84 shlokas
- 1
अथातश्छर्दिहृद्रोगतृष्णाचिकित्सितं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
आमाशयोत्क्लेशभवाः प्रायश्छर्द्यो हितं ततः
लङ्घनं प्राग् ऋते वायोर्वमनं तत्र योजयेत्
athātaśchardihṛdrogatṛṣṇācikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
āmāśayotkleśabhavāḥ prāyaśchardyo hitaṃ tataḥ
laṅghanaṃ prāg ṛte vāyorvamanaṃ tatra yojayet
- 2
बलिनो बहुदोषस्य वमतः प्रततं बहु
ततो विरेकं क्रमशो हृद्यं मद्यैः फलाम्बुभिः
balino bahudoṣasya vamataḥ pratataṃ bahu
tato virekaṃ kramaśo hṛdyaṃ madyaiḥ phalāmbubhiḥ
- 3
क्षीरैर्वा सह स ह्यूर्ध्वं गतं दोषं नयत्यधः
शमनं चौषधं रूक्षदुर्बलस्य तद् एव तु
kṣīrairvā saha sa hyūrdhvaṃ gataṃ doṣaṃ nayatyadhaḥ
śamanaṃ cauṣadhaṃ rūkṣadurbalasya tad eva tu
- 4
परिशुष्कं प्रियं सात्म्यम् अन्नं लघु च शस्यते
उपवासस्तथा यूषा रसाः काम्बलिकाः खलाः
pariśuṣkaṃ priyaṃ sātmyam annaṃ laghu ca śasyate
upavāsastathā yūṣā rasāḥ kāmbalikāḥ khalāḥ
- 5
शाकानि लेहा भोज्यानि रागषाडवपानकाः
भक्ष्याः शुष्का विचित्राश्च फलानि स्नानघर्षणम्
śākāni lehā bhojyāni rāgaṣāḍavapānakāḥ
bhakṣyāḥ śuṣkā vicitrāśca phalāni snānagharṣaṇam
- 6
गन्धाः सुगन्धयो गन्धफलपुष्पान्नपानजाः
भुक्तमात्रस्य सहसा मुखे शीताम्बुसेचनम्
gandhāḥ sugandhayo gandhaphalapuṣpānnapānajāḥ
bhuktamātrasya sahasā mukhe śītāmbusecanam
- 7
हन्ति मारुतजां छर्दिं सर्पिः पीतं ससैन्धवम्
किंचिदुष्णं विशेषेण सकासहृदयद्रवाम्
hanti mārutajāṃ chardiṃ sarpiḥ pītaṃ sasaindhavam
kiṃciduṣṇaṃ viśeṣeṇa sakāsahṛdayadravām
- 8
व्योषत्रिलवणाढ्यं वा सिद्धं वा दाडिमाम्बुना
सशुण्ठीदधिधान्येन शृतं तुल्याम्बु वा पयः
vyoṣatrilavaṇāḍhyaṃ vā siddhaṃ vā dāḍimāmbunā
saśuṇṭhīdadhidhānyena śṛtaṃ tulyāmbu vā payaḥ
- 9
व्यक्तसैन्धवसर्पिर्वा फलाम्लो वैष्किरो रसः
स्निग्धं च भोजनं शुण्ठीदधिदाडिमसाधितम्
vyaktasaindhavasarpirvā phalāmlo vaiṣkiro rasaḥ
snigdhaṃ ca bhojanaṃ śuṇṭhīdadhidāḍimasādhitam
- 10
कोष्णं सलवणं चात्र हितं स्नेहविरेचनम्
पित्तजायां विरेकार्थं द्राक्षेक्षुस्वरसैस्त्रिवृत्
koṣṇaṃ salavaṇaṃ cātra hitaṃ snehavirecanam
pittajāyāṃ virekārthaṃ drākṣekṣusvarasaistrivṛt
- 11
सर्पिर्वा तैल्वकं योज्यं वृद्धं च श्लेष्मधामगम्
ऊर्ध्वम् एव हरेत्पित्तं स्वादुतिक्तैर्विशुद्धिमान्
sarpirvā tailvakaṃ yojyaṃ vṛddhaṃ ca śleṣmadhāmagam
ūrdhvam eva haretpittaṃ svādutiktairviśuddhimān
- 12
पिबेन्मन्थं यवागूं वा लाजैः समधुशर्कराम्
मुद्गजाङ्गलजैरद्याद्व्यञ्जनैः शालिषष्टिकम्
pibenmanthaṃ yavāgūṃ vā lājaiḥ samadhuśarkarām
mudgajāṅgalajairadyādvyañjanaiḥ śāliṣaṣṭikam
- 13
मृद्भृष्टलोष्टप्रभवं सुशीतं सलिलं पिबेत्
मुद्गोशीरकणाधान्यैः सह वा संस्थितं निशाम्
mṛdbhṛṣṭaloṣṭaprabhavaṃ suśītaṃ salilaṃ pibet
mudgośīrakaṇādhānyaiḥ saha vā saṃsthitaṃ niśām
- 14
द्राक्षारसं रसं वेक्षोर्गुडूच्यम्बु पयो ऽपि वा
जम्ब्वाम्रपल्लवोशीरवटशुङ्गावरोहजः
drākṣārasaṃ rasaṃ vekṣorguḍūcyambu payo 'pi vā
jambvāmrapallavośīravaṭaśuṅgāvarohajaḥ
- 15
क्वाथः क्षौद्रयुतः पीतः शीतो वा विनियच्छति
छर्दिं ज्वरम् अतीसारं मूर्छां तृष्णां च दुर्जयाम्
kvāthaḥ kṣaudrayutaḥ pītaḥ śīto vā viniyacchati
