115 shlokas
- 1
अथातो मदात्ययादिचिकित्सितं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
यं दोषम् अधिकं पश्येत्तस्यादौ प्रतिकारयेत्
कफस्थानानुपूर्व्या च तुल्यदोषे मदात्यये
athāto madātyayādicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
yaṃ doṣam adhikaṃ paśyettasyādau pratikārayet
kaphasthānānupūrvyā ca tulyadoṣe madātyaye
- 2
पित्तमारुतपर्यन्तः प्रायेण हि मदात्ययः
हीनमिथ्यातिपीतेन यो व्याधिरुपजायते
pittamārutaparyantaḥ prāyeṇa hi madātyayaḥ
hīnamithyātipītena yo vyādhirupajāyate
- 3
समपीतेन तेनैव स मद्येनोपशाम्यति
मद्यस्य विषसादृश्याद्विषं तूत्कर्षवृत्तिभिः
samapītena tenaiva sa madyenopaśāmyati
madyasya viṣasādṛśyādviṣaṃ tūtkarṣavṛttibhiḥ
- 4
तीक्ष्णादिभिर्गुणैर्योगाद्विषान्तरम् अपेक्षते
तीक्ष्णोष्णेनातिमात्रेण पीतेनाम्लविदाहिना
tīkṣṇādibhirguṇairyogādviṣāntaram apekṣate
tīkṣṇoṣṇenātimātreṇa pītenāmlavidāhinā
- 5
मद्येनान्नरसक्लेदो विदग्धः क्षारतां गतः
यान्कुर्यान्मदतृण्मोहज्वरान्तर्दाहविभ्रमान्
madyenānnarasakledo vidagdhaḥ kṣāratāṃ gataḥ
yānkuryānmadatṛṇmohajvarāntardāhavibhramān
- 6
मद्योत्क्लिष्टेन दोषेण रुद्धः स्रोतःसु मारुतः
सुतीव्रा वेदना याश्च शिरस्यस्थिषु संधिषु
madyotkliṣṭena doṣeṇa ruddhaḥ srotaḥsu mārutaḥ
sutīvrā vedanā yāśca śirasyasthiṣu saṃdhiṣu
- 7
जीर्णाममद्यदोषस्य प्रकाङ्क्षालाघवे सति
यौगिकं विधिवद्युक्तं मद्यम् एव निहन्ति तान्
jīrṇāmamadyadoṣasya prakāṅkṣālāghave sati
yaugikaṃ vidhivadyuktaṃ madyam eva nihanti tān
- 8
क्षारो हि याति माधुर्यं शीघ्रम् अम्लोपसंहितः
मद्यम् अम्लेषु च श्रेष्ठं दोषविष्यन्दनाद् अलम्
kṣāro hi yāti mādhuryaṃ śīghram amlopasaṃhitaḥ
madyam amleṣu ca śreṣṭhaṃ doṣaviṣyandanād alam
- 9
तीक्ष्णोष्णाद्यैः पुरा प्रोक्तैर्दीपनाद्यैस्तथा गुणैः
सात्म्यत्वाच्च तद् एवास्य धातुसाम्यकरं परम्
tīkṣṇoṣṇādyaiḥ purā proktairdīpanādyaistathā guṇaiḥ
sātmyatvācca tad evāsya dhātusāmyakaraṃ param
- 10
सप्ताहम् अष्टरात्रं वा कुर्यात्पानात्ययौषधम्
जीर्यत्येतावता पानं कालेन विपथाश्रितम्
saptāham aṣṭarātraṃ vā kuryātpānātyayauṣadham
jīryatyetāvatā pānaṃ kālena vipathāśritam
- 11
परं ततो ऽनुबध्नाति यो रोगस्तस्य भेषजम्
यथायथं प्रयुञ्जीत कृतपानात्ययौषधः
paraṃ tato 'nubadhnāti yo rogastasya bheṣajam
yathāyathaṃ prayuñjīta kṛtapānātyayauṣadhaḥ
- 12
तत्र वातोल्बणे मद्यं दद्यात्पिष्टकृतं युतम्
बीजपूरकवृक्षाम्लकोलदाडिमदीप्यकैः
tatra vātolbaṇe madyaṃ dadyātpiṣṭakṛtaṃ yutam
bījapūrakavṛkṣāmlakoladāḍimadīpyakaiḥ
- 13
यवानीहपुषाजाजीव्योषत्रिलवणार्द्रकैः
शूल्यमांसैर्हरीतकैः स्नेहवद्भिश्च सक्तुभिः
yavānīhapuṣājājīvyoṣatrilavaṇārdrakaiḥ
śūlyamāṃsairharītakaiḥ snehavadbhiśca saktubhiḥ
- 14
उष्णस्निग्धाम्ललवणा मेद्यमांसरसा हिताः
आम्राम्रातकपेशीभिः संस्कृता रागषाडवाः
uṣṇasnigdhāmlalavaṇā medyamāṃsarasā hitāḥ
āmrāmrātakapeśībhiḥ saṃskṛtā rāgaṣāḍavāḥ
- 15
गोधूममाषविकृतिर्मृदुश्चित्रा मुखप्रिया
आर्द्रिकार्द्रककुल्माषशुक्तमांसादिगर्भिणी
