129 shlokas
- 1
अथातो गुल्मचिकित्सितं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
गुल्मं बद्धशकृद्वातं वातिकं तीव्रवेदनम्
रूक्षशीतोद्भवं तैलैः साधयेद्वातरोगिकैः
athāto gulmacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
gulmaṃ baddhaśakṛdvātaṃ vātikaṃ tīvravedanam
rūkṣaśītodbhavaṃ tailaiḥ sādhayedvātarogikaiḥ
- 2
पानान्नान्वासनाभ्यङ्गैः स्निग्धस्य स्वेदम् आचरेत्
आनाहवेदनास्तम्भविबन्धेषु विशेषतः
pānānnānvāsanābhyaṅgaiḥ snigdhasya svedam ācaret
ānāhavedanāstambhavibandheṣu viśeṣataḥ
- 3
स्रोतसां मार्दवं कृत्वा जित्वा मारुतम् उल्बणम्
भित्त्वा विबन्धं स्निग्धस्य स्वेदो गुल्मम् अपोहति
srotasāṃ mārdavaṃ kṛtvā jitvā mārutam ulbaṇam
bhittvā vibandhaṃ snigdhasya svedo gulmam apohati
- 4
स्नेहपानं हितं गुल्मे विशेषेणोर्ध्वनाभिजे
पक्वाशयगते वस्तिरुभयं जठराश्रये
snehapānaṃ hitaṃ gulme viśeṣeṇordhvanābhije
pakvāśayagate vastirubhayaṃ jaṭharāśraye
- 5
दीप्ते ऽग्नौ वातिके गुल्मे विबन्धे ऽनिलवर्चसोः
बृंहणान्यन्नपानानि स्निग्धोष्णानि प्रदापयेत्
dīpte 'gnau vātike gulme vibandhe 'nilavarcasoḥ
bṛṃhaṇānyannapānāni snigdhoṣṇāni pradāpayet
- 6
पुनः पुनः स्नेहपानं निरूहाः सानुवासनाः
प्रयोज्या वातजे गुल्मे कफपित्तानुरक्षिणः
punaḥ punaḥ snehapānaṃ nirūhāḥ sānuvāsanāḥ
prayojyā vātaje gulme kaphapittānurakṣiṇaḥ
- 7
वस्तिकर्म परं विद्याद्गुल्मघ्नं तद्धि मारुतम्
स्वस्थाने प्रथमं जित्वा सद्यो गुल्मम् अपोहति
vastikarma paraṃ vidyādgulmaghnaṃ taddhi mārutam
svasthāne prathamaṃ jitvā sadyo gulmam apohati
- 8
तस्माद् अभीक्ष्णशो गुल्मा निरूहैः सानुवासनैः
प्रयुज्यमानैः शाम्यन्ति वातपित्तकफात्मकाः
tasmād abhīkṣṇaśo gulmā nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ
prayujyamānaiḥ śāmyanti vātapittakaphātmakāḥ
- 9
हिङ्गुसौवर्चलव्योषविडदाडिमदीप्यकैः
पुष्कराजाजीधान्याम्लवेतसक्षारचित्रकैः
hiṅgusauvarcalavyoṣaviḍadāḍimadīpyakaiḥ
puṣkarājājīdhānyāmlavetasakṣāracitrakaiḥ
- 10
शठीवचाजगन्धैलासुरसैर्दधिसंयुतैः
शूलानाहहरं सर्पिः साधयेद्वातगुल्मिनाम्
śaṭhīvacājagandhailāsurasairdadhisaṃyutaiḥ
śūlānāhaharaṃ sarpiḥ sādhayedvātagulminām
- 11
हपुषोषणपृथ्वीकापञ्चकोलकदीप्यकैः
साजाजीसैन्धवैर्दध्ना दुग्धेन च रसेन च
hapuṣoṣaṇapṛthvīkāpañcakolakadīpyakaiḥ
sājājīsaindhavairdadhnā dugdhena ca rasena ca
- 12
दाडिमान्मूलकात्कोलात्पचेत्सर्पिर्निहन्ति तत्
वातगुल्मोदरानाहपार्श्वहृत्कोष्ठवेदनाः
dāḍimānmūlakātkolātpacetsarpirnihanti tat
vātagulmodarānāhapārśvahṛtkoṣṭhavedanāḥ
- 13
योन्यर्शोग्रहणीदोषकासश्वासारुचिज्वरान्
दशमूलं बलां कालां सुषवीं द्वौ पुनर्नवौ
yonyarśograhaṇīdoṣakāsaśvāsārucijvarān
daśamūlaṃ balāṃ kālāṃ suṣavīṃ dvau punarnavau
- 14
पौष्करैरण्डरास्नाश्वगन्धाभार्ग्यमृताशठीः
पचेद्गन्धपलाशं च द्रोणे ऽपां द्विपलोन्मितम्
pauṣkarairaṇḍarāsnāśvagandhābhārgyamṛtāśaṭhīḥ
pacedgandhapalāśaṃ ca droṇe 'pāṃ dvipalonmitam
- 15
यवैः कोलैः कुलत्थैश्च माषैश्च प्रास्थिकैः सह
क्वाथे ऽस्मिन्दधिपात्रे च घृतप्रस्थं विपाचयेत्
