98 shlokas
- 1
अथातः कुष्ठचिकित्सितं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
कुष्ठिनं स्नेहपानेन पूर्वं सर्वम् उपाचरेत्
तत्र वातोत्तरे तैलं घृतं वा साधितं हितम्
athātaḥ kuṣṭhacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
kuṣṭhinaṃ snehapānena pūrvaṃ sarvam upācaret
tatra vātottare tailaṃ ghṛtaṃ vā sādhitaṃ hitam
- 2
दशमूलामृतैरण्डशार्ङ्गष्टामेषशृङ्गिभिः
पटोलनिम्बकटुकादार्वीपाठादुरालभाः
daśamūlāmṛtairaṇḍaśārṅgaṣṭāmeṣaśṛṅgibhiḥ
paṭolanimbakaṭukādārvīpāṭhādurālabhāḥ
- 3
पर्पटं त्रायमाणां च पलांशं पाचयेद् अपाम्
द्व्याढके ऽष्टांशशेषेण तेन कर्षोन्मितैस्तथा
parpaṭaṃ trāyamāṇāṃ ca palāṃśaṃ pācayed apām
dvyāḍhake 'ṣṭāṃśaśeṣeṇa tena karṣonmitaistathā
- 4
त्रायन्तीमुस्तभूनिम्बकलिङ्गकणचन्दनैः
सर्पिषो द्वादशपलं पचेत्तत्तिक्तकं जयेत्
trāyantīmustabhūnimbakaliṅgakaṇacandanaiḥ
sarpiṣo dvādaśapalaṃ pacettattiktakaṃ jayet
- 5
पित्तकुष्ठपरीसर्पपिटिकादाहतृड्भ्रमान्
कण्डूपाण्ड्वामयान्गण्डान्दुष्टनाडीव्रणापचीः
pittakuṣṭhaparīsarpapiṭikādāhatṛḍbhramān
kaṇḍūpāṇḍvāmayāngaṇḍānduṣṭanāḍīvraṇāpacīḥ
- 6
विस्फोटविद्रधीगुल्मशोफोन्मादमदान् अपि
हृद्रोगतिमिरव्यङ्गग्रहणीश्वित्रकामलाः
visphoṭavidradhīgulmaśophonmādamadān api
hṛdrogatimiravyaṅgagrahaṇīśvitrakāmalāḥ
- 7
भगन्दरम् अपस्मारम् उदरं प्रदरं गरम्
अर्शोऽस्रपित्तम् अन्यांश्च सुकृच्छ्रान्पित्तजान्गदान्
bhagandaram apasmāram udaraṃ pradaraṃ garam
arśo'srapittam anyāṃśca sukṛcchrānpittajāngadān
- 8
सप्तच्छदः पर्पटकः शम्याकः कटुका वचा
त्रिफला पद्मकं पाठा रजन्यौ शारिवे कणे
saptacchadaḥ parpaṭakaḥ śamyākaḥ kaṭukā vacā
triphalā padmakaṃ pāṭhā rajanyau śārive kaṇe
- 9
निम्बचन्दनयष्ट्याह्वविशालेन्द्रयवामृताः
किराततिक्तकं सेव्यं वृषो मूर्वा शतावरी
nimbacandanayaṣṭyāhvaviśālendrayavāmṛtāḥ
kirātatiktakaṃ sevyaṃ vṛṣo mūrvā śatāvarī
- 10
पटोलातिविषामुस्तात्रायन्तीधन्वयासकम्
तैर्जले ऽष्टगुणे सर्पिर्द्विगुणामलकीरसे
paṭolātiviṣāmustātrāyantīdhanvayāsakam
tairjale 'ṣṭaguṇe sarpirdviguṇāmalakīrase
- 11
सिद्धं तिक्तान्महातिक्तं गुणैरभ्यधिकं मतम्
कफोत्तरे घृतं सिद्धं निम्बसप्ताह्वचित्रकैः
