50 shlokas
- 1
अथातो रक्तपित्तचिकित्सितं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
ऊर्ध्वगं बलिनो ऽवेगम् एकदोषानुगं नवम्
रक्तपित्तं सुखे काले साधयेन्निरुपद्रवम्
athāto raktapittacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
ūrdhvagaṃ balino 'vegam ekadoṣānugaṃ navam
raktapittaṃ sukhe kāle sādhayennirupadravam
- 2
अधोगं यापयेद्रक्तं यच्च दोषद्वयानुगम्
शान्तं शान्तं पुनः कुप्यन्मार्गान्मार्गान्तरं च यत्
adhogaṃ yāpayedraktaṃ yacca doṣadvayānugam
śāntaṃ śāntaṃ punaḥ kupyanmārgānmārgāntaraṃ ca yat
- 3
अतिप्रवृत्तं मन्दाग्नेस्त्रिदोषं द्विपथं त्यजेत्
ज्ञात्वा निदानम् अयनं मलावनुबलौ बलम्
atipravṛttaṃ mandāgnestridoṣaṃ dvipathaṃ tyajet
jñātvā nidānam ayanaṃ malāvanubalau balam
- 4
देशकालाद्यवस्थां च रक्तपित्ते प्रयोजयेत्
लङ्घनं बृंहणं वादौ शोधनं शमनं तथा
deśakālādyavasthāṃ ca raktapitte prayojayet
laṅghanaṃ bṛṃhaṇaṃ vādau śodhanaṃ śamanaṃ tathā
- 5
संतर्पणोत्थं बलिनो बहुदोषस्य साधयेत्
ऊर्ध्वभागं विरेकेण वमनेन त्वधोगतम्
saṃtarpaṇotthaṃ balino bahudoṣasya sādhayet
ūrdhvabhāgaṃ virekeṇa vamanena tvadhogatam
- 6
शमनैर्बृंहणैश्चान्यल्लङ्घ्यबृंह्यान् अवेक्ष्य च
ऊर्ध्वं प्रवृत्ते शमनौ रसौ तिक्तकषायकौ
śamanairbṛṃhaṇaiścānyallaṅghyabṛṃhyān avekṣya ca
ūrdhvaṃ pravṛtte śamanau rasau tiktakaṣāyakau
- 7
उपवासश्च निःशुण्ठीषडङ्गोदकपायिनः
अधोगे रक्तपित्ते तु बृंहणो मधुरो रसः
upavāsaśca niḥśuṇṭhīṣaḍaṅgodakapāyinaḥ
adhoge raktapitte tu bṛṃhaṇo madhuro rasaḥ
- 8
ऊर्ध्वगे तर्पणं योज्यं प्राक्च पेया त्वधोगते
अश्नतो बलिनो ऽशुद्धं न धार्यं तद्धि रोगकृत्
ūrdhvage tarpaṇaṃ yojyaṃ prākca peyā tvadhogate
aśnato balino 'śuddhaṃ na dhāryaṃ taddhi rogakṛt
- 9
धारयेद् अन्यथा शीघ्रम् अग्निवच्छीघ्रकारि तत्
त्रिवृच्छ्यामाकषायेण कल्केन च सशर्करम्
dhārayed anyathā śīghram agnivacchīghrakāri tat
trivṛcchyāmākaṣāyeṇa kalkena ca saśarkaram
- 10
साधयेद्विधिवल्लेहं लिह्यात्पाणितलं ततः
त्रिवृता त्रिफला श्यामा पिप्पली शर्करा मधु
sādhayedvidhivallehaṃ lihyātpāṇitalaṃ tataḥ
trivṛtā triphalā śyāmā pippalī śarkarā madhu
- 11
मोदकः संनिपातोर्ध्वरक्तशोफज्वरापहः
त्रिवृत्समसिता तद्वत्पिप्पलीपादसंयुता
modakaḥ saṃnipātordhvaraktaśophajvarāpahaḥ
trivṛtsamasitā tadvatpippalīpādasaṃyutā
- 12
वमनं फलसंयुक्तं तर्पणं ससितामधु
ससितं वा जलं क्षौद्रयुक्तं वा मधुकोदकम्
vamanaṃ phalasaṃyuktaṃ tarpaṇaṃ sasitāmadhu
sasitaṃ vā jalaṃ kṣaudrayuktaṃ vā madhukodakam
- 13
क्षीरं वा रसम् इक्षोर्वा शुद्धस्यानन्तरो विधिः
यथास्वं मन्थपेयादिः प्रयोज्यो रक्षता बलम्
kṣīraṃ vā rasam ikṣorvā śuddhasyānantaro vidhiḥ
yathāsvaṃ manthapeyādiḥ prayojyo rakṣatā balam
- 14
मन्थो ज्वरोक्तो द्राक्षादिः पित्तघ्नैर्वा फलैः कृतः
मधुखर्जूरमृद्वीकापरूषकसिताम्भसा
mantho jvarokto drākṣādiḥ pittaghnairvā phalaiḥ kṛtaḥ
madhukharjūramṛdvīkāparūṣakasitāmbhasā
- 15
मन्थो वा पञ्चसारेण सघृतैर्लाजसक्तुभिः
दाडिमामलकाम्लो वा मन्दाग्न्यम्लाभिलाषिणाम्
