177 shlokas
- 1
अथातो ज्वरचिकित्सितं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
आमाशयस्थो हत्वाग्निं सामो मार्गान्पिधाय यत्
विदधाति ज्वरं दोषस्तस्मात्कुर्वीत लङ्घनम्
athāto jvaracikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
āmāśayastho hatvāgniṃ sāmo mārgānpidhāya yat
vidadhāti jvaraṃ doṣastasmātkurvīta laṅghanam
- 2
प्राग्रूपेषु ज्वरादौ वा बलं यत्नेन पालयन्
बलाधिष्ठानम् आरोग्यम् आरोग्यार्थः क्रियाक्रमः
prāgrūpeṣu jvarādau vā balaṃ yatnena pālayan
balādhiṣṭhānam ārogyam ārogyārthaḥ kriyākramaḥ
- 3
लङ्घनैः क्षपिते दोषे दीप्ते ऽग्नौ लाघवे सति
स्वास्थ्यं क्षुत्तृड्रुचिः पक्तिर्बलम् ओजश्च जायते
laṅghanaiḥ kṣapite doṣe dīpte 'gnau lāghave sati
svāsthyaṃ kṣuttṛḍruciḥ paktirbalam ojaśca jāyate
- 4
तत्रोत्कृष्टे समुत्क्लिष्टे कफप्राये चले मले
सहृल्लासप्रसेकान्नद्वेषकासविषूचिके
tatrotkṛṣṭe samutkliṣṭe kaphaprāye cale male
sahṛllāsaprasekānnadveṣakāsaviṣūcike
- 5
सद्योभुक्तस्य संजाते ज्वरे सामे विशेषतः
वमनं वमनार्हस्य शस्तं कुर्यात्तद् अन्यथा
sadyobhuktasya saṃjāte jvare sāme viśeṣataḥ
vamanaṃ vamanārhasya śastaṃ kuryāttad anyathā
- 6
श्वासातीसारसंमोहहृद्रोगविषमज्वरान्
पिप्पलीभिर्युतान्गालान्कलिङ्गैर्मधुकेन वा
śvāsātīsārasaṃmohahṛdrogaviṣamajvarān
pippalībhiryutāngālānkaliṅgairmadhukena vā
- 7
उष्णाम्भसा समधुना पिबेत्सलवणेन वा
पटोलनिम्बकर्कोटवेत्रपत्त्रोदकेन वा
uṣṇāmbhasā samadhunā pibetsalavaṇena vā
paṭolanimbakarkoṭavetrapattrodakena vā
- 8
तर्पणेन रसेनेक्षोर्मद्यैः कल्पोदितानि वा
वमनानि प्रयुञ्जीत बलकालविभागवित्
tarpaṇena rasenekṣormadyaiḥ kalpoditāni vā
vamanāni prayuñjīta balakālavibhāgavit
- 9
कृते ऽकृते वा वमने ज्वरी कुर्याद्विशोषणम्
दोषाणां समुदीर्णानां पाचनाय शमाय च
kṛte 'kṛte vā vamane jvarī kuryādviśoṣaṇam
doṣāṇāṃ samudīrṇānāṃ pācanāya śamāya ca
- 10
दोषेण भस्मनेवाग्नौ छन्ने ऽन्नं न विपच्यते
तस्माद् आ दोषपचनाज्ज्वरितान् उपवासयेत्
doṣeṇa bhasmanevāgnau channe 'nnaṃ na vipacyate
tasmād ā doṣapacanājjvaritān upavāsayet
- 11
तृष्णग् अल्पाल्पम् उष्णाम्बु पिबेद्वातकफज्वरे
तत्कफं विलयं नीत्वा तृष्णाम् आशु निवर्तयेत्
tṛṣṇag alpālpam uṣṇāmbu pibedvātakaphajvare
tatkaphaṃ vilayaṃ nītvā tṛṣṇām āśu nivartayet
- 12
उदीर्य चाग्निं स्रोतांसि मृदूकृत्य विशोधयेत्
लीनपित्तानिलस्वेदशकृन्मूत्रानुलोमनम्
udīrya cāgniṃ srotāṃsi mṛdūkṛtya viśodhayet
līnapittānilasvedaśakṛnmūtrānulomanam
- 13
निद्राजाड्यारुचिहरं प्राणानाम् अवलम्बनम्
विपरीतम् अतः शीतं दोषसंघातवर्धनम्
nidrājāḍyāruciharaṃ prāṇānām avalambanam
viparītam ataḥ śītaṃ doṣasaṃghātavardhanam
- 14
उष्णम् एवंगुणत्वे ऽपि युञ्ज्यान्नैकान्तपित्तले
उद्रिक्तपित्ते दवथुदाहमोहातिसारिणि
uṣṇam evaṃguṇatve 'pi yuñjyānnaikāntapittale
udriktapitte davathudāhamohātisāriṇi
- 15
विषमद्योत्थिते ग्रीष्मे क्षतक्षीणे ऽस्रपित्तिनि
घनचन्दनशुण्ठ्यम्बुपर्पटोशीरसाधितम्
viṣamadyotthite grīṣme kṣatakṣīṇe 'srapittini
