131 shlokas
- 1
अथात उदरचिकित्सितं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
दोषातिमात्रोपचयात्स्रोतोमार्गनिरोधनात्
सम्भवत्युदरं तस्मान्नित्यम् एनं विरेचयेत्
athāta udaracikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
doṣātimātropacayātsrotomārganirodhanāt
sambhavatyudaraṃ tasmānnityam enaṃ virecayet
- 2
पाययेत्तैलम् ऐरण्डं समूत्रं सपयो ऽपि वा
मासं द्वौ वाथवा गव्यं मूत्रं माहिषम् एव वा
pāyayettailam airaṇḍaṃ samūtraṃ sapayo 'pi vā
māsaṃ dvau vāthavā gavyaṃ mūtraṃ māhiṣam eva vā
- 3
पिबेद्गोक्षीरभुक्स्याद्वा करभीक्षीरवर्तनः
दाहानाहातितृण्मूर्छापरीतस्तु विशेषतः
pibedgokṣīrabhuksyādvā karabhīkṣīravartanaḥ
dāhānāhātitṛṇmūrchāparītastu viśeṣataḥ
- 4
रूक्षाणां बहुवातानां दोषसंशुद्धिकाङ्क्षिणाम्
स्नेहनीयानि सर्पींषि जठरघ्नानि योजयेत्
rūkṣāṇāṃ bahuvātānāṃ doṣasaṃśuddhikāṅkṣiṇām
snehanīyāni sarpīṃṣi jaṭharaghnāni yojayet
- 5
षट्पलं दशमूलाम्बुमस्तुद्व्याढकसाधितम्
नागरत्रिपलं प्रस्थं घृततैलात्तथाढकम्
ṣaṭpalaṃ daśamūlāmbumastudvyāḍhakasādhitam
nāgaratripalaṃ prasthaṃ ghṛtatailāttathāḍhakam
- 6
मस्तुनः साधयित्वैतत्पिबेत्सर्वोदरापहम्
कफमारुतसम्भूते गुल्मे च परमं हितम्
mastunaḥ sādhayitvaitatpibetsarvodarāpaham
kaphamārutasambhūte gulme ca paramaṃ hitam
- 7
चतुर्गुणे जले मूत्रे द्विगुणे चित्रकात्पले
कल्के सिद्धं घृतप्रस्थं सक्षारं जठरी पिबेत्
caturguṇe jale mūtre dviguṇe citrakātpale
kalke siddhaṃ ghṛtaprasthaṃ sakṣāraṃ jaṭharī pibet
- 8
यवकोलकुलत्थानां पञ्चमूलस्य चाम्भसा
सुरासौवीरकाभ्यां च सिद्धं वा पाययेद्घृतम्
yavakolakulatthānāṃ pañcamūlasya cāmbhasā
surāsauvīrakābhyāṃ ca siddhaṃ vā pāyayedghṛtam
- 9
एभिः स्निग्धाय संजाते बले शान्ते च मारुते
स्रस्ते दोषाशये दद्यात्कल्पदृष्टं विरेचनम्
ebhiḥ snigdhāya saṃjāte bale śānte ca mārute
sraste doṣāśaye dadyātkalpadṛṣṭaṃ virecanam
- 10
पटोलमूलं त्रिफलां निशां वेल्लं च कार्षिकम्
कम्पिल्लनीलिनीकुम्भभागान्द्वित्रिचतुर्गुणान्
paṭolamūlaṃ triphalāṃ niśāṃ vellaṃ ca kārṣikam
kampillanīlinīkumbhabhāgāndvitricaturguṇān
- 11
पिबेत्संचूर्ण्य मूत्रेण पेयापूर्वं ततो रसैः
विरिक्तो जाङ्गलैरद्यात्ततः षड्दिवसं पयः
pibetsaṃcūrṇya mūtreṇa peyāpūrvaṃ tato rasaiḥ
virikto jāṅgalairadyāttataḥ ṣaḍdivasaṃ payaḥ
- 12
शृतं पिबेद्व्योषयुतं पीतम् एवं पुनः पुनः
हन्ति सर्वोदराण्येतच्चूर्णं जातोदकान्यपि
śṛtaṃ pibedvyoṣayutaṃ pītam evaṃ punaḥ punaḥ
hanti sarvodarāṇyetaccūrṇaṃ jātodakānyapi
- 13
गवाक्षीं शङ्खिनीं दन्तीं तिल्वकस्य त्वचं वचाम्
पिबेत्कर्कन्धुमृद्वीकाकोलाम्भोमूत्रसीधुभिः
gavākṣīṃ śaṅkhinīṃ dantīṃ tilvakasya tvacaṃ vacām
pibetkarkandhumṛdvīkākolāmbhomūtrasīdhubhiḥ
- 14
यवानी हपुषा धान्यं शतपुष्पोपकुञ्चिका
कारवी पिप्पलीमूलम् अजगन्धा शठी वचा
yavānī hapuṣā dhānyaṃ śatapuṣpopakuñcikā
kāravī pippalīmūlam ajagandhā śaṭhī vacā
- 15
चित्रको ऽजाजिकं व्योषं स्वर्णक्षीरी फलत्रयम्
द्वौ क्षारौ पौष्करं मूलं कुष्ठं लवणपञ्चकम्
