38 shlokas
- 1
अथातो विसर्पचिकित्सितं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
आदावेव विसर्पेषु हितं लङ्घनरूक्षणम्
रक्तावसेको वमनं विरेकः स्नेहनं न तु
athāto visarpacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
ādāveva visarpeṣu hitaṃ laṅghanarūkṣaṇam
raktāvaseko vamanaṃ virekaḥ snehanaṃ na tu
- 2
प्रच्छर्दनं विसर्पघ्नं सयष्टीन्द्रयवं फलम्
पटोलपिप्पलीनिम्बपल्लवैर्वा समन्वितम्
pracchardanaṃ visarpaghnaṃ sayaṣṭīndrayavaṃ phalam
paṭolapippalīnimbapallavairvā samanvitam
- 3
रसेन युक्तं त्रायन्त्या द्राक्षायास्त्रैफलेन वा
विरेचनं त्रिवृच्चूर्णं पयसा सर्पिषाथवा
rasena yuktaṃ trāyantyā drākṣāyāstraiphalena vā
virecanaṃ trivṛccūrṇaṃ payasā sarpiṣāthavā
- 4
योज्यं कोष्ठगते दोषे विशेषेण विशोधनम्
अविशोध्यस्य दोषे ऽल्पे शमनं चन्दनोत्पलम्
yojyaṃ koṣṭhagate doṣe viśeṣeṇa viśodhanam
aviśodhyasya doṣe 'lpe śamanaṃ candanotpalam
- 5
मुस्तनिम्बपटोलं वा पटोलादिकम् एव वा
शारिवामलकोशीरमुस्तं वा क्वथितं जले
mustanimbapaṭolaṃ vā paṭolādikam eva vā
śārivāmalakośīramustaṃ vā kvathitaṃ jale
- 6
दुरालभां पर्पटकं गुडूचीं विश्वभेषजम्
पाक्यं शीतकषायं वा तृष्णाविसर्पवान्पिबेत्
durālabhāṃ parpaṭakaṃ guḍūcīṃ viśvabheṣajam
pākyaṃ śītakaṣāyaṃ vā tṛṣṇāvisarpavānpibet
- 7
दार्वीपटोलकटुकामसूरत्रिफलास्तथा
सनिम्बयष्टीत्रायन्तीः क्वथिता घृतमूर्छिताः
dārvīpaṭolakaṭukāmasūratriphalāstathā
sanimbayaṣṭītrāyantīḥ kvathitā ghṛtamūrchitāḥ
- 8
शाखादुष्टे तु रुधिरे रक्तम् एवादितो हरेत्
त्वङ्मांसस्नायुसंक्लेदो रक्तक्लेदाद्धि जायते
śākhāduṣṭe tu rudhire raktam evādito haret
tvaṅmāṃsasnāyusaṃkledo raktakledāddhi jāyate
- 9
निरामे श्लेष्मणि क्षीणे वातपित्तोत्तरे हितम्
घृतं तिक्तं महातिक्तं शृतं वा त्रायमाणया
nirāme śleṣmaṇi kṣīṇe vātapittottare hitam
ghṛtaṃ tiktaṃ mahātiktaṃ śṛtaṃ vā trāyamāṇayā
- 10
निर्हृते ऽस्रे विशुद्धे ऽन्तर्दोषे त्वङ्मांससंधिगे
बहिःक्रियाः प्रदेहाद्याः सद्यो विसर्पशान्तये
nirhṛte 'sre viśuddhe 'ntardoṣe tvaṅmāṃsasaṃdhige
bahiḥkriyāḥ pradehādyāḥ sadyo visarpaśāntaye
- 11
शताह्वामुस्तवाराहीवंशार्तगलधान्यकम्
सुराह्वा कृष्णगन्धा च कुष्ठं चालेपनं चले
śatāhvāmustavārāhīvaṃśārtagaladhānyakam
surāhvā kṛṣṇagandhā ca kuṣṭhaṃ cālepanaṃ cale
- 12
न्यग्रोधादिगणः पित्ते तथा पद्मोत्पलादिकम्
न्यग्रोधपादास्तरुणाः कदलीगर्भसंयुताः
nyagrodhādigaṇaḥ pitte tathā padmotpalādikam
nyagrodhapādāstaruṇāḥ kadalīgarbhasaṃyutāḥ
- 13
बिसग्रन्थिश्च लेपः स्याच्छतधौतघृताप्लुतः
पद्मिनीकर्दमः शीतः पिष्टं मौक्तिकम् एव वा
bisagranthiśca lepaḥ syācchatadhautaghṛtāplutaḥ
padminīkardamaḥ śītaḥ piṣṭaṃ mauktikam eva vā
- 14
शङ्खः प्रवालं शुक्तिर्वा गैरिकं वा घृतान्वितम्
त्रिफलापद्मकोशीरसमङ्गाकरवीरकम्
śaṅkhaḥ pravālaṃ śuktirvā gairikaṃ vā ghṛtānvitam
triphalāpadmakośīrasamaṅgākaravīrakam
- 15
नलमूलान्यनन्ता च लेपः श्लेष्मविसर्पहा
धवसप्ताह्वखदिरदेवदारुकुरण्टकम्
nalamūlānyanantā ca lepaḥ śleṣmavisarpahā
