51 shlokas
- 1
अथातो विद्रधिवृद्धिचिकित्सितं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
विद्रधिं सर्वम् एवामं शोफवत्समुपाचरेत्
प्रततं च हरेद्रक्तं पक्वे तु व्रणवत्क्रिया
athāto vidradhivṛddhicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
vidradhiṃ sarvam evāmaṃ śophavatsamupācaret
pratataṃ ca haredraktaṃ pakve tu vraṇavatkriyā
- 2
पञ्चमूलजलैर्धौतं वातिकं लवणोत्तरैः
भद्रादिवर्गयष्ट्याह्वतिलैरालेपयेद्व्रणम्
pañcamūlajalairdhautaṃ vātikaṃ lavaṇottaraiḥ
bhadrādivargayaṣṭyāhvatilairālepayedvraṇam
- 3
वैरेचनिकयुक्तेन त्रैवृतेन विशोध्य च
विदारीवर्गसिद्धेन त्रैवृतेनैव रोपयेत्
vairecanikayuktena traivṛtena viśodhya ca
vidārīvargasiddhena traivṛtenaiva ropayet
- 4
क्षालितं क्षीरितोयेन लिम्पेद्यष्ट्यमृतातिलैः
पैत्तं घृतेन सिद्धेन मञ्जिष्ठोशीरपद्मकैः
kṣālitaṃ kṣīritoyena limpedyaṣṭyamṛtātilaiḥ
paittaṃ ghṛtena siddhena mañjiṣṭhośīrapadmakaiḥ
- 5
पयस्याद्विनिशाश्रेष्ठायष्टीदुग्धैश्च रोपयेत्
न्यग्रोधादिप्रवालत्वक्फलैर्वा कफजं पुनः
payasyādviniśāśreṣṭhāyaṣṭīdugdhaiśca ropayet
nyagrodhādipravālatvakphalairvā kaphajaṃ punaḥ
- 6
आरग्वधादिना धौतं सक्तुकुम्भनिशातिलैः
लिम्पेत्कुलत्थिकादन्तीत्रिवृच्छ्यामाग्नितिल्वकैः
āragvadhādinā dhautaṃ saktukumbhaniśātilaiḥ
limpetkulatthikādantītrivṛcchyāmāgnitilvakaiḥ
- 7
ससैन्धवैः सगोमूत्रैस्तैलं कुर्वीत रोपणम्
रक्तागन्तूद्भवे कार्या पित्तविद्रधिवत्क्रिया
sasaindhavaiḥ sagomūtraistailaṃ kurvīta ropaṇam
raktāgantūdbhave kāryā pittavidradhivatkriyā
- 8
वरुणादिगणक्वाथम् अपक्वे ऽभ्यन्तरोत्थिते
ऊषकादिप्रतीवापं पूर्वाह्णे विद्रधौ पिबेत्
varuṇādigaṇakvātham apakve 'bhyantarotthite
ūṣakādipratīvāpaṃ pūrvāhṇe vidradhau pibet
- 9
घृतं विरेचनद्रव्यैः सिद्धं ताभ्यां च पाययेत्
निरूहं स्नेहवस्तिं च ताभ्याम् एव प्रकल्पयेत्
ghṛtaṃ virecanadravyaiḥ siddhaṃ tābhyāṃ ca pāyayet
nirūhaṃ snehavastiṃ ca tābhyām eva prakalpayet
- 10
पानभोजनलेपेषु मधुशिग्रुः प्रयोजितः
दत्तावापो यथादोषम् अपक्वं हन्ति विद्रधिम्
pānabhojanalepeṣu madhuśigruḥ prayojitaḥ
dattāvāpo yathādoṣam apakvaṃ hanti vidradhim
- 11
त्रायन्तीत्रिफलानिम्बकटुकामधुकं समम्
त्रिवृत्पटोलमूलाभ्यां चत्वारो ऽंशाः पृथक्पृथक्
trāyantītriphalānimbakaṭukāmadhukaṃ samam
trivṛtpaṭolamūlābhyāṃ catvāro 'ṃśāḥ pṛthakpṛthak
- 12
मसूरान्निस्तुषाद् अष्टौ तत्क्वाथः सघृतो जयेत्
विद्रधिगुल्मवीसर्पदाहमोहमदज्वरान्
masūrānnistuṣād aṣṭau tatkvāthaḥ saghṛto jayet
vidradhigulmavīsarpadāhamohamadajvarān
- 13
तृण्मूर्छाछर्दिहृद्रोगपित्तासृक्कुष्ठकामलाः
कुडवं त्रायमाणायाः साध्यम् अष्टगुणे ऽम्भसि
tṛṇmūrchāchardihṛdrogapittāsṛkkuṣṭhakāmalāḥ
kuḍavaṃ trāyamāṇāyāḥ sādhyam aṣṭaguṇe 'mbhasi
- 14
कुडवं तद्रसाद्धात्रीस्वरसात्क्षीरतो घृतात्
कर्षांशं कल्कितं तिक्तात्रायन्तीधन्वयासकम्
kuḍavaṃ tadrasāddhātrīsvarasātkṣīrato ghṛtāt
karṣāṃśaṃ kalkitaṃ tiktātrāyantīdhanvayāsakam
- 15
मुस्तातामलकीवीराजीवन्तीचन्दनोत्पलम्
पचेद् एकत्र संयोज्य तद्घृतं पूर्ववद्गुणैः
mustātāmalakīvīrājīvantīcandanotpalam