citrako 'jājikaṃ vyoṣaṃ svarṇakṣīrī phalatrayam
dvau kṣārau pauṣkaraṃ mūlaṃ kuṣṭhaṃ lavaṇapañcakam
- 16
विडङ्गं च समांशानि दन्त्या भागत्रयं तथा
त्रिवृद्विशाले द्विगुणे सातला च चतुर्गुणा
viḍaṅgaṃ ca samāṃśāni dantyā bhāgatrayaṃ tathā
trivṛdviśāle dviguṇe sātalā ca caturguṇā
- 17
एष नारायणो नाम चूर्णो रोगगणापहः
नैनं प्राप्याभिवर्धन्ते रोगा विष्णुम् इवासुराः
eṣa nārāyaṇo nāma cūrṇo rogagaṇāpahaḥ
nainaṃ prāpyābhivardhante rogā viṣṇum ivāsurāḥ
- 18
तक्रेणोदरिभिः पेयो गुल्मिभिर्बदराम्बुना
आनाहवाते सुरया वातरोगे प्रसन्नया
takreṇodaribhiḥ peyo gulmibhirbadarāmbunā
ānāhavāte surayā vātaroge prasannayā
- 19
दधिमण्डेन विट्सङ्गे दाडिमाम्भोभिरर्शसैः
परिकर्ते सवृक्षाम्लैरुष्णाम्बुभिरजीर्णके
dadhimaṇḍena viṭsaṅge dāḍimāmbhobhirarśasaiḥ
parikarte savṛkṣāmlairuṣṇāmbubhirajīrṇake
- 20
भगन्दरे पाण्डुरोगे कासे श्वासे गलग्रहे
हृद्रोगे ग्रहणीदोषे कुष्ठे मन्दे ऽनले ज्वरे
bhagandare pāṇḍuroge kāse śvāse galagrahe
hṛdroge grahaṇīdoṣe kuṣṭhe mande 'nale jvare
- 21
दंष्ट्राविषे मूलविषे सगरे कृत्रिमे दोषे
यथार्हं स्निग्धकोष्ठेन पेयम् एतद्विरेचनम्
daṃṣṭrāviṣe mūlaviṣe sagare kṛtrime doṣe
yathārhaṃ snigdhakoṣṭhena peyam etadvirecanam
- 22
हपुषां काञ्चनक्षीरीं त्रिफलां नीलिनीफलम्
त्रायन्तीं रोहिणीं तिक्तां सातलां त्रिवृतां वचाम्
hapuṣāṃ kāñcanakṣīrīṃ triphalāṃ nīlinīphalam
trāyantīṃ rohiṇīṃ tiktāṃ sātalāṃ trivṛtāṃ vacām
- 23
सैन्धवं काललवणं पिप्पलीं चेति चूर्णयेत्
दाडिमत्रिफलामांसरसमूत्रसुखोदकैः
saindhavaṃ kālalavaṇaṃ pippalīṃ ceti cūrṇayet
dāḍimatriphalāmāṃsarasamūtrasukhodakaiḥ
- 24
पेयो ऽयं सर्वगुल्मेषु प्लीह्नि सर्वोदरेषु च
श्वित्रे कुष्ठेष्वजरके सदने विषमे ऽनले
peyo 'yaṃ sarvagulmeṣu plīhni sarvodareṣu ca
śvitre kuṣṭheṣvajarake sadane viṣame 'nale
- 25
शोफार्शःपाण्डुरोगेषु कामलायां हलीमके
वातपित्तकफांश्चाशु विरेकेण प्रसाधयेत्
śophārśaḥpāṇḍurogeṣu kāmalāyāṃ halīmake
vātapittakaphāṃścāśu virekeṇa prasādhayet
- 26
नीलिनीं निचुलं व्योषं क्षारौ लवणपञ्चकम्
चित्रकं च पिबेच्चूर्णं सर्पिषोदरगुल्मनुत्
nīlinīṃ niculaṃ vyoṣaṃ kṣārau lavaṇapañcakam
citrakaṃ ca pibeccūrṇaṃ sarpiṣodaragulmanut
- 27
पूर्ववच्च पिबेद्दुग्धं क्षामः शुद्धो ऽन्तरान्तरा
कारभं गव्यम् आजं वा दद्याद् आत्ययिके गदे
pūrvavacca pibeddugdhaṃ kṣāmaḥ śuddho 'ntarāntarā
kārabhaṃ gavyam ājaṃ vā dadyād ātyayike gade
- 28
स्नेहान् एव विरेकार्थे दुर्बलेभ्यो विशेषतः
हरीतकीसूक्ष्मरजःप्रस्थयुक्तं घृताढकम्
snehān eva virekārthe durbalebhyo viśeṣataḥ
harītakīsūkṣmarajaḥprasthayuktaṃ ghṛtāḍhakam
- 29
अग्नौ विलाप्य मथितं खजेन यवपल्लके
निधापयेत्ततो मासाद् उद्धृतं गालितं पचेत्
agnau vilāpya mathitaṃ khajena yavapallake
nidhāpayettato māsād uddhṛtaṃ gālitaṃ pacet
- 30
हरीतकीनां क्वाथेन दध्ना चाम्लेन संयुतम्
उदरं गरं अष्ठीलाम् आनाहं गुल्मविद्रधी
harītakīnāṃ kvāthena dadhnā cāmlena saṃyutam
udaraṃ garaṃ aṣṭhīlām ānāhaṃ gulmavidradhī

