164 shlokas
- 1
अथातो ऽर्शसां चिकित्सितं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
काले साधारणे व्यभ्रे नातिदुर्बलम् अर्शसम्
विशुद्धकोष्ठं लघ्वल्पम् अनुलोमनम् आशितम्
athāto 'rśasāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
kāle sādhāraṇe vyabhre nātidurbalam arśasam
viśuddhakoṣṭhaṃ laghvalpam anulomanam āśitam
- 2
शुचिं कृतस्वस्त्ययनं मुक्तविण्मूत्रम् अव्यथम्
शयने फलके वान्यनरोत्सङ्गे व्यपाश्रितम्
śuciṃ kṛtasvastyayanaṃ muktaviṇmūtram avyatham
śayane phalake vānyanarotsaṅge vyapāśritam
- 3
पूर्वेण कायेनोत्तानं प्रत्यादित्यगुदं समम्
समुन्नतकटीदेशम् अथ यन्त्रणवाससा
pūrveṇa kāyenottānaṃ pratyādityagudaṃ samam
samunnatakaṭīdeśam atha yantraṇavāsasā
- 4
सक्थ्नोः शिरोधरायां च परिक्षिप्तम् ऋजु स्थितम्
आलम्बितं परिचरैः सर्पिषाभ्यक्तपायवे
sakthnoḥ śirodharāyāṃ ca parikṣiptam ṛju sthitam
ālambitaṃ paricaraiḥ sarpiṣābhyaktapāyave
- 5
ततो ऽस्मै सर्पिषाभ्यक्तं निदध्याद् ऋजु यन्त्रकम्
शनैरनुसुखं पायौ ततो दृष्ट्वा प्रवाहणात्
tato 'smai sarpiṣābhyaktaṃ nidadhyād ṛju yantrakam
śanairanusukhaṃ pāyau tato dṛṣṭvā pravāhaṇāt
- 6
यन्त्रे प्रविष्टं दुर्नाम प्लोतगुण्ठितयानु च
शलाकयोत्पीड्य भिषग्यथोक्तविधिना दहेत्
yantre praviṣṭaṃ durnāma plotaguṇṭhitayānu ca
śalākayotpīḍya bhiṣagyathoktavidhinā dahet
- 7
क्षारेणैवार्द्रम् इतरत्क्षारेण ज्वलनेन वा
महद्वा बलिनश्छित्त्वा वीतयन्त्रम् अथातुरम्
kṣāreṇaivārdram itaratkṣāreṇa jvalanena vā
mahadvā balinaśchittvā vītayantram athāturam
- 8
स्वभ्यक्तपायुजघनम् अवगाहे निधापयेत्
निर्वातमन्दिरस्थस्य ततो ऽस्याचारम् आदिशेत्
svabhyaktapāyujaghanam avagāhe nidhāpayet
nirvātamandirasthasya tato 'syācāram ādiśet
- 9
एकैकम् इति सप्ताहात्सप्ताहात्समुपाचरेत्
प्राग्दक्षिणं ततो वामम् अर्शः पृष्ठाग्रजं ततः
ekaikam iti saptāhātsaptāhātsamupācaret
prāgdakṣiṇaṃ tato vāmam arśaḥ pṛṣṭhāgrajaṃ tataḥ
- 10
बह्वर्शसः सुदग्धस्य स्याद्वायोरनुलोमता
रुचिरन्ने ऽग्निपटुता स्वास्थ्यं वर्णबलोदयः
bahvarśasaḥ sudagdhasya syādvāyoranulomatā
ruciranne 'gnipaṭutā svāsthyaṃ varṇabalodayaḥ
- 11
वस्तिशूले त्वधो नाभेर्लेपयेच्छ्लक्ष्णकल्कितैः
वर्षाभूकुष्ठसुरभिमिशिलोहामराह्वयैः
vastiśūle tvadho nābherlepayecchlakṣṇakalkitaiḥ
varṣābhūkuṣṭhasurabhimiśilohāmarāhvayaiḥ
- 12
शकृन्मूत्रप्रतीघाते परिषेकावगाहयोः
वरणालम्बुषैरण्डगोकण्टकपुनर्नवैः
śakṛnmūtrapratīghāte pariṣekāvagāhayoḥ
varaṇālambuṣairaṇḍagokaṇṭakapunarnavaiḥ
- 13
सुषवीसुरभीभ्यां च क्वाथम् उष्णं प्रयोजयेत्
सस्नेहम् अथवा क्षीरं तैलं वा वातनाशनम्
suṣavīsurabhībhyāṃ ca kvātham uṣṇaṃ prayojayet
sasneham athavā kṣīraṃ tailaṃ vā vātanāśanam
- 14
युञ्जीतान्नं शकृद्भेदि स्नेहान्वातघ्नदीपनान्
अथाप्रयोज्यदाहस्य निर्गतान्कफवातजान्
yuñjītānnaṃ śakṛdbhedi snehānvātaghnadīpanān
athāprayojyadāhasya nirgatānkaphavātajān
- 15
सस्तम्भकण्डूरुक्शोफान् अभ्यज्य गुदकीलकान्
बिल्वमूलाग्निकक्षारकुष्ठैः सिद्धेन सेचयेत्