chardiṃ jvaram atīsāraṃ mūrchāṃ tṛṣṇāṃ ca durjayām
- 16
धात्रीरसेन वा शीतं पिबेन्मुद्गदलाम्बु वा
कोलमज्जसितालाजामक्षिकाविट्कणाञ्जनम्
dhātrīrasena vā śītaṃ pibenmudgadalāmbu vā
kolamajjasitālājāmakṣikāviṭkaṇāñjanam
- 17
लिह्यात्क्षौद्रेण पथ्यां वा द्राक्षां वा बदराणि वा
कफजायां वमेन्निम्बकृष्णापिण्डीतसर्षपैः
lihyātkṣaudreṇa pathyāṃ vā drākṣāṃ vā badarāṇi vā
kaphajāyāṃ vamennimbakṛṣṇāpiṇḍītasarṣapaiḥ
- 18
युक्तेन कोष्णतोयेन दुर्बलं चोपवासयेत्
आरग्वधादिनिर्यूहं शीतं क्षौद्रयुतं पिबेत्
yuktena koṣṇatoyena durbalaṃ copavāsayet
āragvadhādiniryūhaṃ śītaṃ kṣaudrayutaṃ pibet
- 19
मन्थान्यवैर्वा बहुशश्छर्दिघ्नौषधभावितैः
कफघ्नम् अन्नं हृद्यं च रागाः सार्जकभूस्तृणाः
manthānyavairvā bahuśaśchardighnauṣadhabhāvitaiḥ
kaphaghnam annaṃ hṛdyaṃ ca rāgāḥ sārjakabhūstṛṇāḥ
- 20
लीढं मनःशिलाकृष्णामरिचं बीजपूरकात्
स्वरसेन कपित्थस्य सक्षौद्रेण वमिं जयेत्
līḍhaṃ manaḥśilākṛṣṇāmaricaṃ bījapūrakāt
svarasena kapitthasya sakṣaudreṇa vamiṃ jayet
- 21
खादेत्कपित्थं सव्योषं मधुना वा दुरालभाम्
लिह्यान्मरिचचोचैलागोशकृद्रसमाक्षिकम्
khādetkapitthaṃ savyoṣaṃ madhunā vā durālabhām
lihyānmaricacocailāgośakṛdrasamākṣikam
- 22
अनुकूलोपचारेण याति द्विष्टार्थजा शमम्
कृमिजा कृमिहृद्रोगगदितैश्च भिषग्जितैः
anukūlopacāreṇa yāti dviṣṭārthajā śamam
kṛmijā kṛmihṛdrogagaditaiśca bhiṣagjitaiḥ
- 23
यथास्वं परिशेषाश्च तत्कृताश्च तथामयाः
छर्दिप्रसङ्गेन हि मातरिश्वा धातुक्षयात्कोपम् उपैत्यवश्यम्
कुर्याद् अतो ऽस्मिन्वमनातियोगप्रोक्तं विधिं स्तम्भनबृंहणीयम्
yathāsvaṃ pariśeṣāśca tatkṛtāśca tathāmayāḥ
chardiprasaṅgena hi mātariśvā dhātukṣayātkopam upaityavaśyam
kuryād ato 'sminvamanātiyogaproktaṃ vidhiṃ stambhanabṛṃhaṇīyam
- 24
सर्पिर्गुडा मांसरसा घृतानि कल्याणकत्र्यूषणजीवनानि
पयांसि पथ्योपहितानि लेहाश्छर्दिं प्रसक्तां प्रशमं नयन्ति
sarpirguḍā māṃsarasā ghṛtāni kalyāṇakatryūṣaṇajīvanāni
payāṃsi pathyopahitāni lehāśchardiṃ prasaktāṃ praśamaṃ nayanti
- 25
हृद्रोगे वातजे तैलं मस्तुसौवीरतक्रवत्
hṛdroge vātaje tailaṃ mastusauvīratakravat
- 26
पिबेत्सुखोष्णं सविडं गुल्मानाहार्तिजिच्च तत्
तैलं च लवणैः सिद्धं समूत्राम्लं तथागुणम्
pibetsukhoṣṇaṃ saviḍaṃ gulmānāhārtijicca tat
tailaṃ ca lavaṇaiḥ siddhaṃ samūtrāmlaṃ tathāguṇam
- 27
बिल्वं रास्नां यवान्कोलं देवदारुं पुनर्नवाम्
कुलत्थान्पञ्चमूलं च पक्त्वा तस्मिन्पचेज्जले
bilvaṃ rāsnāṃ yavānkolaṃ devadāruṃ punarnavām
kulatthānpañcamūlaṃ ca paktvā tasminpacejjale
- 28
तैलं तन्नावने पाने वस्तौ च विनियोजयेत्
शुण्ठीवयःस्थालवणकायस्थाहिङ्गुपौष्करैः
tailaṃ tannāvane pāne vastau ca viniyojayet
śuṇṭhīvayaḥsthālavaṇakāyasthāhiṅgupauṣkaraiḥ
- 29
पथ्यया च शृतं पार्श्वहृद्रुजागुल्मजिद्घृतम्
सौवर्चलस्य द्विपले पथ्यापञ्चाशदन्विते
pathyayā ca śṛtaṃ pārśvahṛdrujāgulmajidghṛtam
sauvarcalasya dvipale pathyāpañcāśadanvite
- 30
घृतस्य साधितः प्रस्थो हृद्रोगश्वासगुल्मजित्
दाडिमं कृष्णलवणं शुण्ठीहिङ्ग्वम्लवेतसम्
ghṛtasya sādhitaḥ prastho hṛdrogaśvāsagulmajit
dāḍimaṃ kṛṣṇalavaṇaṃ śuṇṭhīhiṅgvamlavetasam