yavaiḥ kolaiḥ kulatthaiśca māṣaiśca prāsthikaiḥ saha
kvāthe 'smindadhipātre ca ghṛtaprasthaṃ vipācayet
- 16
स्वरसैर्दाडिमाम्रातमातुलुङ्गोद्भवैर्युतम्
तथा तुषाम्बुधान्याम्लशुक्तैः श्लक्ष्णैश्च कल्कितैः
svarasairdāḍimāmrātamātuluṅgodbhavairyutam
tathā tuṣāmbudhānyāmlaśuktaiḥ ślakṣṇaiśca kalkitaiḥ
- 17
भार्गीतुम्बुरुषड्ग्रन्थाग्रन्थिरास्नाग्निधान्यकैः
यवानकयवान्यम्लवेतसासितजीरकैः
bhārgītumburuṣaḍgranthāgranthirāsnāgnidhānyakaiḥ
yavānakayavānyamlavetasāsitajīrakaiḥ
- 18
अजाजीहिङ्गुहपुषाकारवीवृषकोषकैः
निकुम्भकुम्भमूर्वेभपिप्पलीवेल्लदाडिमैः
ajājīhiṅguhapuṣākāravīvṛṣakoṣakaiḥ
nikumbhakumbhamūrvebhapippalīvelladāḍimaiḥ
- 19
श्वदंष्ट्रात्रपुसैर्वारुबीजहिंस्राश्मभेदकैः
मिशिद्विक्षारसुरसशारिवानीलिनीफलैः
śvadaṃṣṭrātrapusairvārubījahiṃsrāśmabhedakaiḥ
miśidvikṣārasurasaśārivānīlinīphalaiḥ
- 20
त्रिकटुत्रिपटूपेतैर्दाधिकं तद्व्यपोहति
रोगान् आशुतरान्पूर्वान्कष्टान् अपि च शीलितम्
trikaṭutripaṭūpetairdādhikaṃ tadvyapohati
rogān āśutarānpūrvānkaṣṭān api ca śīlitam
- 21
अपस्मारगदोन्मादमूत्राघातानिलामयान्
त्र्यूषणत्रिफलाधान्यचविकावेल्लचित्रकैः
apasmāragadonmādamūtrāghātānilāmayān
tryūṣaṇatriphalādhānyacavikāvellacitrakaiḥ
- 22
कल्कीकृतैर्घृतं पक्वं सक्षीरं वातगुल्मनुत्
तुलां लशुनकन्दानां पृथक्पञ्चपलांशकम्
kalkīkṛtairghṛtaṃ pakvaṃ sakṣīraṃ vātagulmanut
tulāṃ laśunakandānāṃ pṛthakpañcapalāṃśakam
- 23
पञ्चमूलं महच्चाम्बुभारार्धे तद्विपाचयेत्
पादशेषं तदर्धेन दाडिमस्वरसं सुराम्
pañcamūlaṃ mahaccāmbubhārārdhe tadvipācayet
pādaśeṣaṃ tadardhena dāḍimasvarasaṃ surām
- 24
धान्याम्लं दधि चादाय पिष्टांश्चार्धपलांशकान्
त्र्यूषणत्रिफलाहिङ्गुयवानीचव्यदीप्यकान्
dhānyāmlaṃ dadhi cādāya piṣṭāṃścārdhapalāṃśakān
tryūṣaṇatriphalāhiṅguyavānīcavyadīpyakān
- 25
साम्लवेतससिन्धूत्थदेवदारून्पचेद्घृतात्
तैः प्रस्थं तत्परं सर्ववातगुल्मविकारजित्
sāmlavetasasindhūtthadevadārūnpacedghṛtāt
taiḥ prasthaṃ tatparaṃ sarvavātagulmavikārajit
- 26
षट्पलं वा पिबेत्सर्पिर्यद् उक्तं राजयक्ष्मणि
प्रसन्नया वा क्षीरार्थः सुरया दाडिमेन वा
ṣaṭpalaṃ vā pibetsarpiryad uktaṃ rājayakṣmaṇi
prasannayā vā kṣīrārthaḥ surayā dāḍimena vā
- 27
घृते मारुतगुल्मघ्नः कार्यो दध्नः सरेण वा
वातगुल्मे कफो वृद्धो हत्वाग्निम् अरुचिं यदि
ghṛte mārutagulmaghnaḥ kāryo dadhnaḥ sareṇa vā
vātagulme kapho vṛddho hatvāgnim aruciṃ yadi
- 28
हृल्लासं गौरवं तन्द्रां जनयेद् उल्लिखेत्तु तम्
शूलानाहविबन्धेषु ज्ञात्वा सस्नेहम् आशयम्
hṛllāsaṃ gauravaṃ tandrāṃ janayed ullikhettu tam
śūlānāhavibandheṣu jñātvā sasneham āśayam
- 29
निर्यूहचूर्णवटकाः प्रयोज्या घृतभेषजैः
कोलदाडिमघर्माम्बुतक्रमद्याम्लकाञ्जिकैः
niryūhacūrṇavaṭakāḥ prayojyā ghṛtabheṣajaiḥ
koladāḍimagharmāmbutakramadyāmlakāñjikaiḥ
- 30
मण्डेन वा पिबेत्प्रातश्चूर्णान्यन्नस्य वा पुरः
चूर्णानि मातुलुङ्गस्य भावितान्यसकृद्रसे
maṇḍena vā pibetprātaścūrṇānyannasya vā puraḥ
cūrṇāni mātuluṅgasya bhāvitānyasakṛdrase

