43 shlokas
- 1
अथातः प्रमेहचिकित्सितं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
मेहिनो बलिनः कुर्याद् आदौ वमनरेचने
स्निग्धस्य सर्षपारिष्टनिकुम्भाक्षकरञ्जजैः
athātaḥ pramehacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
mehino balinaḥ kuryād ādau vamanarecane
snigdhasya sarṣapāriṣṭanikumbhākṣakarañjajaiḥ
- 2
तैलैस्त्रिकण्टकाद्येन यथास्वं साधितेन वा
स्नेहेन मुस्तदेवाह्वनागरप्रतिवापवत्
tailaistrikaṇṭakādyena yathāsvaṃ sādhitena vā
snehena mustadevāhvanāgaraprativāpavat
- 3
सुरसादिकषायेण दद्याद् आस्थापनं ततः
न्यग्रोधादेस्तु पित्तार्तं रसैः शुद्धं च तर्पयेत्
surasādikaṣāyeṇa dadyād āsthāpanaṃ tataḥ
nyagrodhādestu pittārtaṃ rasaiḥ śuddhaṃ ca tarpayet
- 4
मूत्रग्रहरुजागुल्मक्षयाद्यास्त्वपतर्पणात्
ततो ऽनुबन्धरक्षार्थं शमनानि प्रयोजयेत्
mūtragraharujāgulmakṣayādyāstvapatarpaṇāt
tato 'nubandharakṣārthaṃ śamanāni prayojayet
- 5
असंशोध्यस्य तान्येव सर्वमेहेषु पाययेत्
धात्रीरसप्लुतां प्राह्णे हरिद्रां माक्षिकान्विताम्
asaṃśodhyasya tānyeva sarvameheṣu pāyayet
dhātrīrasaplutāṃ prāhṇe haridrāṃ mākṣikānvitām
- 6
दार्वीसुराह्वत्रिफलामुस्ता वा क्वथिता जले
चित्रकत्रिफलादार्वीकलिङ्गान्वा समाक्षिकान्
dārvīsurāhvatriphalāmustā vā kvathitā jale
citrakatriphalādārvīkaliṅgānvā samākṣikān
- 7
मधुयुक्तं गुडूच्या वा रसम् आमलकस्य वा
लोध्राभयातोयदकट्फलानां पाठाविडङ्गार्जुनधन्वनानाम्
गायत्रिदार्वीकृमिहृद्धवानां कफे त्रयः क्षौद्रयुताः कषायाः
madhuyuktaṃ guḍūcyā vā rasam āmalakasya vā
lodhrābhayātoyadakaṭphalānāṃ pāṭhāviḍaṅgārjunadhanvanānām
gāyatridārvīkṛmihṛddhavānāṃ kaphe trayaḥ kṣaudrayutāḥ kaṣāyāḥ
- 8
उशीरलोध्रार्जुनचन्दनानां पटोलनिम्बामलकामृतानाम्
लोध्राम्बुकालीयकधातकीनां पित्ते त्रयः क्षौद्रयुताः कषायाः
uśīralodhrārjunacandanānāṃ paṭolanimbāmalakāmṛtānām
lodhrāmbukālīyakadhātakīnāṃ pitte trayaḥ kṣaudrayutāḥ kaṣāyāḥ
- 9
यथास्वम् एभिः पानान्नं यवगोधूमभावनाः
yathāsvam ebhiḥ pānānnaṃ yavagodhūmabhāvanāḥ
- 10
वातोल्बणेषु स्नेहांश्च प्रमेहेषु प्रकल्पयेत्
अपूपसक्तुवाट्यादिर्यवानां विकृतिर्हिता
vātolbaṇeṣu snehāṃśca prameheṣu prakalpayet
apūpasaktuvāṭyādiryavānāṃ vikṛtirhitā
- 11
गजाश्वगुदमुक्तानाम् अथवा वेणुजन्मनाम्
तृणधान्यानि मुद्गाद्याः शालिर्जीर्णः सषष्टिकः
gajāśvagudamuktānām athavā veṇujanmanām
tṛṇadhānyāni mudgādyāḥ śālirjīrṇaḥ saṣaṣṭikaḥ
- 12
श्रीकुक्कुटो ऽम्लः खलकस्तिलसर्षपकिट्टजः
कपित्थं तिन्दुकं जम्बूस्तत्कृता रागषाडवाः
śrīkukkuṭo 'mlaḥ khalakastilasarṣapakiṭṭajaḥ
kapitthaṃ tindukaṃ jambūstatkṛtā rāgaṣāḍavāḥ
- 13
तिक्तं शाकं मधु श्रेष्ठा भक्ष्याः शुष्काः ससक्तवः
धन्वमांसानि शूल्यानि परिशुष्काण्ययस्कृतिः
tiktaṃ śākaṃ madhu śreṣṭhā bhakṣyāḥ śuṣkāḥ sasaktavaḥ
dhanvamāṃsāni śūlyāni pariśuṣkāṇyayaskṛtiḥ
- 14
मध्वरिष्टासवा जीर्णाः सीधुः पक्वरसोद्भवः
तथासनादिसाराम्बु दर्भाम्भो माक्षिकोदकम्
madhvariṣṭāsavā jīrṇāḥ sīdhuḥ pakvarasodbhavaḥ
tathāsanādisārāmbu darbhāmbho mākṣikodakam
- 15
वासितेषु वराक्वाथे शर्वरीं शोषितेष्वहः
