83 shlokas
- 1
अथातो राजयक्ष्मादिचिकित्सितं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
बलिनो बहुदोषस्य स्निग्धस्विन्नस्य शोधनम्
ऊर्ध्वाधो यक्ष्मिणः कुर्यात्सस्नेहं यन्न कर्शनम्
athāto rājayakṣmādicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
balino bahudoṣasya snigdhasvinnasya śodhanam
ūrdhvādho yakṣmiṇaḥ kuryātsasnehaṃ yanna karśanam
- 2
पयसा फलयुक्तेन मधुरेण रसेन वा
सर्पिष्मत्या यवाग्वा वा वमनद्रव्यसिद्धया
payasā phalayuktena madhureṇa rasena vā
sarpiṣmatyā yavāgvā vā vamanadravyasiddhayā
- 3
वमेद्विरेचनं दद्यात्त्रिवृच्छ्यामानृपद्रुमान्
शर्करामधुसर्पिर्भिः पयसा तर्पणेन वा
vamedvirecanaṃ dadyāttrivṛcchyāmānṛpadrumān
śarkarāmadhusarpirbhiḥ payasā tarpaṇena vā
- 4
द्राक्षाविदारीकाश्मर्यमांसानां वा रसैर्युतान्
शुद्धकोष्ठस्य युञ्जीत विधिं बृंहणदीपनम्
drākṣāvidārīkāśmaryamāṃsānāṃ vā rasairyutān
śuddhakoṣṭhasya yuñjīta vidhiṃ bṛṃhaṇadīpanam
- 5
हृद्यानि चान्नपानानि वातघ्नानि लघूनि च
शालिषष्टिकगोधूमयवमुद्गं समोषितम्
hṛdyāni cānnapānāni vātaghnāni laghūni ca
śāliṣaṣṭikagodhūmayavamudgaṃ samoṣitam
- 6
आजं क्षीरं घृतं मांसं क्रव्यान्मांसं च शोषजित्
काकोलूकवृकद्वीपिगवाश्वनकुलोरगम्
ājaṃ kṣīraṃ ghṛtaṃ māṃsaṃ kravyānmāṃsaṃ ca śoṣajit
kākolūkavṛkadvīpigavāśvanakuloragam
- 7
गृध्रभासखरोष्ट्रं च हितं छद्मोपसंहितम्
ज्ञातं जुगुप्सितं तद्धि छर्दिषे न बलौजसे
gṛdhrabhāsakharoṣṭraṃ ca hitaṃ chadmopasaṃhitam
jñātaṃ jugupsitaṃ taddhi chardiṣe na balaujase
- 8
मृगाद्याः पित्तकफयोः पवने प्रसहादयः
वेसवारीकृताः पथ्या रसादिषु च कल्पिताः
mṛgādyāḥ pittakaphayoḥ pavane prasahādayaḥ
vesavārīkṛtāḥ pathyā rasādiṣu ca kalpitāḥ
- 9
भृष्टाः सर्षपतैलेन सर्पिषा वा यथायथम्
रसिका मृदवः स्निग्धाः पटुद्रव्याभिसंस्कृताः
bhṛṣṭāḥ sarṣapatailena sarpiṣā vā yathāyatham
rasikā mṛdavaḥ snigdhāḥ paṭudravyābhisaṃskṛtāḥ
- 10
हिता मौलककौलत्थास्तद्वद्यूषाश्च साधिताः
सपिप्पलीकं सयवं सकुलत्थं सनागरम्
hitā maulakakaulatthāstadvadyūṣāśca sādhitāḥ
sapippalīkaṃ sayavaṃ sakulatthaṃ sanāgaram
- 11
सदाडिमं सामलकं स्निग्धम् आजं रसं पिबेत्
तेन षड्विनिवर्तन्ते विकाराः पीनसादयः
sadāḍimaṃ sāmalakaṃ snigdham ājaṃ rasaṃ pibet
tena ṣaḍvinivartante vikārāḥ pīnasādayaḥ
- 12
पिबेच्च सुतरां मद्यं जीर्णं स्रोतोविशोधनम्
पित्तादिषु विशेषेण मध्वरिष्टाच्छवारुणीः
pibecca sutarāṃ madyaṃ jīrṇaṃ srotoviśodhanam
pittādiṣu viśeṣeṇa madhvariṣṭācchavāruṇīḥ
- 13
सिद्धं वा पञ्चमूलेन तामलक्याथवा जलम्
पर्णिनीभिश्चतसृभिर्धान्यनागरकेण वा
siddhaṃ vā pañcamūlena tāmalakyāthavā jalam
parṇinībhiścatasṛbhirdhānyanāgarakeṇa vā
- 14
कल्पयेच्चानुकूलो ऽस्य तेनान्नं शुचि यत्नवान्
दशमूलेन पयसा सिद्धं मांसरसेन वा
kalpayeccānukūlo 'sya tenānnaṃ śuci yatnavān
daśamūlena payasā siddhaṃ māṃsarasena vā
- 15
बलागर्भं घृतं योज्यं क्रव्यान्मांसरसेन वा
सक्षौद्रं पयसा सिद्धं सर्पिर्दशगुणेन वा