siddhaṃ tiktānmahātiktaṃ guṇairabhyadhikaṃ matam
kaphottare ghṛtaṃ siddhaṃ nimbasaptāhvacitrakaiḥ
- 12
कुष्ठोषणवचाशालप्रियालचतुरङ्गुलैः
सर्वेषु चारुष्करजं तौवरं सार्षपं पिबेत्
kuṣṭhoṣaṇavacāśālapriyālacaturaṅgulaiḥ
sarveṣu cāruṣkarajaṃ tauvaraṃ sārṣapaṃ pibet
- 13
स्नेहं घृतं वा कृमिजित्पथ्याभल्लातकैः शृतम्
आरग्वधस्य मूलेन शतकृत्वः शृतं घृतम्
snehaṃ ghṛtaṃ vā kṛmijitpathyābhallātakaiḥ śṛtam
āragvadhasya mūlena śatakṛtvaḥ śṛtaṃ ghṛtam
- 14
पिबन्कुष्ठं जयत्याशु भजन्सखदिरं जलम्
एभिरेव यथास्वं च स्नेहैरभ्यञ्जनं हितम्
pibankuṣṭhaṃ jayatyāśu bhajansakhadiraṃ jalam
ebhireva yathāsvaṃ ca snehairabhyañjanaṃ hitam
- 15
स्निग्धस्य शोधनं योज्यं विसर्पे यद् उदाहृतम्
ललाटहस्तपादेषु सिराश्चास्य विमोक्षयेत्
snigdhasya śodhanaṃ yojyaṃ visarpe yad udāhṛtam
lalāṭahastapādeṣu sirāścāsya vimokṣayet
- 16
प्रच्छानम् अल्पके कुष्ठे शृङ्गाद्याश्च यथायथम्
स्नेहैराप्याययेच्चैनं कुष्ठघ्नैरन्तरान्तरा
pracchānam alpake kuṣṭhe śṛṅgādyāśca yathāyatham
snehairāpyāyayeccainaṃ kuṣṭhaghnairantarāntarā
- 17
मुक्तरक्तविरिक्तस्य रिक्तकोष्ठस्य कुष्ठिनः
प्रभञ्जनस्तथा ह्यस्य न स्याद्देहप्रभञ्जनः
muktaraktaviriktasya riktakoṣṭhasya kuṣṭhinaḥ
prabhañjanastathā hyasya na syāddehaprabhañjanaḥ
- 18
वासामृतानिम्बवरापटोलव्याघ्रीकरञ्जोदककल्कपक्वम्
सर्पिर्विसर्पज्वरकामलास्रकुष्ठापहं वज्रकम् आमनन्ति
vāsāmṛtānimbavarāpaṭolavyāghrīkarañjodakakalkapakvam
sarpirvisarpajvarakāmalāsrakuṣṭhāpahaṃ vajrakam āmananti
- 19
त्रिफलात्रिकटुद्विकण्टकारीकटुकाकुम्भनिकुम्भराजवृक्षैः
सवचातिविषाग्निकैः सपाठैः पिचुभागैर्नववज्रदुग्धमुष्ट्या
triphalātrikaṭudvikaṇṭakārīkaṭukākumbhanikumbharājavṛkṣaiḥ
savacātiviṣāgnikaiḥ sapāṭhaiḥ picubhāgairnavavajradugdhamuṣṭyā
- 20
पिष्टैः सिद्धं सर्पिषः प्रस्थम् एभिः क्रूरे कोष्ठे स्नेहनं रेचनं च
कुष्ठश्वित्रप्लीहवर्ध्माश्मगुल्मान्हन्यात्कृच्छ्रांस्तन्महावज्रकाख्यम्
piṣṭaiḥ siddhaṃ sarpiṣaḥ prastham ebhiḥ krūre koṣṭhe snehanaṃ recanaṃ ca
kuṣṭhaśvitraplīhavardhmāśmagulmānhanyātkṛcchrāṃstanmahāvajrakākhyam
- 21
दन्त्याढकम् अपां द्रोणे पक्त्वा तेन घृतं पचेत्
