीहवातकफार्तिनुत्
kalkitairviṃśatipalaṃ ghṛtasya salilāḍhake
siddhaṃ hṛtpāṇḍugulmārśaḥplīhavātakaphārtinut
- 4
दीपनं श्वासकासघ्नं मूढवातानुलोमनम्
दुःखप्रसविनीनां च वन्ध्यानां च प्रशस्यते
dīpanaṃ śvāsakāsaghnaṃ mūḍhavātānulomanam
duḥkhaprasavinīnāṃ ca vandhyānāṃ ca praśasyate
- 5
स्नेहितं वामयेत्तीक्ष्णैः पुनः स्निग्धं च शोधयेत्
पयसा मूत्रयुक्तेन बहुशः केवलेन वा
snehitaṃ vāmayettīkṣṇaiḥ punaḥ snigdhaṃ ca śodhayet
payasā mūtrayuktena bahuśaḥ kevalena vā
- 6
दन्तीफलरसे कोष्णे काश्मर्याञ्जलिम् आसुतम्
द्राक्षाञ्जलिं वा मृदितं तत्पिबेत्पाण्डुरोगजित्
dantīphalarase koṣṇe kāśmaryāñjalim āsutam
drākṣāñjaliṃ vā mṛditaṃ tatpibetpāṇḍurogajit
- 7
मूत्रेण पिष्टां पथ्यां वा तत्सिद्धं वा फलत्रयम्
स्वर्णक्षीरीत्रिवृच्छ्यामाभद्रदारुमहौषधम्
mūtreṇa piṣṭāṃ pathyāṃ vā tatsiddhaṃ vā phalatrayam
svarṇakṣīrītrivṛcchyāmābhadradārumahauṣadham
- 8
गोमूत्राञ्जलिना पिष्टं शृतं तेनैव वा पिबेत्
साधितं क्षीरम् एभिर्वा पिबेद्दोषानुलोमनम्
gomūtrāñjalinā piṣṭaṃ śṛtaṃ tenaiva vā pibet
sādhitaṃ kṣīram ebhirvā pibeddoṣānulomanam
- 9
मूत्रे स्थितं वा सप्ताहं पयसायोरजः पिबेत्
जीर्णे क्षीरेण भुञ्जीत रसेन मधुरेण वा
mūtre sthitaṃ vā saptāhaṃ payasāyorajaḥ pibet
jīrṇe kṣīreṇa bhuñjīta rasena madhureṇa vā
- 10
शुद्धश्चोभयतो लिह्यात्पथ्यां मधुघृतद्रुताम्
विशालाकटुकामुस्ताकुष्ठदारुकलिङ्गकाः
śuddhaścobhayato lihyātpathyāṃ madhughṛtadrutām
viśālākaṭukāmustākuṣṭhadārukaliṅgakāḥ
- 11
कर्षांशा द्विपिचुर्मूर्वा कर्षार्धांशा घुणप्रिया
पीत्वा तच्चूर्णम् अम्भोभिः सुखैर्लिह्यात्ततो मधु
karṣāṃśā dvipicurmūrvā karṣārdhāṃśā ghuṇapriyā
pītvā taccūrṇam ambhobhiḥ sukhairlihyāttato madhu
- 12
पाण्डुरोगं ज्वरं दाहं कासं श्वासम् अरोचकम्
गुल्मानाहामवातांश्च रक्तपित्तं च तज्जयेत्
pāṇḍurogaṃ jvaraṃ dāhaṃ kāsaṃ śvāsam arocakam
gulmānāhāmavātāṃśca raktapittaṃ ca tajjayet
- 13
वासागुडूचीत्रिफलाकट्वीभूनिम्बनिम्बजः
क्वाथः क्षौद्रयुतो हन्ति पाण्डुपित्तास्रकामलाः
vāsāguḍūcītriphalākaṭvībhūnimbanimbajaḥ
kvāthaḥ kṣaudrayuto hanti pāṇḍupittāsrakāmalāḥ
- 14
व्योषाग्निवेल्लत्रिफलामुस्तैस्तुल्यम् अयोरजः
चूर्णितं तक्रमध्वाज्यकोष्णाम्भोभिः प्रयोजितम्
vyoṣāgnivellatriphalāmustaistulyam ayorajaḥ
cūrṇitaṃ takramadhvājyakoṣṇāmbhobhiḥ prayojitam
- 15
कामलापाण्डुहृद्रोगकुष्ठार्शोमेहनाशनम्
गुडनागरमण्डूरतिलांशान्मानतः समान्
kāmalāpāṇḍuhṛdrogakuṣṭhārśomehanāśanam
guḍanāgaramaṇḍūratilāṃśānmānataḥ samān
- 16
पिप्पलीद्विगुणान्दद्याद्गुटिकां पाण्डुरोगिणे
ताप्यं दार्व्यास्त्वचं चव्यं ग्रन्थिकं देवदारु च
pippalīdviguṇāndadyādguṭikāṃ pāṇḍurogiṇe
tāpyaṃ dārvyāstvacaṃ cavyaṃ granthikaṃ devadāru ca