balāgarbhaṃ ghṛtaṃ yojyaṃ kravyānmāṃsarasena vā
sakṣaudraṃ payasā siddhaṃ sarpirdaśaguṇena vā
- 16
जीवन्तीं मधुकं द्राक्षां फलानि कुटजस्य च
पुष्कराह्वं शठीं कृष्णां व्याघ्रीं गोक्षुरकं बलाम्
jīvantīṃ madhukaṃ drākṣāṃ phalāni kuṭajasya ca
puṣkarāhvaṃ śaṭhīṃ kṛṣṇāṃ vyāghrīṃ gokṣurakaṃ balām
- 17
नीलोत्पलं तामलकीं त्रायमाणां दुरालभाम्
कल्कीकृत्य घृतं पक्वं रोगराजहरं परम्
nīlotpalaṃ tāmalakīṃ trāyamāṇāṃ durālabhām
kalkīkṛtya ghṛtaṃ pakvaṃ rogarājaharaṃ param
- 18
घृतं खर्जूरमृद्वीकामधुकैः सपरूषकैः
सपिप्पलीकं वैस्वर्यकासश्वासज्वरापहम्
ghṛtaṃ kharjūramṛdvīkāmadhukaiḥ saparūṣakaiḥ
sapippalīkaṃ vaisvaryakāsaśvāsajvarāpaham
- 19
दशमूलशृतात्क्षीरात्सर्पिर्यद् उदियान्नवम्
सपिप्पलीकं सक्षौद्रं तत्परं स्वरबोधनम्
daśamūlaśṛtātkṣīrātsarpiryad udiyānnavam
sapippalīkaṃ sakṣaudraṃ tatparaṃ svarabodhanam
- 20
शिरःपार्श्वांसशूलघ्नं कासश्वासज्वरापहम्
पञ्चभिः पञ्चमूलैर्वा शृताद्यद् उदियाद्घृतम्
śiraḥpārśvāṃsaśūlaghnaṃ kāsaśvāsajvarāpaham
pañcabhiḥ pañcamūlairvā śṛtādyad udiyādghṛtam
- 21
पञ्चानां पञ्चमूलानां रसे क्षीरचतुर्गुणे
सिद्धं सर्पिर्जयत्येतद्यक्ष्मणः सप्तकं बलम्
pañcānāṃ pañcamūlānāṃ rase kṣīracaturguṇe
siddhaṃ sarpirjayatyetadyakṣmaṇaḥ saptakaṃ balam
- 22
पञ्चकोलयवक्षारषट्पलेन पचेद्घृतम्
प्रस्थोन्मितं तुल्यपयः स्रोतसां तद्विशोधनम्
pañcakolayavakṣāraṣaṭpalena pacedghṛtam
prasthonmitaṃ tulyapayaḥ srotasāṃ tadviśodhanam
- 23
गुल्मज्वरोदरप्लीहग्रहणीपाण्डुपीनसान्
श्वासकासाग्निसदनश्वयथूर्ध्वानिलाञ्जयेत्
gulmajvarodaraplīhagrahaṇīpāṇḍupīnasān
śvāsakāsāgnisadanaśvayathūrdhvānilāñjayet
- 24
रास्नाबलागोक्षुरकस्थिरावर्षाभुवारिणि
जीवन्तीपिप्पलीगर्भं सक्षीरं शोषजिद्घृतम्
rāsnābalāgokṣurakasthirāvarṣābhuvāriṇi
jīvantīpippalīgarbhaṃ sakṣīraṃ śoṣajidghṛtam
- 25
अश्वगन्धाशृतात्क्षीराद्घृतं च ससितापयः
साधारणामिषतुलां तोयद्रोणद्वये पचेत्
aśvagandhāśṛtātkṣīrādghṛtaṃ ca sasitāpayaḥ
sādhāraṇāmiṣatulāṃ toyadroṇadvaye pacet
- 26
तेनाष्टभागशेषेण जीवनीयैः पलोन्मितैः
साधयेत्सर्पिषः प्रस्थं वातपित्तामयापहम्
tenāṣṭabhāgaśeṣeṇa jīvanīyaiḥ palonmitaiḥ
sādhayetsarpiṣaḥ prasthaṃ vātapittāmayāpaham
- 27
मांससर्पिरिदम्पीतं युक्तं मांसरसेन वा
कासश्वासस्वरभ्रंशशोषहृत्पार्श्वशूलजित्
māṃsasarpiridampītaṃ yuktaṃ māṃsarasena vā
kāsaśvāsasvarabhraṃśaśoṣahṛtpārśvaśūlajit
- 28
एलाजमोदात्रिफलासौराष्ट्रीव्योषचित्रकान्
सारान् अरिष्टगायत्रीशालबीजकसंभवान्
elājamodātriphalāsaurāṣṭrīvyoṣacitrakān
sārān ariṣṭagāyatrīśālabījakasaṃbhavān
- 29
भल्लातकं विडङ्गं च पृथग् अष्टपलोन्मितम्
सलिले षोडशगुणे षोडशांशस्थितं पचेत्
bhallātakaṃ viḍaṅgaṃ ca pṛthag aṣṭapalonmitam
salile ṣoḍaśaguṇe ṣoḍaśāṃśasthitaṃ pacet
- 30
पुनस्तेन घृतप्रस्थं सिद्धे चास्मिन्पलानि षट्
तवक्षीर्याः क्षिपेत्त्रिंशत्सिताया द्विगुणं मधु
punastena ghṛtaprasthaṃ siddhe cāsminpalāni ṣaṭ
tavakṣīryāḥ kṣipettriṃśatsitāyā dviguṇaṃ madhu