ghanacandanaśuṇṭhyambuparpaṭośīrasādhitam
- 16
शीतं तेभ्यो हितं तोयं पाचनं तृड्ज्वरापहम्
ऊष्मा पित्ताद् ऋते नास्ति ज्वरो नास्त्यूष्मणा विना
śītaṃ tebhyo hitaṃ toyaṃ pācanaṃ tṛḍjvarāpaham
ūṣmā pittād ṛte nāsti jvaro nāstyūṣmaṇā vinā
- 17
तस्मात्पित्तविरुद्धानि त्यजेत्पित्ताधिके ऽधिकम्
स्नानाभ्यङ्गप्रदेहांश्च परिशेषं च लङ्घनम्
tasmātpittaviruddhāni tyajetpittādhike 'dhikam
snānābhyaṅgapradehāṃśca pariśeṣaṃ ca laṅghanam
- 18
अजीर्ण इव शूलघ्नं सामे तीव्ररुजि ज्वरे
न पिबेद् औषधं तद्धि भूय एवामम् आवहेत्
ajīrṇa iva śūlaghnaṃ sāme tīvraruji jvare
na pibed auṣadhaṃ taddhi bhūya evāmam āvahet
- 19
आमाभिभूतकोष्ठस्य क्षीरं विषम् अहेरिव
सोदर्दपीनसश्वासे जङ्घापर्वास्थिशूलिनि
āmābhibhūtakoṣṭhasya kṣīraṃ viṣam aheriva
sodardapīnasaśvāse jaṅghāparvāsthiśūlini
- 20
वातश्लेष्मात्मके स्वेदः प्रशस्तः स प्रवर्तयेत्
स्वेदमूत्रशकृद्वातान्कुर्याद् अग्नेश्च पाटवम्
vātaśleṣmātmake svedaḥ praśastaḥ sa pravartayet
svedamūtraśakṛdvātānkuryād agneśca pāṭavam
- 21
स्नेहोक्तम् आचारविधिं सर्वशश्चानुपालयेत्
लङ्घनं स्वेदनं कालो यवाग्वस्तिक्तको रसः
snehoktam ācāravidhiṃ sarvaśaścānupālayet
laṅghanaṃ svedanaṃ kālo yavāgvastiktako rasaḥ
- 22
मलानां पाचनानि स्युर्यथावस्थं क्रमेण वा
शुद्धवातक्षयागन्तुजीर्णज्वरिषु लङ्घनम्
malānāṃ pācanāni syuryathāvasthaṃ krameṇa vā
śuddhavātakṣayāgantujīrṇajvariṣu laṅghanam
- 23
नेष्यते तेषु हि हितं शमनं यन्न कर्शनम्
तत्र सामज्वराकृत्या जानीयाद् अविशोषितम्
neṣyate teṣu hi hitaṃ śamanaṃ yanna karśanam
tatra sāmajvarākṛtyā jānīyād aviśoṣitam
- 24
द्विविधोपक्रमज्ञानम् अवेक्षेत च लङ्घने
युक्तं लङ्घितलिङ्गैस्तु तं पेयाभिरुपाचरेत्
dvividhopakramajñānam avekṣeta ca laṅghane
yuktaṃ laṅghitaliṅgaistu taṃ peyābhirupācaret
- 25
यथास्वौषधसिद्धाभिर्मण्डपूर्वाभिरादितः
षडहं वा मृदुत्वं वा ज्वरो यावद् अवाप्नुयात्
yathāsvauṣadhasiddhābhirmaṇḍapūrvābhirāditaḥ
ṣaḍahaṃ vā mṛdutvaṃ vā jvaro yāvad avāpnuyāt
- 26
तस्याग्निर्दीप्यते ताभिः समिद्भिरिव पावकः
प्राग्लाजपेयां सुजरां सशुण्ठीधान्यपिप्पलीम्
tasyāgnirdīpyate tābhiḥ samidbhiriva pāvakaḥ
prāglājapeyāṃ sujarāṃ saśuṇṭhīdhānyapippalīm
- 27
ससैन्धवां तथाम्लार्थी तां पिबेत्सहदाडिमाम्
सृष्टविड्बहुपित्तो वा सशुण्ठीमाक्षिकां हिमाम्
sasaindhavāṃ tathāmlārthī tāṃ pibetsahadāḍimām
sṛṣṭaviḍbahupitto vā saśuṇṭhīmākṣikāṃ himām
- 28
वस्तिपार्श्वशिरःशूली व्याघ्रीगोक्षुरसाधिताम्
पृश्निपर्णीबलाबिल्वनागरोत्पलधान्यकैः
vastipārśvaśiraḥśūlī vyāghrīgokṣurasādhitām
pṛśniparṇībalābilvanāgarotpaladhānyakaiḥ
- 29
सिद्धां ज्वरातिसार्यम्लां पेयां दीपनपाचनीम्
ह्रस्वेन पञ्चमूलेन हिक्कारुक्श्वासकासवान्
siddhāṃ jvarātisāryamlāṃ peyāṃ dīpanapācanīm
hrasvena pañcamūlena hikkārukśvāsakāsavān
- 30
पञ्चमूलेन महता कफार्तो यवसाधिताम्
विबद्धवर्चाः सयवां पिप्पल्यामलकैः कृतां
pañcamūlena mahatā kaphārto yavasādhitām
vibaddhavarcāḥ sayavāṃ pippalyāmalakaiḥ kṛtāṃ