sastambhakaṇḍūrukśophān abhyajya gudakīlakān
bilvamūlāgnikakṣārakuṣṭhaiḥ siddhena secayet
- 16
तैलेनाहिबिडालोष्ट्रवराहवसयाथवा
स्वेदयेद् अनु पिण्डेन द्रवस्वेदेन वा पुनः
tailenāhibiḍāloṣṭravarāhavasayāthavā
svedayed anu piṇḍena dravasvedena vā punaḥ
- 17
सक्तूनां पिण्डिकाभिर्वा स्निग्धानां तैलसर्पिषा
रास्नाया हपुषाया वा पिण्डैर्वा कार्ष्ण्यगन्धिकैः
saktūnāṃ piṇḍikābhirvā snigdhānāṃ tailasarpiṣā
rāsnāyā hapuṣāyā vā piṇḍairvā kārṣṇyagandhikaiḥ
- 18
अर्कमूलं शमीपत्त्रम्नृकेशः सर्पकञ्चुकम्
मार्जारचर्म सर्पिश्च धूपनं हितम् अर्शसाम्
arkamūlaṃ śamīpattramnṛkeśaḥ sarpakañcukam
mārjāracarma sarpiśca dhūpanaṃ hitam arśasām
- 19
तथाश्वगन्धा सुरसा बृहती पिप्पली घृतम्
धान्याम्लपिष्टैर्जीमूतबीजैस्तज्जालकं मृदु
tathāśvagandhā surasā bṛhatī pippalī ghṛtam
dhānyāmlapiṣṭairjīmūtabījaistajjālakaṃ mṛdu
- 20
लेपितं छायया शुष्कं वर्तिर्गुदजशातनी
सजालमूलजीमूतलेहे वा क्षारसंयुते
lepitaṃ chāyayā śuṣkaṃ vartirgudajaśātanī
sajālamūlajīmūtalehe vā kṣārasaṃyute
- 21
गुञ्जासूरणकूष्माण्डबीजैर्वर्तिस्तथागुणा
स्नुक्क्षीरार्द्रनिशालेपस्तथा गोमूत्रकल्कितैः
guñjāsūraṇakūṣmāṇḍabījairvartistathāguṇā
snukkṣīrārdraniśālepastathā gomūtrakalkitaiḥ
- 22
कृकवाकुशकृत्कृष्णानिशागुञ्जाफलैस्तथा
स्नुक्क्षीरपिष्टैः षड्ग्रन्थाहलिनीवारणास्थिभिः
kṛkavākuśakṛtkṛṣṇāniśāguñjāphalaistathā
snukkṣīrapiṣṭaiḥ ṣaḍgranthāhalinīvāraṇāsthibhiḥ
- 23
कुलीरशृङ्गीविजयाकुष्ठारुष्करतुत्थकैः
शिग्रुमूलकजैर्बीजैः पत्त्रैरश्वघ्ननिम्बजैः
kulīraśṛṅgīvijayākuṣṭhāruṣkaratutthakaiḥ
śigrumūlakajairbījaiḥ pattrairaśvaghnanimbajaiḥ
- 24
पीलुमूलेन बिल्वेन हिङ्गुना च समन्वितैः
कुष्ठं शिरीषबीजानि पिप्पल्यः सैन्धवं गुडः
pīlumūlena bilvena hiṅgunā ca samanvitaiḥ
kuṣṭhaṃ śirīṣabījāni pippalyaḥ saindhavaṃ guḍaḥ
- 25
अर्कक्षीरं सुधाक्षीरं त्रिफला च प्रलेपनम्
आर्कं पयः सुधाकाण्डं कटुकालाबुपल्लवाः
arkakṣīraṃ sudhākṣīraṃ triphalā ca pralepanam
ārkaṃ payaḥ sudhākāṇḍaṃ kaṭukālābupallavāḥ
- 26
करञ्जो बस्तमूत्रं च लेपनं श्रेष्ठम् अर्शसाम्
आनुवासनिकैर्लेपः पिप्पल्याद्यैश्च पूजितः
karañjo bastamūtraṃ ca lepanaṃ śreṣṭham arśasām
ānuvāsanikairlepaḥ pippalyādyaiśca pūjitaḥ
- 27
एभिरेवौषधैः कुर्यात्तैलान्यभ्यञ्जनाय च
धूपनालेपनाभ्यङ्गैः प्रस्रवन्ति गुदाङ्कुराः
ebhirevauṣadhaiḥ kuryāttailānyabhyañjanāya ca
dhūpanālepanābhyaṅgaiḥ prasravanti gudāṅkurāḥ
- 28
संचितं दुष्टरुधिरं ततः सम्पद्यते सुखी
अवर्तमानम् उच्छूनकठिनेभ्यो हरेद् असृक्
saṃcitaṃ duṣṭarudhiraṃ tataḥ sampadyate sukhī
avartamānam ucchūnakaṭhinebhyo hared asṛk
- 29
अर्शोभ्यो जलजाशस्त्रसूचीकूर्चैः पुनः पुनः
शीतोष्णस्निग्धरूक्षैर्हि न व्याधिरुपशाम्यति
arśobhyo jalajāśastrasūcīkūrcaiḥ punaḥ punaḥ
śītoṣṇasnigdharūkṣairhi na vyādhirupaśāmyati
- 30
रक्ते दुष्टे भिषक्तस्माद्रक्तम् एवावसेचयेत्
यो जातो गोरसः क्षीराद्वह्निचूर्णावचूर्णितात्
rakte duṣṭe bhiṣaktasmādraktam evāvasecayet
yo jāto gorasaḥ kṣīrādvahnicūrṇāvacūrṇitāt