dhavasaptāhvakhadiradevadārukuraṇṭakam
- 16
समुस्तारग्वधं लेपो वर्गो वा वरुणादिकः
आरग्वधस्य पत्त्राणि त्वचः श्लेष्मातकोद्भवाः
samustāragvadhaṃ lepo vargo vā varuṇādikaḥ
āragvadhasya pattrāṇi tvacaḥ śleṣmātakodbhavāḥ
- 17
इन्द्राणिशाकं काकाह्वा शिरीषकुसुमानि च
सेकव्रणाभ्यङ्गहविर्लेपचूर्णान्यथायथम्
indrāṇiśākaṃ kākāhvā śirīṣakusumāni ca
sekavraṇābhyaṅgahavirlepacūrṇānyathāyatham
- 18
एतैरेवौषधैः कुर्याद्वायौ लेपा घृताधिकाः
कफस्थानगते सामे पित्तस्थानगते ऽथवा
etairevauṣadhaiḥ kuryādvāyau lepā ghṛtādhikāḥ
kaphasthānagate sāme pittasthānagate 'thavā
- 19
अशीतोष्णा हिता रूक्षा रक्तपित्ते घृतान्विताः
अत्यर्थशीतास्तनवस्तनुवस्त्रान्तरास्थिताः
aśītoṣṇā hitā rūkṣā raktapitte ghṛtānvitāḥ
atyarthaśītāstanavastanuvastrāntarāsthitāḥ
- 20
योज्याः क्षणे क्षणे ऽन्ये ऽन्ये मन्दवीर्यास्त एव च
संसृष्टदोषे संसृष्टम् एतत्कर्म प्रशस्यते
yojyāḥ kṣaṇe kṣaṇe 'nye 'nye mandavīryāsta eva ca
saṃsṛṣṭadoṣe saṃsṛṣṭam etatkarma praśasyate
- 21
शतधौतघृतेनाग्निं प्रदिह्यात्केवलेन वा
सेचयेद्घृतमण्डेन शीतेन मधुकाम्बुना
śatadhautaghṛtenāgniṃ pradihyātkevalena vā
secayedghṛtamaṇḍena śītena madhukāmbunā
- 22
सिताम्भसाम्भोदजलैः क्षीरेणेक्षुरसेन वा
पानलेपनसेकेषु महातिक्तं परं हितम्
sitāmbhasāmbhodajalaiḥ kṣīreṇekṣurasena vā
pānalepanasekeṣu mahātiktaṃ paraṃ hitam
- 23
ग्रन्थ्याख्ये रक्तपित्तघ्नं कृत्वा सम्यग्यथोदितम्
कफानिलघ्नं कर्मेष्टं पिण्डस्वेदोपनाहनम्
granthyākhye raktapittaghnaṃ kṛtvā samyagyathoditam
kaphānilaghnaṃ karmeṣṭaṃ piṇḍasvedopanāhanam
- 24
ग्रन्थिविसर्पशूले तु तैलेनोष्णेन सेचयेत्
दशमूलविपक्वेन तद्वन्मूत्रैर्जलेन वा
granthivisarpaśūle tu tailenoṣṇena secayet
daśamūlavipakvena tadvanmūtrairjalena vā
- 25
सुखोष्णया प्रदिह्याद्वा पिष्टया कृष्णगन्धया
नक्तमालत्वचा शुष्कमूलकैः कलिनाथवा
sukhoṣṇayā pradihyādvā piṣṭayā kṛṣṇagandhayā
naktamālatvacā śuṣkamūlakaiḥ kalināthavā
- 26
दन्ती चित्रकमूलत्वक्सौधार्कपयसी गुडः
भल्लातकास्थि कासीसं लेपो भिन्द्याच्छिलाम् अपि
dantī citrakamūlatvaksaudhārkapayasī guḍaḥ
bhallātakāsthi kāsīsaṃ lepo bhindyācchilām api
- 27
बहिर्मार्गाश्रितं ग्रन्थिं किं पुनः कफसंभवम्
दीर्घकालस्थितं ग्रन्थिम् एभिर्भिन्द्याच्च भेषजैः
bahirmārgāśritaṃ granthiṃ kiṃ punaḥ kaphasaṃbhavam
dīrghakālasthitaṃ granthim ebhirbhindyācca bheṣajaiḥ
- 28
मूलकानां कुलत्थानां यूषैः सक्षारदाडिमैः
गोधूमान्नैर्यवान्नैर्वा ससीधुमधुशार्करैः
mūlakānāṃ kulatthānāṃ yūṣaiḥ sakṣāradāḍimaiḥ
godhūmānnairyavānnairvā sasīdhumadhuśārkaraiḥ
- 29
सक्षौद्रैर्वारुणीमण्डैर्मातुलुङ्गरसान्वितैः
त्रिफलायाः प्रयोगैश्च पिप्पल्याः क्षौद्रसंयुतैः
sakṣaudrairvāruṇīmaṇḍairmātuluṅgarasānvitaiḥ
triphalāyāḥ prayogaiśca pippalyāḥ kṣaudrasaṃyutaiḥ
- 30
देवदारुगुडूच्योश्च प्रयोगैर्गिरिजस्य च
मुस्तभल्लातसक्तूनां प्रयोगैर्माक्षिकस्य च
devadāruguḍūcyośca prayogairgirijasya ca
mustabhallātasaktūnāṃ prayogairmākṣikasya ca