godhūmamāṣavikṛtirmṛduścitrā mukhapriyā
ārdrikārdrakakulmāṣaśuktamāṃsādigarbhiṇī
- 16
सुरभिर्लवणा शीता निर्गदा वाच्छवारुणी
स्वरसो दाडिमात्क्वाथः पञ्चमूलात्कनीयसः
surabhirlavaṇā śītā nirgadā vācchavāruṇī
svaraso dāḍimātkvāthaḥ pañcamūlātkanīyasaḥ
- 17
शुण्ठीधान्यात्तथा मस्तु शुक्ताम्भोऽच्छाम्लकाञ्जिकम्
अभ्यङ्गोद्वर्तनस्नानम् उष्णं प्रावरणं घनम्
śuṇṭhīdhānyāttathā mastu śuktāmbho'cchāmlakāñjikam
abhyaṅgodvartanasnānam uṣṇaṃ prāvaraṇaṃ ghanam
- 18
घनश्चागुरुजो धूपः पङ्कश्चागुरुकुङ्कुमः
कुचोरुश्रोणिशालिन्यो यौवनोष्णाङ्गयष्टयः
ghanaścāgurujo dhūpaḥ paṅkaścāgurukuṅkumaḥ
kucoruśroṇiśālinyo yauvanoṣṇāṅgayaṣṭayaḥ
- 19
हर्षेणालिङ्गने युक्ताः प्रियाः संवाहनेषु च
पित्तोल्बणे बहुजलं शार्करं मधु वा युतम्
harṣeṇāliṅgane yuktāḥ priyāḥ saṃvāhaneṣu ca
pittolbaṇe bahujalaṃ śārkaraṃ madhu vā yutam
- 20
रसैर्दाडिमखर्जूरभव्यद्राक्षापरूषजैः
सुशीतं ससितासक्तु योज्यं तादृक्च पानकम्
rasairdāḍimakharjūrabhavyadrākṣāparūṣajaiḥ
suśītaṃ sasitāsaktu yojyaṃ tādṛkca pānakam
- 21
स्वादुवर्गकषायैर्वा युक्तं मद्यं समाक्षिकम्
शालिषष्टिकम् अश्नीयाच्छशाजैणकपिञ्जलैः
svāduvargakaṣāyairvā yuktaṃ madyaṃ samākṣikam
śāliṣaṣṭikam aśnīyācchaśājaiṇakapiñjalaiḥ
- 22
सतीनमुद्गामलकपटोलीदाडिमै रसैः
कफपित्तं समुत्क्लिष्टम् उल्लिखेत्तृड्विदाहवान्
satīnamudgāmalakapaṭolīdāḍimai rasaiḥ
kaphapittaṃ samutkliṣṭam ullikhettṛḍvidāhavān
- 23
पीत्वाम्बु शीतं मद्यं वा भूरीक्षुरससंयुतम्
द्राक्षारसं वा संसर्गी तर्पणादिः परं हितः
pītvāmbu śītaṃ madyaṃ vā bhūrīkṣurasasaṃyutam
drākṣārasaṃ vā saṃsargī tarpaṇādiḥ paraṃ hitaḥ
- 24
तथाग्निर्दीप्यते तस्य दोषशेषान्नपाचनः
कासे सरक्तनिष्ठीवे पार्श्वस्तनरुजासु च
tathāgnirdīpyate tasya doṣaśeṣānnapācanaḥ
kāse saraktaniṣṭhīve pārśvastanarujāsu ca
- 25
तृष्णायां सविदाहायां सोत्क्लेशे हृदयोरसि
गुडूचीभद्रमुस्तानां पटोलस्याथवा रसम्
tṛṣṇāyāṃ savidāhāyāṃ sotkleśe hṛdayorasi
guḍūcībhadramustānāṃ paṭolasyāthavā rasam
- 26
सशृङ्गवेरं युञ्जीत तित्तिरिप्रतिभोजनम्
तृष्यते चाति बलवद्वातपित्ते समुद्धते
saśṛṅgaveraṃ yuñjīta tittiripratibhojanam
tṛṣyate cāti balavadvātapitte samuddhate
- 27
दद्याद्द्राक्षारसं पानं शीतं दोषानुलोमनम्
जीर्णे ऽद्यान्मधुराम्लेन छागमांसरसेन च
dadyāddrākṣārasaṃ pānaṃ śītaṃ doṣānulomanam
jīrṇe 'dyānmadhurāmlena chāgamāṃsarasena ca
- 28
तृष्यल्पशः पिबेन्मद्यं मदं रक्षन्बहूदकम्
मुस्तदाडिमलाजाम्बु जलं वा पर्णिनीशृतम्
tṛṣyalpaśaḥ pibenmadyaṃ madaṃ rakṣanbahūdakam
mustadāḍimalājāmbu jalaṃ vā parṇinīśṛtam
- 29
पाटल्युत्पलकन्दैर्वा स्वभावाद् एव वा हिमम्
मद्यातिपानाद् अब्धातौ क्षीणे तेजसि चोद्धते
pāṭalyutpalakandairvā svabhāvād eva vā himam
madyātipānād abdhātau kṣīṇe tejasi coddhate
- 30
यः शुष्कगलताल्वोष्ठो जिह्वां निष्कृष्य चेष्टते
पाययेत्कामतो ऽम्भस्तं निशीथपवनाहतम्
yaḥ śuṣkagalatālvoṣṭho jihvāṃ niṣkṛṣya ceṣṭate
pāyayetkāmato 'mbhastaṃ niśīthapavanāhatam

