180 shlokas
- 1
अथातः कासचिकित्सितं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
केवलानिलजं कासं स्नेहैरादावुपाचरेत्
वातघ्नसिद्धैः स्निग्धैश्च पेयायूषरसादिभिः
athātaḥ kāsacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
kevalānilajaṃ kāsaṃ snehairādāvupācaret
vātaghnasiddhaiḥ snigdhaiśca peyāyūṣarasādibhiḥ
- 2
लेहैर्धूमैस्तथाभ्यङ्गस्वेदसेकावगाहनैः
वस्तिभिर्बद्धविड्वातं सपित्तं तूर्ध्वभक्तिकैः
lehairdhūmaistathābhyaṅgasvedasekāvagāhanaiḥ
vastibhirbaddhaviḍvātaṃ sapittaṃ tūrdhvabhaktikaiḥ
- 3
घृतैः क्षीरैश्च सकफं जयेत्स्नेहविरेचनैः
गुडूचीकण्टकारीभ्यां पृथक्त्रिंशत्पलाद्रसे
ghṛtaiḥ kṣīraiśca sakaphaṃ jayetsnehavirecanaiḥ
guḍūcīkaṇṭakārībhyāṃ pṛthaktriṃśatpalādrase
- 4
प्रस्थः सिद्धो घृताद्वातकासनुद्वह्निदीपनः
क्षाररास्नावचाहिङ्गुपाठायष्ट्याह्वधान्यकैः
prasthaḥ siddho ghṛtādvātakāsanudvahnidīpanaḥ
kṣārarāsnāvacāhiṅgupāṭhāyaṣṭyāhvadhānyakaiḥ
- 5
द्विशाणैः सर्पिषः प्रस्थं पञ्चकोलयुतैः पचेत्
दशमूलस्य निर्यूहे पीतो मण्डानुपायिना
dviśāṇaiḥ sarpiṣaḥ prasthaṃ pañcakolayutaiḥ pacet
daśamūlasya niryūhe pīto maṇḍānupāyinā
- 6
स कासश्वासहृत्पार्श्वग्रहणीरोगगुल्मनुत्
द्रोणे ऽपां साधयेद्रास्नादशमूलशतावरीः
sa kāsaśvāsahṛtpārśvagrahaṇīrogagulmanut
droṇe 'pāṃ sādhayedrāsnādaśamūlaśatāvarīḥ
- 7
पलोन्मिता द्विकुडवं कुलत्थं बदरं यवं
तुलार्धं चाजमांसस्य तेन साध्यं घृताढकम्
palonmitā dvikuḍavaṃ kulatthaṃ badaraṃ yavaṃ
tulārdhaṃ cājamāṃsasya tena sādhyaṃ ghṛtāḍhakam
- 8
समक्षीरं पलांशैश्च जीवनीयैः समीक्ष्य तत्
प्रयुक्तं वातरोगेषु पाननावनवस्तिभिः
samakṣīraṃ palāṃśaiśca jīvanīyaiḥ samīkṣya tat
prayuktaṃ vātarogeṣu pānanāvanavastibhiḥ
- 9
पञ्चकासाञ्छिरःकम्पं योनिवङ्क्षणवेदनाम्
सर्वाङ्गैकाङ्गरोगांश्च सप्लीहोर्ध्वानिलाञ्जयेत्
pañcakāsāñchiraḥkampaṃ yonivaṅkṣaṇavedanām
sarvāṅgaikāṅgarogāṃśca saplīhordhvānilāñjayet
- 10
विदार्यादिगणक्वाथकल्कसिद्धं च कासजित्
अशोकबीजक्षवकजन्तुघ्नाञ्जनपद्मकैः
vidāryādigaṇakvāthakalkasiddhaṃ ca kāsajit
aśokabījakṣavakajantughnāñjanapadmakaiḥ
- 11
सविडैश्च घृतं सिद्धं तच्चूर्णं वा घृतप्लुतम्
लिह्यात्पयश्चानुपिबेद् आजं कासातिपीडितः
saviḍaiśca ghṛtaṃ siddhaṃ taccūrṇaṃ vā ghṛtaplutam
lihyātpayaścānupibed ājaṃ kāsātipīḍitaḥ
- 12
विडङ्गं नागरं रास्ना पिप्पली हिङ्गु सैन्धवम्
भार्गी क्षारश्च तच्चूर्णं पिबेद्वा घृतमात्रया
viḍaṅgaṃ nāgaraṃ rāsnā pippalī hiṅgu saindhavam
bhārgī kṣāraśca taccūrṇaṃ pibedvā ghṛtamātrayā
- 13
सकफे ऽनिलजे कासे श्वासहिध्माहताग्निषु
दुरालभां शृङ्गवेरं शठीं द्राक्षां सितोपलाम्
sakaphe 'nilaje kāse śvāsahidhmāhatāgniṣu
durālabhāṃ śṛṅgaveraṃ śaṭhīṃ drākṣāṃ sitopalām
- 14
लिह्यात्कर्कटशृङ्गीं च कासे तैलेन वातजे
दुःस्पर्शां पिप्पलीं मुस्तां भार्गीं कर्कटकीं शठीम्
lihyātkarkaṭaśṛṅgīṃ ca kāse tailena vātaje
duḥsparśāṃ pippalīṃ mustāṃ bhārgīṃ karkaṭakīṃ śaṭhīm
- 15
पुराणगुडतैलाभ्यां चूर्णितान्यवलेहयेत्
तद्वत्सकृष्णां शुण्ठीं च सभार्गीं तद्वद् एव च
purāṇaguḍatailābhyāṃ cūrṇitānyavalehayet
