74 shlokas
- 1
अथातो वातव्याधिचिकित्सितं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
वातशोणितिनो रक्तं स्निग्धस्य बहुशो हरेत्
अल्पाल्पं पालयन्वायुं यथादोषं यथाबलम्
athāto vātavyādhicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
vātaśoṇitino raktaṃ snigdhasya bahuśo haret
alpālpaṃ pālayanvāyuṃ yathādoṣaṃ yathābalam
- 2
रुग्रागतोददाहेषु जलौकोभिर्विनिर्हरेत्
शृङ्गतुम्बैश्चिमिचिमाकण्डूरुग्दूयनान्वितम्
rugrāgatodadāheṣu jalaukobhirvinirharet
śṛṅgatumbaiścimicimākaṇḍūrugdūyanānvitam
- 3
प्रच्छानेन सिराभिर्वा देशाद्देशान्तरं व्रजत्
अङ्गग्लानौ तु न स्राव्यं रूक्षे वातोत्तरे च यत्
pracchānena sirābhirvā deśāddeśāntaraṃ vrajat
aṅgaglānau tu na srāvyaṃ rūkṣe vātottare ca yat
- 4
गम्भीरं श्वयथुं स्तम्भं कम्पं स्नायुसिरामयान्
ग्लानिम् अन्यांश्च वातोत्थान्कुर्याद्वायुरसृक्क्षयात्
gambhīraṃ śvayathuṃ stambhaṃ kampaṃ snāyusirāmayān
glānim anyāṃśca vātotthānkuryādvāyurasṛkkṣayāt
- 5
विरेच्यः स्नेहयित्वा तु स्नेहयुक्तैर्विरेचनैः
वातोत्तरे वातरक्ते पुराणं पाययेद्घृतम्
virecyaḥ snehayitvā tu snehayuktairvirecanaiḥ
vātottare vātarakte purāṇaṃ pāyayedghṛtam
- 6
श्रावणीक्षीरकाकोलीक्षीरिणीजीवकैः समैः
सिद्धं सर्षभकैः सर्पिः सक्षीरं वातरक्तनुत्
śrāvaṇīkṣīrakākolīkṣīriṇījīvakaiḥ samaiḥ
siddhaṃ sarṣabhakaiḥ sarpiḥ sakṣīraṃ vātaraktanut
- 7
द्राक्षामधूकवारिभ्यां सिद्धं वा ससितोपलम्
घृतं पिबेत्तथा क्षीरं गुडूचीस्वरसे शृतम्
drākṣāmadhūkavāribhyāṃ siddhaṃ vā sasitopalam
ghṛtaṃ pibettathā kṣīraṃ guḍūcīsvarase śṛtam
- 8
तैलं पयः शर्करां च पाययेद्वा सुमूर्छितम्
बलाशतावरीरास्नादशमूलैः सपीलुभिः
tailaṃ payaḥ śarkarāṃ ca pāyayedvā sumūrchitam
balāśatāvarīrāsnādaśamūlaiḥ sapīlubhiḥ
- 9
श्यामैरण्डस्थिराभिश्च वातार्तिघ्नं शृतं पयः
धारोष्णं मूत्रयुक्तं वा क्षीरं दोषानुलोमनम्
śyāmairaṇḍasthirābhiśca vātārtighnaṃ śṛtaṃ payaḥ
dhāroṣṇaṃ mūtrayuktaṃ vā kṣīraṃ doṣānulomanam
- 10
पैत्ते पक्त्वा वरीतिक्तापटोलत्रिफलामृताः
पिबेद्घृतं वा क्षीरं वा स्वादुतिक्तकसाधितम्
paitte paktvā varītiktāpaṭolatriphalāmṛtāḥ
pibedghṛtaṃ vā kṣīraṃ vā svādutiktakasādhitam
- 11
क्षीरेणैरण्डतैलं च प्रयोगेण पिबेन्नरः
बहुदोषो विरेकार्थं जीर्णे क्षीरौदनाशनः
kṣīreṇairaṇḍatailaṃ ca prayogeṇa pibennaraḥ
bahudoṣo virekārthaṃ jīrṇe kṣīraudanāśanaḥ
- 12
कषायम् अभयानां वा पाययेद्घृतभर्जितम्
क्षीरानुपानं त्रिवृताचूर्णं द्राक्षारसेन वा
kaṣāyam abhayānāṃ vā pāyayedghṛtabharjitam
kṣīrānupānaṃ trivṛtācūrṇaṃ drākṣārasena vā
- 13
निर्हरेद्वा मलं तस्य सघृतैः क्षीरवस्तिभिः
न हि वस्तिसमं किंचिद्वातरक्तचिकित्सितम्
nirharedvā malaṃ tasya saghṛtaiḥ kṣīravastibhiḥ
na hi vastisamaṃ kiṃcidvātaraktacikitsitam
- 14
विशेषात्पायुपार्श्वोरुपर्वास्थिजठरार्तिषु
मुस्ताधात्रीहरिद्राणां पिबेत्क्वाथं कफोल्बणे
viśeṣātpāyupārśvoruparvāsthijaṭharārtiṣu
mustādhātrīharidrāṇāṃ pibetkvāthaṃ kapholbaṇe
- 15
सक्षौद्रं त्रिफलाया वा गुडूचीं वा यथा तथा
यथार्हस्नेहपीतं च वामितं मृदु रूक्षयेत्