यवेषु सुकृतान्सक्तून्सक्षौद्रान्सीधुना पिबेत्
vāsiteṣu varākvāthe śarvarīṃ śoṣiteṣvahaḥ
yaveṣu sukṛtānsaktūnsakṣaudrānsīdhunā pibet
- 16
शालसप्ताह्वकम्पिल्लवृक्षकाक्षकपित्थजम्
रोहीतकं च कुसुमं मधुनाद्यात्सुचूर्णितम्
śālasaptāhvakampillavṛkṣakākṣakapitthajam
rohītakaṃ ca kusumaṃ madhunādyātsucūrṇitam
- 17
कफपित्तप्रमेहेषु पिबेद्धात्रीरसेन वा
त्रिकण्टकनिशालोध्रसोमवल्कवचार्जुनैः
kaphapittaprameheṣu pibeddhātrīrasena vā
trikaṇṭakaniśālodhrasomavalkavacārjunaiḥ
- 18
पद्मकाश्मन्तकारिष्टचन्दनागुरुदीप्यकैः
पटोलमुस्तमञ्जिष्ठामाद्रीभल्लातकैः पचेत्
padmakāśmantakāriṣṭacandanāgurudīpyakaiḥ
paṭolamustamañjiṣṭhāmādrībhallātakaiḥ pacet
- 19
तैलं वातकफे पित्ते घृतं मिश्रेषु मिश्रकम्
दशमूलशठीदन्तीसुराह्वं द्विपुनर्नवम्
tailaṃ vātakaphe pitte ghṛtaṃ miśreṣu miśrakam
daśamūlaśaṭhīdantīsurāhvaṃ dvipunarnavam
- 20
मूलं स्नुगर्कयोः पथ्यां भूकदम्बम् अरुष्करम्
करञ्जौ वरुणान्मूलं पिप्पल्याः पौष्करं च यत्
mūlaṃ snugarkayoḥ pathyāṃ bhūkadambam aruṣkaram
karañjau varuṇānmūlaṃ pippalyāḥ pauṣkaraṃ ca yat
- 21
पृथग्दशपलं प्रस्थान्यवकोलकुलत्थतः
त्रींश्चाष्टगुणिते तोये विपचेत्पादवर्तिना
pṛthagdaśapalaṃ prasthānyavakolakulatthataḥ
trīṃścāṣṭaguṇite toye vipacetpādavartinā
- 22
तेन द्विपिप्पलीचव्यवचानिचुलरोहिषैः
त्रिवृद्विडङ्गकम्पिल्लभार्गीविश्वैश्च साधयेत्
tena dvipippalīcavyavacānicularohiṣaiḥ
trivṛdviḍaṅgakampillabhārgīviśvaiśca sādhayet
- 23
प्रस्थं घृताज्जयेत्सर्वांस्तन्मेहान्पिटिका विषम्
पाण्डुविद्रधिगुल्मार्शःशोषशोफगरोदरम्
prasthaṃ ghṛtājjayetsarvāṃstanmehānpiṭikā viṣam
pāṇḍuvidradhigulmārśaḥśoṣaśophagarodaram
- 24
श्वासं कासं वमिं वृद्धिं प्लीहानं वातशोणितम्
कुष्ठोन्मादावपस्मारं धान्वन्तरम् इदं घृतम्
śvāsaṃ kāsaṃ vamiṃ vṛddhiṃ plīhānaṃ vātaśoṇitam
kuṣṭhonmādāvapasmāraṃ dhānvantaram idaṃ ghṛtam
- 25
लोध्रमूर्वाशठीवेल्लभार्गीनतनखप्लवान्
कलिङ्गकुष्ठक्रमुकप्रियङ्ग्वतिविषाग्निकान्
lodhramūrvāśaṭhīvellabhārgīnatanakhaplavān
kaliṅgakuṣṭhakramukapriyaṅgvativiṣāgnikān
- 26
द्वे विशाले चतुर्जातं भूनिम्बं कटुरोहिणीम्
यवानीं पौष्करं पाठां ग्रन्थिं चव्यं फलत्रयम्
dve viśāle caturjātaṃ bhūnimbaṃ kaṭurohiṇīm
yavānīṃ pauṣkaraṃ pāṭhāṃ granthiṃ cavyaṃ phalatrayam
- 27
कर्षांशम् अम्बुकलशे पादशेषे स्रुते हिमे
द्वौ प्रस्थौ माक्षिकात्क्षिप्त्वा रक्षेत्पक्षम् उपेक्षया
karṣāṃśam ambukalaśe pādaśeṣe srute hime
dvau prasthau mākṣikātkṣiptvā rakṣetpakṣam upekṣayā
- 28
लोध्रासवो ऽयं मेहार्शःश्वित्रकुष्ठारुचिकृमीन्
पाण्डुत्वं ग्रहणीदोषं स्थूलतां च नियच्छति
lodhrāsavo 'yaṃ mehārśaḥśvitrakuṣṭhārucikṛmīn
pāṇḍutvaṃ grahaṇīdoṣaṃ sthūlatāṃ ca niyacchati
- 29
साधयेद् असनादीनां पलानां विंशतिं पृथक्
द्विवहे ऽपां क्षिपेत्तत्र पादस्थे द्वे शते गुडात्
sādhayed asanādīnāṃ palānāṃ viṃśatiṃ pṛthak
dvivahe 'pāṃ kṣipettatra pādasthe dve śate guḍāt
- 30
क्षौद्राढकार्धं पलिकं वत्सकादिं च कल्कितम्
तत्क्षौद्रपिप्पलीचूर्णप्रदिग्धे घृतभाजने
kṣaudrāḍhakārdhaṃ palikaṃ vatsakādiṃ ca kalkitam
tatkṣaudrapippalīcūrṇapradigdhe ghṛtabhājane

