83 shlokas
- 1
अथातो वातव्याधिचिकित्सितं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
केवलं निरुपस्तम्भम् आदौ स्नेहैरुपाचरेत्
वायुं सर्पिर्वसामज्जतैलपानैर्नरं ततः
athāto vātavyādhicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
kevalaṃ nirupastambham ādau snehairupācaret
vāyuṃ sarpirvasāmajjatailapānairnaraṃ tataḥ
- 2
स्नेहक्लान्तं समाश्वास्य पयोभिः स्नेहयेत्पुनः
यूषैर्ग्राम्यौदकानूपरसैर्वा स्नेहसंयुतैः
snehaklāntaṃ samāśvāsya payobhiḥ snehayetpunaḥ
yūṣairgrāmyaudakānūparasairvā snehasaṃyutaiḥ
- 3
पायसैः कृसरैः साम्ललवणैः सानुवासनैः
नावनैस्तर्पणैश्चान्नैः सुस्निग्धैः स्वेदयेत्ततः
pāyasaiḥ kṛsaraiḥ sāmlalavaṇaiḥ sānuvāsanaiḥ
nāvanaistarpaṇaiścānnaiḥ susnigdhaiḥ svedayettataḥ
- 4
स्वभ्यक्तं स्नेहसंयुक्तैः शंकराद्यैः पुनः पुनः
स्नेहाक्तं स्विन्नम् अङ्गं तु वक्रं स्तब्धं सवेदनम्
svabhyaktaṃ snehasaṃyuktaiḥ śaṃkarādyaiḥ punaḥ punaḥ
snehāktaṃ svinnam aṅgaṃ tu vakraṃ stabdhaṃ savedanam
- 5
यथेष्टम् आनामयितुं सुखम् एव हि शक्यते
शुष्काण्यपि हि काष्ठानि स्नेहस्वेदोपपादनैः
yatheṣṭam ānāmayituṃ sukham eva hi śakyate
śuṣkāṇyapi hi kāṣṭhāni snehasvedopapādanaiḥ
- 6
शक्यं कर्मण्यतां नेतुं किमु गात्राणि जीवताम्
हर्षतोदरुगायामशोफस्तम्भग्रहादयः
śakyaṃ karmaṇyatāṃ netuṃ kimu gātrāṇi jīvatām
harṣatodarugāyāmaśophastambhagrahādayaḥ
- 7
स्विन्नस्याशु प्रशाम्यन्ति मार्दवं चोपजायते
स्नेहश्च धातून्संशुष्कान्पुष्णात्याशूपयोजितः
svinnasyāśu praśāmyanti mārdavaṃ copajāyate
snehaśca dhātūnsaṃśuṣkānpuṣṇātyāśūpayojitaḥ
- 8
बलम् अग्निबलं पुष्टिं प्राणांश्चास्याभिवर्धयेत्
असकृत्तं पुनः स्नेहैः स्वेदैश्च प्रतिपादयेत्
balam agnibalaṃ puṣṭiṃ prāṇāṃścāsyābhivardhayet
asakṛttaṃ punaḥ snehaiḥ svedaiśca pratipādayet
- 9
तथा स्नेहमृदौ कोष्ठे न तिष्ठन्त्यनिलामयाः
यद्येतेन सदोषत्वात्कर्मणा न प्रशाम्यति
tathā snehamṛdau koṣṭhe na tiṣṭhantyanilāmayāḥ
yadyetena sadoṣatvātkarmaṇā na praśāmyati
- 10
मृदुभिः स्नेहसंयुक्तैर्भेषजैस्तं विशोधयेत्
घृतं तिल्वकसिद्धं वा सातलासिद्धम् एव वा
mṛdubhiḥ snehasaṃyuktairbheṣajaistaṃ viśodhayet
ghṛtaṃ tilvakasiddhaṃ vā sātalāsiddham eva vā
- 11
पयसैरण्डतैलं वा पिबेद्दोषहरं शिवम्
स्निग्धाम्ललवणोष्णाद्यैराहारैर्हि मलश्चितः
payasairaṇḍatailaṃ vā pibeddoṣaharaṃ śivam
snigdhāmlalavaṇoṣṇādyairāhārairhi malaścitaḥ
- 12
स्रोतो बद्ध्वानिलं रुन्ध्यात्तस्मात्तम् अनुलोमयेत्
दुर्बलो यो ऽविरेच्यः स्यात्तं निरूहैरुपाचरेत्
sroto baddhvānilaṃ rundhyāttasmāttam anulomayet
durbalo yo 'virecyaḥ syāttaṃ nirūhairupācaret
- 13
दीपनैः पाचनीयैर्वा भोज्यैर्वा तद्युतैर्नरम्
संशुद्धस्योत्थिते चाग्नौ स्नेहस्वेदौ पुनर्हितौ
dīpanaiḥ pācanīyairvā bhojyairvā tadyutairnaram
saṃśuddhasyotthite cāgnau snehasvedau punarhitau
- 14
आमाशयगते वायौ वमितप्रतिभोजिते
सुखाम्बुना षड्धरणं वचादिं वा प्रयोजयेत्
āmāśayagate vāyau vamitapratibhojite
sukhāmbunā ṣaḍdharaṇaṃ vacādiṃ vā prayojayet
- 15
संधुक्षिते ऽग्नौ परतो विधिः केवलवातिकः
मत्स्यान्नाभिप्रदेशस्थे सिद्धान्बिल्वशलाटुभिः
