संस्कृत

Adhyaya 13

क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगः

The Field and the Knower of the Field

35 श्लोक

35 श्लोक

  1. 1

    प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च ।

    एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव ॥

    prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva kṣetraṃ kṣetrajñameva ca |

    etadveditumicchāmi jñānaṃ jñeyaṃ ca keśava ||

    मशीन मसौदा

    अर्जुन ने आखेआ: हे केशव, प्रकृति ते पुरुष, क्षेत्र ते क्षेत्रज्ञ, ज्ञान ते जानने जोग, इनेंगी मैं समझना चाह्ना आं।

    मशीन मसौदा
  2. 2

    इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते ।

    एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः ॥

    idaṃ śarīraṃ kaunteya kṣetramityabhidhīyate |

    etadyo vetti taṃ prāhuḥ kṣetrajña iti tadvidaḥ ||

    मशीन मसौदा

    श्री भगवान ने आखेआ: हे कौंतेय, इस शरीर गी क्षेत्र आखेआ जंदा ऐ। जेह्ड़ा इसी जानदा ऐ, उसी इसदे जानकार क्षेत्रज्ञ आखदे न।

    मशीन मसौदा
  3. 3

    क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत ।

    क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम ॥

    kṣetrajñaṃ cāpi māṃ viddhi sarvakṣetreṣu bhārata |

    kṣetrakṣetrajñayorjñānaṃ yattajjñānaṃ mataṃ mama ||

    मशीन मसौदा

    हे भारत, सारे क्षेत्रें च क्षेत्रज्ञ बी मिगी गै जान। क्षेत्र ते क्षेत्रज्ञ दा जेह्ड़ा ज्ञान ऐ, मेरी नजर च ओह्दे गै सच्चा ज्ञान ऐ।

    मशीन मसौदा
  4. 4

    तत्क्षेत्रं यच्च यादृक्च यद्विकारि यतश्च यत् ।

    स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे श‍ृणु ॥

    tatkṣetraṃ yacca yādṛkca yadvikāri yataśca yat |

    sa ca yo yatprabhāvaśca tatsamāsena me śa‍ṛṇu ||

    मशीन मसौदा

    ओह् क्षेत्र केह् ऐ, किस चाल्ली दा ऐ, उस च केह् बदलाऽ औंदे न ते ओह् कुत्थुआं पैदा होंदा ऐ, ते ओह् क्षेत्रज्ञ कुन ऐ ते उसदी केह् शक्तियां न, एह् संखेप च मेरे शा सुन।

    मशीन मसौदा
  5. 5

    ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् ।

    ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः ॥

    ṛṣibhirbahudhā gītaṃ chandobhirvividhaiḥ pṛthak |

    brahmasūtrapadaiścaiva hetumadbhirviniścitaiḥ ||

    मशीन मसौदा

    रिशियें इसी मते ढंगें, बक्ख बक्ख छंदें च बक्खरा बक्खरा गाया ऐ, ते ब्रह्मसूत्र दे तर्क भरे ते निश्चित पदें च बी।

    मशीन मसौदा
  6. 6

    महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च ।

    इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः ॥

    mahābhūtānyahaṅkāro buddhiravyaktameva ca |

    indriyāṇi daśaikaṃ ca pañca cendriyagocarāḥ ||

    मशीन मसौदा

    महाभूत, अहंकार, बुद्धि ते अव्यक्त; दस इंद्रियां ते इक मन, ते इंद्रियें दे पंज विषे;

    मशीन मसौदा
  7. 7

    इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः ।

    एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ॥

    icchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ saṅghātaścetanā dhṛtiḥ |

    etatkṣetraṃ samāsena savikāramudāhṛtam ||

    मशीन मसौदा

    इच्छा, द्वेष, सुख, दुख, शरीर दा संघात, चेतना ते धृति: एह् संखेप च अपने बिकारें समेत क्षेत्र आखेआ गेआ ऐ।

    मशीन मसौदा
  8. 8

    अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् ।

    आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ॥

    amānitvamadambhitvamahiṃsā kṣāntirārjavam |

    ācāryopāsanaṃ śaucaṃ sthairyamātmavinigrahaḥ ||

    मशीन मसौदा

    नम्रता, दिखावे दा नेईं होना, अहिंसा, खिमा, सिद्धापन, गुरु दी सेवा, पवित्रता, टिकाऽ ते मन उप्पर काबू;

