93 shlokas
- 1
अथातो ग्रहणीदोषचिकित्सितं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
ग्रहणीम् आश्रितं दोषम् अजीर्णवद् उपाचरेत्
अतीसारोक्तविधिना तस्यामं च विपाचयेत्
athāto grahaṇīdoṣacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
grahaṇīm āśritaṃ doṣam ajīrṇavad upācaret
atīsāroktavidhinā tasyāmaṃ ca vipācayet
- 2
अन्नकाले यवाग्वादि पञ्चकोलादिभिर्युतम्
वितरेत्पटुलघ्वन्नं पुनर्योगांश्च दीपनान्
annakāle yavāgvādi pañcakolādibhiryutam
vitaretpaṭulaghvannaṃ punaryogāṃśca dīpanān
- 3
दद्यात्सातिविषां पेयाम् आमे साम्लां सनागराम्
पाने ऽतीसारविहितं वारि तक्रं सुरादि च
dadyātsātiviṣāṃ peyām āme sāmlāṃ sanāgarām
pāne 'tīsāravihitaṃ vāri takraṃ surādi ca
- 4
ग्रहणीदोषिणां तक्रं दीपनग्राहिलाघवात्
पथ्यं मधुरपाकित्वान्न च पित्तप्रदूषणम्
grahaṇīdoṣiṇāṃ takraṃ dīpanagrāhilāghavāt
pathyaṃ madhurapākitvānna ca pittapradūṣaṇam
- 5
कषायोष्णविकाशित्वाद्रूक्षत्वाच्च कफे हितम्
वाते स्वाद्वम्लसान्द्रत्वात्सद्यस्कम् अविदाहि तत्
kaṣāyoṣṇavikāśitvādrūkṣatvācca kaphe hitam
vāte svādvamlasāndratvātsadyaskam avidāhi tat
- 6
चतुर्णां प्रस्थम् अम्लानां त्र्यूषणाच्च पलत्रयम्
लवणानां च चत्वारि शर्करायाः पलाष्टकम्
caturṇāṃ prastham amlānāṃ tryūṣaṇācca palatrayam
lavaṇānāṃ ca catvāri śarkarāyāḥ palāṣṭakam
- 7
तच्चूर्णं शाकसूपान्नरागादिष्ववचारयेत्
कासाजीर्णारुचिश्वासहृत्पाण्डुप्लीहगुल्मनुत्
taccūrṇaṃ śākasūpānnarāgādiṣvavacārayet
kāsājīrṇāruciśvāsahṛtpāṇḍuplīhagulmanut
- 8
नागरातिविषामुस्तं पाक्यम् आमहरं पिबेत्
उष्णाम्बुना वा तत्कल्कं नागरं वाथवाभयाम्
nāgarātiviṣāmustaṃ pākyam āmaharaṃ pibet
uṣṇāmbunā vā tatkalkaṃ nāgaraṃ vāthavābhayām
- 9
ससैन्धवं वचादिं वा तद्वन्मदिरयाथवा
वर्चस्यामे सप्रवाहे पिबेद्वा दाडिमाम्बुना
sasaindhavaṃ vacādiṃ vā tadvanmadirayāthavā
varcasyāme sapravāhe pibedvā dāḍimāmbunā
- 10
विडेन लवणं पिष्टं बिल्वचित्रकनागरम्
सामे कफानिले कोष्ठरुक्करे कोष्णवारिणा
viḍena lavaṇaṃ piṣṭaṃ bilvacitrakanāgaram
sāme kaphānile koṣṭharukkare koṣṇavāriṇā
- 11
कलिङ्गहिङ्ग्वतिविषावचासौवर्चलाभयम्
छर्दिहृद्रोगशूलेषु पेयम् उष्णेन वारिणा
kaliṅgahiṅgvativiṣāvacāsauvarcalābhayam
chardihṛdrogaśūleṣu peyam uṣṇena vāriṇā
- 12
पथ्यासौवर्चलाजाजीचूर्णं मरिचसंयुतम्
पिप्पलीं नागरं पाठां शारिवां बृहतीद्वयम्
pathyāsauvarcalājājīcūrṇaṃ maricasaṃyutam
pippalīṃ nāgaraṃ pāṭhāṃ śārivāṃ bṛhatīdvayam
- 13
चित्रकं कौटजं क्षारं तथा लवणपञ्चकम्
चूर्णीकृतं दधिसुरातन्मण्डोष्णाम्बुकाञ्जिकैः
citrakaṃ kauṭajaṃ kṣāraṃ tathā lavaṇapañcakam
cūrṇīkṛtaṃ dadhisurātanmaṇḍoṣṇāmbukāñjikaiḥ
- 14
पिबेद् अग्निविवृद्ध्यर्थं कोष्ठवातहरं परम्
पटूनि पञ्च द्वौ क्षारौ मरिचं पञ्चकोलकम्
pibed agnivivṛddhyarthaṃ koṣṭhavātaharaṃ param
paṭūni pañca dvau kṣārau maricaṃ pañcakolakam
- 15
दीप्यकं हिङ्गु गुटिका बीजपूररसे कृता
कोलदाडिमतोये वा परं पाचनदीपनी