mantho vā pañcasāreṇa saghṛtairlājasaktubhiḥ
dāḍimāmalakāmlo vā mandāgnyamlābhilāṣiṇām
- 16
कमलोत्पलकिञ्जल्कपृश्निपर्णीप्रियङ्गुकाः
उशीरं शबरं लोध्रं शृङ्गवेरं कुचन्दनम्
kamalotpalakiñjalkapṛśniparṇīpriyaṅgukāḥ
uśīraṃ śabaraṃ lodhraṃ śṛṅgaveraṃ kucandanam
- 17
ह्रीवेरं धातकीपुष्पं बिल्वमध्यं दुरालभा
अर्धार्धैर्विहिताः पेया वक्ष्यन्ते पादयौगिकाः
hrīveraṃ dhātakīpuṣpaṃ bilvamadhyaṃ durālabhā
ardhārdhairvihitāḥ peyā vakṣyante pādayaugikāḥ
- 18
भूनिम्बसेव्यजलदा मसूराः पृश्निपर्ण्यपि
विदारिगन्धा मुद्गाश्च बला सर्पिर्हरेणुकाः
bhūnimbasevyajaladā masūrāḥ pṛśniparṇyapi
vidārigandhā mudgāśca balā sarpirhareṇukāḥ
- 19
जाङ्गलानि च मांसानि शीतवीर्याणि साधयेत्
पृथक्पृथग्जले तेषां यवागूः कल्पयेद्रसे
jāṅgalāni ca māṃsāni śītavīryāṇi sādhayet
pṛthakpṛthagjale teṣāṃ yavāgūḥ kalpayedrase
- 20
शीताः सशर्कराक्षौद्रास्तद्वन्मांसरसान् अपि
ईषदम्लान् अनम्लान्वा घृतभृष्टान्सशर्करान्
śītāḥ saśarkarākṣaudrāstadvanmāṃsarasān api
īṣadamlān anamlānvā ghṛtabhṛṣṭānsaśarkarān
- 21
शूकशिम्बीभवं धान्यं रक्ते शाकं च शस्यते
अन्नस्वरूपविज्ञाने यद् उक्तं लघुशीतलम्
śūkaśimbībhavaṃ dhānyaṃ rakte śākaṃ ca śasyate
annasvarūpavijñāne yad uktaṃ laghuśītalam
- 22
पूर्वोक्तम् अम्बु पानीयं पञ्चमूलेन वा शृतम्
लघुना शृतशीतं वा मध्वम्भो वा फलाम्बु वा
pūrvoktam ambu pānīyaṃ pañcamūlena vā śṛtam
laghunā śṛtaśītaṃ vā madhvambho vā phalāmbu vā
- 23
शशः सवास्तुकः शस्तो विबन्धे तित्तिरिः पुनः
उदुम्बरस्य निर्यूहे साधितो मारुते ऽधिके
śaśaḥ savāstukaḥ śasto vibandhe tittiriḥ punaḥ
udumbarasya niryūhe sādhito mārute 'dhike
- 24
प्लक्षस्य बर्हिणस्तद्वन्न्यग्रोधस्य च कुक्कुटः
यत्किंचिद्रक्तपित्तस्य निदानं तच्च वर्जयेत्
plakṣasya barhiṇastadvannyagrodhasya ca kukkuṭaḥ
yatkiṃcidraktapittasya nidānaṃ tacca varjayet
- 25
वासारसेन फलिनीमृल्लोध्राञ्जनमाक्षिकम्
पित्तासृक्शमयेत्पीतं निर्यासो वाटरूषकात्
vāsārasena phalinīmṛllodhrāñjanamākṣikam
pittāsṛkśamayetpītaṃ niryāso vāṭarūṣakāt
- 26
शर्करामधुसंयुक्तः केवलो वा शृतो ऽपि वा
वृषः सद्यो जयत्यस्रं स ह्यस्य परम् औषधम्
śarkarāmadhusaṃyuktaḥ kevalo vā śṛto 'pi vā
vṛṣaḥ sadyo jayatyasraṃ sa hyasya param auṣadham
- 27
पटोलमालतीनिम्बचन्दनद्वयपद्मकम्
लोध्रो वृषस्तण्डुलीयः कृष्णा मृन्मदयन्तिका
paṭolamālatīnimbacandanadvayapadmakam
lodhro vṛṣastaṇḍulīyaḥ kṛṣṇā mṛnmadayantikā
- 28
शतावरी गोपकन्या काकोल्यौ मधुयष्टिका
रक्तपित्तहराः क्वाथास्त्रयः समधुशर्कराः
śatāvarī gopakanyā kākolyau madhuyaṣṭikā
raktapittaharāḥ kvāthāstrayaḥ samadhuśarkarāḥ
- 29
पलाशवल्कक्वाथो वा सुशीतः शर्करान्वितः
लिह्याद्वा मधुसर्पिर्भ्यां गवाश्वशकृतो रसम्
palāśavalkakvātho vā suśītaḥ śarkarānvitaḥ
lihyādvā madhusarpirbhyāṃ gavāśvaśakṛto rasam
- 30
सक्षौद्रं ग्रथिते रक्ते लिह्यात्पारावताच्छकृत्
अतिनिःस्रुतरक्तश्च क्षौद्रेण रुधिरं पिबेत्
sakṣaudraṃ grathite rakte lihyātpārāvatācchakṛt
atiniḥsrutaraktaśca kṣaudreṇa rudhiraṃ pibet