धामार्गवपले पीतं तद् ऊर्ध्वाधो विशुद्धिकृत्
dantyāḍhakam apāṃ droṇe paktvā tena ghṛtaṃ pacet
dhāmārgavapale pītaṃ tad ūrdhvādho viśuddhikṛt
- 22
आवर्तकीतुलां द्रोणे पचेद् अष्टांशशेषितम्
तन्मूलैस्तत्र निर्यूहे घृतप्रस्थं विपाचयेत्
āvartakītulāṃ droṇe paced aṣṭāṃśaśeṣitam
tanmūlaistatra niryūhe ghṛtaprasthaṃ vipācayet
- 23
पीत्वा तद् एकदिवसान्तरितं सुजीर्णे भुञ्जीत कोद्रवम् असंस्कृतकाञ्जिकेन
कुष्ठं किलासम् अपचीं च विजेतुम् इच्छन् इच्छन्प्रजां च विपुलां ग्रहणं स्मृतिं च
pītvā tad ekadivasāntaritaṃ sujīrṇe bhuñjīta kodravam asaṃskṛtakāñjikena
kuṣṭhaṃ kilāsam apacīṃ ca vijetum icchan icchanprajāṃ ca vipulāṃ grahaṇaṃ smṛtiṃ ca
- 24
यतेर्लेलीतकवसा क्षौद्रजातीरसान्विता
कुष्ठघ्नी समसर्पिर्वा सगायत्र्यसनोदका
yaterlelītakavasā kṣaudrajātīrasānvitā
kuṣṭhaghnī samasarpirvā sagāyatryasanodakā
- 25
शालयो यवगोधूमाः कोरदूषाः प्रियङ्गवः
मुद्गा मसूरास्तुवरी तिक्तशाकानि जाङ्गलम्
śālayo yavagodhūmāḥ koradūṣāḥ priyaṅgavaḥ
mudgā masūrāstuvarī tiktaśākāni jāṅgalam
- 26
वरापटोलखदिरनिम्बारुष्करयोजितम्
मद्यान्यौषधगर्भाणि मथितं चेन्दुराजिमत्
varāpaṭolakhadiranimbāruṣkarayojitam
madyānyauṣadhagarbhāṇi mathitaṃ cendurājimat
- 27
अन्नपानं हितं कुष्ठे न त्वम्ललवणोषणम्
दधिदुग्धगुडानूपतिलमाषांस्त्यजेत्तराम्
annapānaṃ hitaṃ kuṣṭhe na tvamlalavaṇoṣaṇam
dadhidugdhaguḍānūpatilamāṣāṃstyajettarām
- 28
पटोलमूलत्रिफलाविशालाः पृथक्त्रिभागापचितत्रिशाणाः
स्युस्त्रायमाणा कटुरोहिणी च भागार्धिके नागरपादयुक्ते
paṭolamūlatriphalāviśālāḥ pṛthaktribhāgāpacitatriśāṇāḥ
syustrāyamāṇā kaṭurohiṇī ca bhāgārdhike nāgarapādayukte
- 29
एतत्पलं जर्जरितं विपक्वं जले पिबेद्दोषविशोधनाय
जीर्णे रसैर्धन्वमृगद्विजानां पुराणशाल्योदनम् आददीत
etatpalaṃ jarjaritaṃ vipakvaṃ jale pibeddoṣaviśodhanāya
jīrṇe rasairdhanvamṛgadvijānāṃ purāṇaśālyodanam ādadīta
- 30
कुष्ठं किलासं ग्रहणीप्रदोषम् अर्शांसि कृच्छ्राणि हलीमकं च
षड्रात्रयोगेन निहन्ति चैतद्धृद्वस्तिशूलं विषमज्वरं च
kuṣṭhaṃ kilāsaṃ grahaṇīpradoṣam arśāṃsi kṛcchrāṇi halīmakaṃ ca
ṣaḍrātrayogena nihanti caitaddhṛdvastiśūlaṃ viṣamajvaraṃ ca