paced ekatra saṃyojya tadghṛtaṃ pūrvavadguṇaiḥ
- 16
द्राक्षा मधूकं खर्जूरं विदारी सशतावरी
परूषकाणि त्रिफला तत्क्वाथे पाचयेद्घृतम्
drākṣā madhūkaṃ kharjūraṃ vidārī saśatāvarī
parūṣakāṇi triphalā tatkvāthe pācayedghṛtam
- 17
क्षीरेक्षुधात्रीनिर्यासप्राणदाकल्कसंयुतम्
तच्छीतं शर्कराक्षौद्रपादिकं पूर्ववद्गुणैः
kṣīrekṣudhātrīniryāsaprāṇadākalkasaṃyutam
tacchītaṃ śarkarākṣaudrapādikaṃ pūrvavadguṇaiḥ
- 18
हरेच्छृङ्गादिभिरसृक्सिरया वा यथान्तिकम्
विद्रधिं पच्यमानं च कोष्ठस्थं बहिरुन्नतम्
harecchṛṅgādibhirasṛksirayā vā yathāntikam
vidradhiṃ pacyamānaṃ ca koṣṭhasthaṃ bahirunnatam
- 19
ज्ञात्वोपनाहयेत्शूले स्थिते तत्रैव पिण्डिते
तत्पार्श्वपीडनात्सुप्तौ दाहादिष्वल्पकेषु च
jñātvopanāhayetśūle sthite tatraiva piṇḍite
tatpārśvapīḍanātsuptau dāhādiṣvalpakeṣu ca
- 20
पक्वः स्याद्विद्रधिं भित्त्वा व्रणवत्तम् उपाचरेत्
अन्तर्भागस्य चाप्येतच्चिह्नं पक्वस्य विद्रधेः
pakvaḥ syādvidradhiṃ bhittvā vraṇavattam upācaret
antarbhāgasya cāpyetaccihnaṃ pakvasya vidradheḥ
- 21
पक्वः स्रोतांसि सम्पूर्य स यात्यूर्ध्वम् अधो ऽथवा
स्वयंप्रवृत्तं तं दोषम् उपेक्षेत हिताशिनः
pakvaḥ srotāṃsi sampūrya sa yātyūrdhvam adho 'thavā
svayaṃpravṛttaṃ taṃ doṣam upekṣeta hitāśinaḥ
- 22
दशाहं द्वादशाहं वा रक्षन्भिषग् उपद्रवात्
असम्यग्वहति क्लेदे वरुणादिं सुखाम्भसा
daśāhaṃ dvādaśāhaṃ vā rakṣanbhiṣag upadravāt
asamyagvahati klede varuṇādiṃ sukhāmbhasā
- 23
पाययेन्मधुशिग्रुं वा यवागूं तेन वा कृताम्
यवकोलकुलत्थोत्थयूषैरन्नं च शस्यते
pāyayenmadhuśigruṃ vā yavāgūṃ tena vā kṛtām
yavakolakulatthotthayūṣairannaṃ ca śasyate
- 24
ऊर्ध्वं दशाहात्त्रायन्तीसर्पिषा तैल्वकेन वा
शोधयेद्बलतः शुद्धः सक्षौद्रं तिक्तकं पिबेत्
ūrdhvaṃ daśāhāttrāyantīsarpiṣā tailvakena vā
śodhayedbalataḥ śuddhaḥ sakṣaudraṃ tiktakaṃ pibet
- 25
सर्वशो गुल्मवच्चैनं यथादोषम् उपाचरेत्
सर्वावस्थासु सर्वासु गुग्गुलुं विद्रधीषु च
sarvaśo gulmavaccainaṃ yathādoṣam upācaret
sarvāvasthāsu sarvāsu gugguluṃ vidradhīṣu ca
- 26
कषायैर्यौगिकैर्युञ्ज्यात्स्वैः स्वैस्तद्वच्छिलाजतु
पाकं च वारयेद्यत्नात्सिद्धिः पक्वे हि दैविकी
kaṣāyairyaugikairyuñjyātsvaiḥ svaistadvacchilājatu
pākaṃ ca vārayedyatnātsiddhiḥ pakve hi daivikī
- 27
अपि चाशु विदाहित्वाद्विद्रधिः सो ऽभिधीयते
सति चालोचयेन्मेहे प्रमेहाणां चिकित्सितम्
api cāśu vidāhitvādvidradhiḥ so 'bhidhīyate
sati cālocayenmehe pramehāṇāṃ cikitsitam
- 28
स्तनजे व्रणवत्सर्वं न त्वेनम् उपनाहयेत्
पाटयेत्पालयन्स्तन्यवाहिनीः कृष्णचूचुकौ
stanaje vraṇavatsarvaṃ na tvenam upanāhayet
pāṭayetpālayanstanyavāhinīḥ kṛṣṇacūcukau
- 29
सर्वास्वामाद्यवस्थासु निर्दुहीत च तत्स्तनम्
शोधयेत्त्रिवृता स्निग्धं वृद्धौ स्नेहैश्चलात्मके
sarvāsvāmādyavasthāsu nirduhīta ca tatstanam
śodhayettrivṛtā snigdhaṃ vṛddhau snehaiścalātmake
- 30
कौशाम्रतिल्वकैरण्डसुकुमारकमिश्रकैः
ततो ऽनिलघ्ननिर्यूहकल्कस्नेहैर्निरूहयेत्
kauśāmratilvakairaṇḍasukumārakamiśrakaiḥ
tato 'nilaghnaniryūhakalkasnehairnirūhayet