dīpyakaṃ hiṅgu guṭikā bījapūrarase kṛtā
koladāḍimatoye vā paraṃ pācanadīpanī
- 16
तालीशपत्त्रचविकामरिचानां पलं पलम्
कृष्णातन्मूलयोर्द्वे द्वे पले शुण्ठीपलत्रयम्
tālīśapattracavikāmaricānāṃ palaṃ palam
kṛṣṇātanmūlayordve dve pale śuṇṭhīpalatrayam
- 17
चतुर्जातम् उशीरं च कर्षांशं श्लक्ष्णचूर्णितम्
गुडेन वटकान्कृत्वा त्रिगुणेन सदा भजेत्
caturjātam uśīraṃ ca karṣāṃśaṃ ślakṣṇacūrṇitam
guḍena vaṭakānkṛtvā triguṇena sadā bhajet
- 18
मद्ययूषरसारिष्टमस्तुपेयापयोऽनुपः
वातश्लेष्मात्मनां छर्दिग्रहणीपार्श्वहृद्रुजाम्
madyayūṣarasāriṣṭamastupeyāpayo'nupaḥ
vātaśleṣmātmanāṃ chardigrahaṇīpārśvahṛdrujām
- 19
ज्वरश्वयथुपाण्डुत्वगुल्मपानात्ययार्शसाम्
प्रसेकपीनसश्वासकासानां च निवृत्तये
jvaraśvayathupāṇḍutvagulmapānātyayārśasām
prasekapīnasaśvāsakāsānāṃ ca nivṛttaye
- 20
अभयां नागरस्थाने दद्यात्तत्रैव विड्ग्रहे
छर्द्यादिषु च पैत्तेषु चतुर्गुणसितान्विताः
abhayāṃ nāgarasthāne dadyāttatraiva viḍgrahe
chardyādiṣu ca paitteṣu caturguṇasitānvitāḥ
- 21
पक्वेन वटकाः कार्या गुडेन सितयापि वा
परं हि वह्निसंपर्काल्लघिमानं भजन्ति ते
pakvena vaṭakāḥ kāryā guḍena sitayāpi vā
paraṃ hi vahnisaṃparkāllaghimānaṃ bhajanti te
- 22
अथैनं परिपक्वामं मारुतग्रहणीगदम्
दीपनीययुतं सर्पिः पाययेद् अल्पशो भिषक्
athainaṃ paripakvāmaṃ mārutagrahaṇīgadam
dīpanīyayutaṃ sarpiḥ pāyayed alpaśo bhiṣak
- 23
किंचित्संधुक्षिते त्वग्नौ सक्तविण्मूत्रमारुतम्
द्व्यहं त्र्यहं वा संस्नेह्य स्विन्नाभ्यक्तं निरूहयेत्
kiṃcitsaṃdhukṣite tvagnau saktaviṇmūtramārutam
dvyahaṃ tryahaṃ vā saṃsnehya svinnābhyaktaṃ nirūhayet
- 24
तत एरण्डतैलेन सर्पिषा तैल्वकेन वा
सक्षारेणानिले शान्ते स्रस्तदोषं विरेचयेत्
tata eraṇḍatailena sarpiṣā tailvakena vā
sakṣāreṇānile śānte srastadoṣaṃ virecayet
- 25
शुद्धरूक्षाशयं बद्धवर्चस्कं चानुवासयेत्
दीपनीयाम्लवातघ्नसिद्धतैलेन तं ततः
śuddharūkṣāśayaṃ baddhavarcaskaṃ cānuvāsayet
dīpanīyāmlavātaghnasiddhatailena taṃ tataḥ
- 26
निरूढं च विरिक्तं च सम्यक्चाप्यनुवासितम्
लघ्वन्नप्रतिसंयुक्तं सर्पिरभ्यासयेत्पुनः
nirūḍhaṃ ca viriktaṃ ca samyakcāpyanuvāsitam
laghvannapratisaṃyuktaṃ sarpirabhyāsayetpunaḥ
- 27
पञ्चमूलाभयाव्योषपिप्पलीमूलसैन्धवैः
रास्नाक्षारद्वयाजाजीविडङ्गशठिभिर्घृतम्
pañcamūlābhayāvyoṣapippalīmūlasaindhavaiḥ
rāsnākṣāradvayājājīviḍaṅgaśaṭhibhirghṛtam
- 28
शुक्तेन मातुलुङ्गस्य स्वरसेनार्द्रकस्य च
शुष्कमूलककोलाम्लचुक्रिकादाडिमस्य च
śuktena mātuluṅgasya svarasenārdrakasya ca
śuṣkamūlakakolāmlacukrikādāḍimasya ca
- 29
तक्रमस्तुसुरामण्डसौवीरकतुषोदकैः
काञ्जिकेन च तत्पक्वम् अग्निदीप्तिकरं परम्
takramastusurāmaṇḍasauvīrakatuṣodakaiḥ
kāñjikena ca tatpakvam agnidīptikaraṃ param
- 30
शूलगुल्मोदरश्वासकासानिलकफापहम्
सबीजपूरकरसं सिद्धं वा पाययेद्घृतम्
śūlagulmodaraśvāsakāsānilakaphāpaham
sabījapūrakarasaṃ siddhaṃ vā pāyayedghṛtam