    मशीन मसौदा
  9. 9

    इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च ।

    जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् ॥

    indriyārtheṣu vairāgyamanahaṅkāra eva ca |

    janmamṛtyujarāvyādhiduḥkhadoṣānudarśanam ||

    मशीन मसौदा

    इंद्रियें दे विषें शा वैराग्य, अहंकार दा नेईं होना, ते जन्म, मौत, बुढ़ापे, रोग ते दुख च दोश गी साफ दिक्खना;

    मशीन मसौदा
  10. 10

    असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु ।

    नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ॥

    asaktiranabhiṣvaṅgaḥ putradāragṛhādiṣu |

    nityaṃ ca samacittatvamiṣṭāniṣṭopapattiṣu ||

    मशीन मसौदा

    अनासक्ति, पुत्तर, लाड़ी, घर बगैरा कन्नै चिम्बड़ना नेईं, ते मनचाही ते अनचाही हर गल्ल च मन दी हमेशा समता;

    मशीन मसौदा
  11. 11

    मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी ।

    विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि ॥

    mayi cānanyayogena bhaktiravyabhicāriṇī |

    viviktadeśasevitvamaratirjanasaṃsadi ||

    मशीन मसौदा

    अनन्य योग कन्नै मेरे च अडोल भक्ति, कल्ली थाह्रें दा शौक ते भीड़ भड़क्के च रुचि नेईं;

    मशीन मसौदा
  12. 12

    अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् ।

    एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा ॥

    adhyātmajñānanityatvaṃ tattvajñānārthadarśanam |

    etajjñānamiti proktamajñānaṃ yadato'nyathā ||

    मशीन मसौदा

    अध्यात्म ज्ञान च निरंतर टिकाऽ, ते तत्त्व ज्ञान दे मकसद गी दिक्खना: एह् ज्ञान आखेआ गेआ ऐ, ते जो इसदे उलट ऐ, ओह् अज्ञान ऐ।

    मशीन मसौदा
  13. 13

    ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते ।

    अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते ॥

    jñeyaṃ yattatpravakṣyāmi yajjñātvāmṛtamaśnute |

    anādimatparaṃ brahma na sattannāsaducyate ||

    मशीन मसौदा

    जेह्ड़ा जानने जोग ऐ, उसी मैं दसगा, जिसी जानियै अमृत मिलदा ऐ: ओह् अनादि परम ब्रह्म, जिसी न सत् आखेआ जंदा ऐ ते न असत्।

    मशीन मसौदा
  14. 14

    सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ।

    सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥

    sarvataḥ pāṇipādaṃ tatsarvato'kṣiśiromukham |

    sarvataḥ śrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati ||

    मशीन मसौदा

    उसदे हत्थ पैर हर पासै न, अक्खीं, सिर ते मुंह हर पासै न, जगत च उसदे कन्न हर पासै न; ओह् सब किश घेरियै टिके दा ऐ।

    मशीन मसौदा
  15. 15

    सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् ।

    असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ॥

    sarvendriyaguṇābhāsaṃ sarvendriyavivarjitam |

    asaktaṃ sarvabhṛccaiva nirguṇaṃ guṇabhoktṛ ca ||

    मशीन मसौदा

    ओह् सारी इंद्रियें दे गुणें राहें चमकदा ऐ, फ्ही बी सारी इंद्रियें शा रैह्त ऐ; अनासक्त ऐ, फ्ही बी सब गी संभालदा ऐ; गुणें शा परें ऐ, फ्ही बी उंदा भोगने आह्ला ऐ।

    मशीन मसौदा
  16. 16

    बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च ।

    सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् ॥

    bahirantaśca bhūtānāmacaraṃ carameva ca |

    sūkṣmatvāttadavijñeyaṃ dūrasthaṃ cāntike ca tat ||

    मशीन मसौदा

    ओह् सारे प्राणियें दे बाह्र बी ऐ ते अंदर बी, अचल बी ते चल बी। सूक्ष्म होने करी ओह् जानेआ नेईं जाई सकदा; ओह् दूर बी ऐ ते नेड़ै बी।