- 17
व्योषादिनवकं चैतच्चूर्णयेद्द्विगुणं ततः
मण्डूरं चाञ्जननिभं सर्वतो ऽष्टगुणे ऽथ तत्
vyoṣādinavakaṃ caitaccūrṇayeddviguṇaṃ tataḥ
maṇḍūraṃ cāñjananibhaṃ sarvato 'ṣṭaguṇe 'tha tat
- 18
पृथग्विपक्वे गोमूत्रे वटकीकरणक्षमे
प्रक्षिप्य वटकान्कुर्यात्तान्खादेत्तक्रभोजनः
pṛthagvipakve gomūtre vaṭakīkaraṇakṣame
prakṣipya vaṭakānkuryāttānkhādettakrabhojanaḥ
- 19
एते मण्डूरवटकाः प्राणदाः पाण्डुरोगिणाम्
कुष्ठान्यजरकं शोफम् ऊरुस्तम्भम् अरोचकम्
ete maṇḍūravaṭakāḥ prāṇadāḥ pāṇḍurogiṇām
kuṣṭhānyajarakaṃ śopham ūrustambham arocakam
- 20
अर्शांसि कामलां मेहान्प्लीहानं शमयन्ति च
ताप्याद्रिजतुरौप्यायोमलाः पञ्चपलाः पृथक्
arśāṃsi kāmalāṃ mehānplīhānaṃ śamayanti ca
tāpyādrijaturaupyāyomalāḥ pañcapalāḥ pṛthak
- 21
चित्रकत्रिफलाव्योषविडङ्गैः पालिकैः सह
शर्कराष्टपलोन्मिश्राश्चूर्णिता मधुना द्रुताः
citrakatriphalāvyoṣaviḍaṅgaiḥ pālikaiḥ saha
śarkarāṣṭapalonmiśrāścūrṇitā madhunā drutāḥ
- 22
पाण्डुरोगं विषं कासं यक्ष्माणं विषमं ज्वरम्
कुष्ठान्यजरकं मेहं शोफं श्वासम् अरोचकम्
pāṇḍurogaṃ viṣaṃ kāsaṃ yakṣmāṇaṃ viṣamaṃ jvaram
kuṣṭhānyajarakaṃ mehaṃ śophaṃ śvāsam arocakam
- 23
विशेषाद्धन्त्यपस्मारं कामलां गुदजानि च
कौटजत्रिफलानिम्बपटोलघननागरैः
viśeṣāddhantyapasmāraṃ kāmalāṃ gudajāni ca
kauṭajatriphalānimbapaṭolaghananāgaraiḥ
- 24
भावितानि दशाहानि रसैर्द्वित्रिगुणानि वा
शिलाजतुपलान्यष्टौ तावती सितशर्करा
bhāvitāni daśāhāni rasairdvitriguṇāni vā
śilājatupalānyaṣṭau tāvatī sitaśarkarā
- 25
त्वक्क्षीरीपिप्पलीधात्रीकर्कटाख्याः पलोन्मिताः
निदिग्ध्याः फलमूलाभ्यां पलं युक्त्या त्रिजातकम्
tvakkṣīrīpippalīdhātrīkarkaṭākhyāḥ palonmitāḥ
nidigdhyāḥ phalamūlābhyāṃ palaṃ yuktyā trijātakam
- 26
मधुत्रिपलसंयुक्तान्कुर्याद् अक्षसमान्गुडान्
दाडिमाम्बुपयःपक्षिरसतोयसुरासवान्
madhutripalasaṃyuktānkuryād akṣasamānguḍān
dāḍimāmbupayaḥpakṣirasatoyasurāsavān
- 27
तान्भक्षयित्वानुपिबेन्निरन्नो भुक्त एव वा
पाण्डुकुष्ठज्वरप्लीहतमकार्शोभगन्दरम्
tānbhakṣayitvānupibenniranno bhukta eva vā
pāṇḍukuṣṭhajvaraplīhatamakārśobhagandaram
- 28
हृन्मूत्रपूतिशुक्राग्निदोषशोषगरोदरम्
कासासृग्दरपित्तासृक्शोफगुल्मगलामयान्
hṛnmūtrapūtiśukrāgnidoṣaśoṣagarodaram
kāsāsṛgdarapittāsṛkśophagulmagalāmayān
- 29
मेहवर्ध्मभ्रमान्हन्युः सर्वदोषहराः शिवाः
द्राक्षाप्रस्थं कणाप्रस्थं शर्करार्धतुलां तथा
mehavardhmabhramānhanyuḥ sarvadoṣaharāḥ śivāḥ
drākṣāprasthaṃ kaṇāprasthaṃ śarkarārdhatulāṃ tathā
- 30
द्विपलं मधुकं शुण्ठीं त्वक्क्षीरीं च विचूर्णितम्
धात्रीफलरसद्रोणे तत्क्षिप्त्वा लेहवत्पचेत्
dvipalaṃ madhukaṃ śuṇṭhīṃ tvakkṣīrīṃ ca vicūrṇitam
dhātrīphalarasadroṇe tatkṣiptvā lehavatpacet