sakṣaudraṃ triphalāyā vā guḍūcīṃ vā yathā tathā
yathārhasnehapītaṃ ca vāmitaṃ mṛdu rūkṣayet
- 16
त्रिफलाव्योषपत्त्रैलात्वक्क्षीरीचित्रकं वचाम्
विडङ्गं पिप्पलीमूलं रोमशां वृषकं त्वचम्
triphalāvyoṣapattrailātvakkṣīrīcitrakaṃ vacām
viḍaṅgaṃ pippalīmūlaṃ romaśāṃ vṛṣakaṃ tvacam
- 17
ऋद्धिं लाङ्गलिकीं चव्यं समभागानि पेषयेत्
कल्ये लिप्त्वायसीं पात्रीं मध्याह्ने भक्षयेद् इदम्
ṛddhiṃ lāṅgalikīṃ cavyaṃ samabhāgāni peṣayet
kalye liptvāyasīṃ pātrīṃ madhyāhne bhakṣayed idam
- 18
वातास्रे सर्वदोषे ऽपि परं शूलान्विते हितम्
कोकिलाक्षकनिर्यूहः पीतस्तच्छाकभोजिना
vātāsre sarvadoṣe 'pi paraṃ śūlānvite hitam
kokilākṣakaniryūhaḥ pītastacchākabhojinā
- 19
कृपाभ्यास इव क्रोधं वातरक्तं नियच्छति
पञ्चमूलस्य धात्र्या वा रसैर्लेलीतकीं वसाम्
kṛpābhyāsa iva krodhaṃ vātaraktaṃ niyacchati
pañcamūlasya dhātryā vā rasairlelītakīṃ vasām
- 20
खुडं सुरूढम् अप्यङ्गे ब्रह्मचारी पिबन्जयेत्
इत्याभ्यन्तरम् उद्दिष्टं कर्म बाह्यम् अतः परम्
khuḍaṃ surūḍham apyaṅge brahmacārī pibanjayet
ityābhyantaram uddiṣṭaṃ karma bāhyam ataḥ param
- 21
आरनालाढके तैलं पादसर्जरसं शृतम्
प्रभूते खजितं तोये ज्वरदाहार्तिनुत्परम्
āranālāḍhake tailaṃ pādasarjarasaṃ śṛtam
prabhūte khajitaṃ toye jvaradāhārtinutparam
- 22
समधूच्छिष्टमञ्जिष्ठं ससर्जरसशारिवम्
पिण्डतैलं तद् अभ्यङ्गाद्वातरक्तरुजापहम्
samadhūcchiṣṭamañjiṣṭhaṃ sasarjarasaśārivam
piṇḍatailaṃ tad abhyaṅgādvātaraktarujāpaham
- 23
दशमूलशृतं क्षीरं सद्यः शूलनिवारणम्
परिषेको ऽनिलप्राये तद्वत्कोष्णेन सर्पिषा
daśamūlaśṛtaṃ kṣīraṃ sadyaḥ śūlanivāraṇam
pariṣeko 'nilaprāye tadvatkoṣṇena sarpiṣā
- 24
स्नेहैर्मधुरसिद्धैर्वा चतुर्भिः परिषेचयेत्
स्तम्भाक्षेपकशूलार्तं कोष्णैर्दाहे तु शीतलैः
snehairmadhurasiddhairvā caturbhiḥ pariṣecayet
stambhākṣepakaśūlārtaṃ koṣṇairdāhe tu śītalaiḥ
- 25
तद्वद्गव्याविकच्छागैः क्षीरैस्तैलविमिश्रितैः
निःक्वाथैर्जीवनीयानां पञ्चमूलस्य वा लघोः
tadvadgavyāvikacchāgaiḥ kṣīraistailavimiśritaiḥ
niḥkvāthairjīvanīyānāṃ pañcamūlasya vā laghoḥ
- 26
द्राक्षेक्षुरसमद्यानि दधिमस्त्वम्लकाञ्जिकम्
सेकार्थं तण्डुलक्षौद्रशर्कराम्भश्च शस्यते
drākṣekṣurasamadyāni dadhimastvamlakāñjikam
sekārthaṃ taṇḍulakṣaudraśarkarāmbhaśca śasyate
- 27
प्रियाः प्रियंवदाः नार्यश्चन्दनार्द्रकरस्तनाः
स्पर्शशीताः सुखस्पर्शा घ्नन्ति दाहं रुजं क्लमम्
priyāḥ priyaṃvadāḥ nāryaścandanārdrakarastanāḥ
sparśaśītāḥ sukhasparśā ghnanti dāhaṃ rujaṃ klamam
- 28
सरागे सरुजे दाहे रक्तं हृत्वा प्रलेपयेत्
प्रपौण्डरीकमञ्जिष्ठादार्वीमधुकचन्दनैः
sarāge saruje dāhe raktaṃ hṛtvā pralepayet
prapauṇḍarīkamañjiṣṭhādārvīmadhukacandanaiḥ
- 29
सितोपलैरकासक्तुमसूरोशीरपद्मकैः
लेपो रुग्दाहवीसर्परागशोफनिबर्हणः
sitopalairakāsaktumasūrośīrapadmakaiḥ
lepo rugdāhavīsarparāgaśophanibarhaṇaḥ
- 30
वातघ्नैः साधितः स्निग्धः कृशरो मुद्गपायसः
तिलसर्षपपिण्डैश्च शूलघ्नम् उपनाहनम्
vātaghnaiḥ sādhitaḥ snigdhaḥ kṛśaro mudgapāyasaḥ
tilasarṣapapiṇḍaiśca śūlaghnam upanāhanam