tadvatsakṛṣṇāṃ śuṇṭhīṃ ca sabhārgīṃ tadvad eva ca
- 16
पिबेच्च कृष्णां कोष्णेन सलिलेन ससैन्धवाम्
मस्तुना ससितां शुण्ठीं दध्ना वा कणरेणुकाम्
pibecca kṛṣṇāṃ koṣṇena salilena sasaindhavām
mastunā sasitāṃ śuṇṭhīṃ dadhnā vā kaṇareṇukām
- 17
पिबेद्बदरमज्ज्ञो वा मदिरादधिमस्तुभिः
अथवा पिप्पलीकल्कं घृतभृष्टं ससैन्धवम्
pibedbadaramajjño vā madirādadhimastubhiḥ
athavā pippalīkalkaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ sasaindhavam
- 18
कासी सपीनसो धूमं स्नैहिकं विधिना पिबेत्
हिध्माश्वासोक्तधूमांश्च क्षीरमांसरसाशनः
kāsī sapīnaso dhūmaṃ snaihikaṃ vidhinā pibet
hidhmāśvāsoktadhūmāṃśca kṣīramāṃsarasāśanaḥ
- 19
ग्राम्यानूपौदकैः शालियवगोधूमषष्टिकान्
रसैर्माषात्मगुप्तानां यूषैर्वा भोजयेद्धितान्
grāmyānūpaudakaiḥ śāliyavagodhūmaṣaṣṭikān
rasairmāṣātmaguptānāṃ yūṣairvā bhojayeddhitān
- 20
यवानीपिप्पलीबिल्वमध्यनागरचित्रकैः
रास्नाजाजीपृथक्पर्णीपलाशशठिपौष्करैः
yavānīpippalībilvamadhyanāgaracitrakaiḥ
rāsnājājīpṛthakparṇīpalāśaśaṭhipauṣkaraiḥ
- 21
सिद्धां स्निग्धाम्ललवणां पेयाम् अनिलजे पिबेत्
कटीहृत्पार्श्वकोष्ठार्तिश्वासहिध्माप्रणाशनीम्
siddhāṃ snigdhāmlalavaṇāṃ peyām anilaje pibet
kaṭīhṛtpārśvakoṣṭhārtiśvāsahidhmāpraṇāśanīm
- 22
दशमूलरसे तद्वत्पञ्चकोलगुडान्विताम्
पिबेत्पेयां समतिलां क्षैरेयीं वा ससैन्धवाम्
daśamūlarase tadvatpañcakolaguḍānvitām
pibetpeyāṃ samatilāṃ kṣaireyīṃ vā sasaindhavām
- 23
मात्स्यकौक्कुटवाराहैर्मांसैर्वा साज्यसैन्धवाम्
वास्तुको वायसीशाकं कासघ्नः सुनिषण्णकः
mātsyakaukkuṭavārāhairmāṃsairvā sājyasaindhavām
vāstuko vāyasīśākaṃ kāsaghnaḥ suniṣaṇṇakaḥ
- 24
कण्टकार्याः फलं पत्त्रं बालं शुष्कं च मूलकम्
स्नेहास्तैलादयो भक्ष्याः क्षीरेक्षुरसगौडिकाः
kaṇṭakāryāḥ phalaṃ pattraṃ bālaṃ śuṣkaṃ ca mūlakam
snehāstailādayo bhakṣyāḥ kṣīrekṣurasagauḍikāḥ
- 25
दधिमस्त्वारनालाम्लफलाम्बुमदिराः पिबेत्
पित्तकासे तु सकफे वमनं सर्पिषा हितम्
dadhimastvāranālāmlaphalāmbumadirāḥ pibet
pittakāse tu sakaphe vamanaṃ sarpiṣā hitam
- 26
तथा मदनकाश्मर्यमधुकक्वथितैर्जलैः
फलयष्ट्याह्वकल्कैर्वा विदारीक्षुरसाप्लुतैः
tathā madanakāśmaryamadhukakvathitairjalaiḥ
phalayaṣṭyāhvakalkairvā vidārīkṣurasāplutaiḥ
- 27
पित्तकासे तनुकफे त्रिवृतां मधुरैर्युताम्
युञ्ज्याद्विरेकाय युतां घनश्लेष्मणि तिक्तकैः
pittakāse tanukaphe trivṛtāṃ madhurairyutām
yuñjyādvirekāya yutāṃ ghanaśleṣmaṇi tiktakaiḥ
- 28
हृतदोषो हिमं स्वादु स्निग्धं संसर्जनं भजेत्
घने कफे तु शिशिरं रूक्षं तिक्तोपसंहितम्
hṛtadoṣo himaṃ svādu snigdhaṃ saṃsarjanaṃ bhajet
ghane kaphe tu śiśiraṃ rūkṣaṃ tiktopasaṃhitam
- 29
लेहः पैत्ते सिताधात्रीक्षौद्रद्राक्षाहिमोत्पलैः
सघृतः सानिले हितः सकफे साब्दमरिचः
lehaḥ paitte sitādhātrīkṣaudradrākṣāhimotpalaiḥ
saghṛtaḥ sānile hitaḥ sakaphe sābdamaricaḥ
- 30
मृद्वीकार्धशतं त्रिंशत्पिप्पलीः शर्करापलम्
लेहयेन्मधुना गोर्वा क्षीरपस्य शकृद्रसम्
mṛdvīkārdhaśataṃ triṃśatpippalīḥ śarkarāpalam
lehayenmadhunā gorvā kṣīrapasya śakṛdrasam