saṃdhukṣite 'gnau parato vidhiḥ kevalavātikaḥ
matsyānnābhipradeśasthe siddhānbilvaśalāṭubhiḥ
- 16
वस्तिकर्म त्वधो नाभेः शस्यते चावपीडकः
कोष्ठगे क्षारचूर्णाद्या हिताः पाचनदीपनाः
vastikarma tvadho nābheḥ śasyate cāvapīḍakaḥ
koṣṭhage kṣāracūrṇādyā hitāḥ pācanadīpanāḥ
- 17
हृत्स्थे पयः स्थिरासिद्धं शिरोवस्तिः शिरोगते
स्नैहिकं नावनं धूमः श्रोत्रादीनां च तर्पणम्
hṛtsthe payaḥ sthirāsiddhaṃ śirovastiḥ śirogate
snaihikaṃ nāvanaṃ dhūmaḥ śrotrādīnāṃ ca tarpaṇam
- 18
स्वेदाभ्यङ्गनिवातानि हृद्यं चान्नं त्वगाश्रिते
शीताः प्रदेहा रक्तस्थे विरेको रक्तमोक्षणम्
svedābhyaṅganivātāni hṛdyaṃ cānnaṃ tvagāśrite
śītāḥ pradehā raktasthe vireko raktamokṣaṇam
- 19
विरेको मांसमेदःस्थे निरूहः शमनानि च
बाह्याभ्यन्तरतः स्नेहैरस्थिमज्जगतं जयेत्
vireko māṃsamedaḥsthe nirūhaḥ śamanāni ca
bāhyābhyantarataḥ snehairasthimajjagataṃ jayet
- 20
प्रहर्षो ऽन्नं च शुक्रस्थे बलशुक्रकरं हितम्
विबद्धमार्गं दृष्ट्वा तु शुक्रं दद्याद्विरेचनम्
praharṣo 'nnaṃ ca śukrasthe balaśukrakaraṃ hitam
vibaddhamārgaṃ dṛṣṭvā tu śukraṃ dadyādvirecanam
- 21
विरिक्तं प्रतिभुक्तं च पूर्वोक्तां कारयेत्क्रियाम्
गर्भे शुष्के तु वातेन बालानां च विशुष्यताम्
viriktaṃ pratibhuktaṃ ca pūrvoktāṃ kārayetkriyām
garbhe śuṣke tu vātena bālānāṃ ca viśuṣyatām
- 22
सिताकाश्मर्यमधुकैः सिद्धम् उत्थापने पयः
स्नावसंधिसिराप्राप्ते स्नेहदाहोपनाहनम्
sitākāśmaryamadhukaiḥ siddham utthāpane payaḥ
snāvasaṃdhisirāprāpte snehadāhopanāhanam
- 23
तैलं संकुचिते ऽभ्यङ्गो माषसैन्धवसाधितम्
आगारधूमलवणतैलैर्लेपः स्रुते ऽसृजि
tailaṃ saṃkucite 'bhyaṅgo māṣasaindhavasādhitam
āgāradhūmalavaṇatailairlepaḥ srute 'sṛji
- 24
सुप्ते ऽङ्गे वेष्टयुक्ते तु कर्तव्यम् उपनाहनम्
अथापतानकेनार्तम् अस्रस्ताक्षम् अवेपनम्
supte 'ṅge veṣṭayukte tu kartavyam upanāhanam
athāpatānakenārtam asrastākṣam avepanam
- 25
अस्तब्धमेढ्रम् अस्वेदं बहिरायामवर्जितम्
अखट्वाघातिनं चैनं त्वरितं समुपाचरेत्
astabdhameḍhram asvedaṃ bahirāyāmavarjitam
akhaṭvāghātinaṃ cainaṃ tvaritaṃ samupācaret
- 26
तत्र प्राग् एव सुस्निग्धस्विन्नाङ्गे तीक्ष्णनावनम्
स्रोतोविशुद्धये युञ्ज्याद् अच्छपानं ततो घृतम्
tatra prāg eva susnigdhasvinnāṅge tīkṣṇanāvanam
srotoviśuddhaye yuñjyād acchapānaṃ tato ghṛtam
- 27
विदार्यादिगणक्वाथदधिक्षीररसैः शृतम्
नातिमात्रं तथा वायुर्व्याप्नोति सहसैव वा
vidāryādigaṇakvāthadadhikṣīrarasaiḥ śṛtam
nātimātraṃ tathā vāyurvyāpnoti sahasaiva vā
- 28
कुलत्थयवकोलानि भद्रदार्वादिकं गणम्
निष्क्वाथ्यानूपमांसं च तेनाम्लैः पयसापि च
kulatthayavakolāni bhadradārvādikaṃ gaṇam
niṣkvāthyānūpamāṃsaṃ ca tenāmlaiḥ payasāpi ca
- 29
स्वादुस्कन्धप्रतीवापं महास्नेहं विपाचयेत्
सेकाभ्यङ्गावगाहान्नपाननस्यानुवासनैः
svāduskandhapratīvāpaṃ mahāsnehaṃ vipācayet
sekābhyaṅgāvagāhānnapānanasyānuvāsanaiḥ
- 30
स हन्ति वातं ते ते च स्नेहस्वेदाः सुयोजिताः
वेगान्तरेषु मूर्धानम् असकृच्चास्य रेचयेत्
sa hanti vātaṃ te te ca snehasvedāḥ suyojitāḥ
vegāntareṣu mūrdhānam asakṛccāsya recayet