    मशीन मसौदा
  17. 17

    अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् ।

    भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ॥

    avibhaktaṃ ca bhūteṣu vibhaktamiva ca sthitam |

    bhūtabhartṛ ca tajjñeyaṃ grasiṣṇu prabhaviṣṇu ca ||

    मशीन मसौदा

    ओह् अबंड ऐ, फ्ही बी प्राणियें च बंडोए दे आंगर टिके दा ऐ। उसी प्राणियें गी पालने आह्ला, निगलने आह्ला ते पैदा करने आह्ला जानना चाहिदा।

    मशीन मसौदा
  18. 18

    ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते ।

    ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ॥

    jyotiṣāmapi tajjyotistamasaḥ paramucyate |

    jñānaṃ jñeyaṃ jñānagamyaṃ hṛdi sarvasya viṣṭhitam ||

    मशीन मसौदा

    ओह् लोइयें दी बी लोऽ ऐ ते न्हेरे शा परें आखेआ जंदा ऐ। ओह् ज्ञान ऐ, जानने जोग ऐ ते ज्ञान कन्नै पाने जोग ऐ, ते सारें दे दिलै च बसे दा ऐ।

    मशीन मसौदा
  19. 19

    इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः ।

    मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते ॥

    iti kṣetraṃ tathā jñānaṃ jñeyaṃ coktaṃ samāsataḥ |

    madbhakta etadvijñāya madbhāvāyopapadyate ||

    मशीन मसौदा

    इस चाल्ली क्षेत्र, ज्ञान ते जानने जोग संखेप च दस्से गे न। मेरा भगत एह् समझियै मेरे भाव गी पाने जोग बनी जंदा ऐ।

    मशीन मसौदा
  20. 20

    प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि ।

    विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसम्भवान् ॥

    prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva viddhyanādī ubhāvapi |

    vikārāṃśca guṇāṃścaiva viddhi prakṛtisambhavān ||

    मशीन मसौदा

    प्रकृति ते पुरुष दोनें गी अनादि जान, ते एह् बी जान जे बिकार ते गुण प्रकृति शा पैदा होंदे न।

    मशीन मसौदा
  21. 21

    कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।

    पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥

    kāryakāraṇakartṛtve hetuḥ prakṛtirucyate |

    puruṣaḥ sukhaduḥkhānāṃ bhoktṛtve heturucyate ||

    मशीन मसौदा

    कार्य, करण ते करतापन दे पैदा होने च प्रकृति गी कारण आखेआ जंदा ऐ। सुख दुख दे भोगने च पुरुष गी कारण आखेआ जंदा ऐ।

    मशीन मसौदा
  22. 22

    पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् ।

    कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु ॥

    puruṣaḥ prakṛtistho hi bhuṅkte prakṛtijānguṇān |

    kāraṇaṃ guṇasaṅgo'sya sadasadyonijanmasu ||

    मशीन मसौदा

    प्रकृति च बसे दा पुरुष प्रकृति शा जम्मे दे गुणें गी भोगदा ऐ। गुणें कन्नै मोह गै उसदे चंगी माड़ी जूनें च जन्म दा कारण ऐ।

    मशीन मसौदा
  23. 23

    उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः ।

    परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः ॥

    upadraṣṭānumantā ca bhartā bhoktā maheśvaraḥ |

    paramātmeti cāpyukto dehe'sminpuruṣaḥ paraḥ ||

    मशीन मसौदा

    इस शरीर च परम पुरुष गी उपद्रश्टा, अनुमंता, भर्ता, भोक्ता, महेश्वर ते परमात्मा बी आखेआ जंदा ऐ।

    मशीन मसौदा
  24. 24

    य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह ।

    सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ॥

    ya evaṃ vetti puruṣaṃ prakṛtiṃ ca guṇaiḥ saha |

    sarvathā vartamāno'pi na sa bhūyo'bhijāyate ||

    मशीन मसौदा

    जेह्ड़ा इस चाल्ली पुरुष ते गुणें समेत प्रकृति गी जानदा ऐ, ओह् कुसै बी चाल्ली बरतदा होऐ, फ्ही जन्म नेईं लैंदा।

    मशीन मसौदा
  25. 25

    ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना ।

    अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ॥

    dhyānenātmani paśyanti kecidātmānamātmanā |

    anye sāṅkhyena yogena karmayogena cāpare ||

    मशीन मसौदा

    किश लोक ध्यान राहें अपने आप च अपने आपै कन्नै आत्मा गी दिखदे न; दूए सांख्य योग राहें, ते होर कर्म योग राहें।

    मशीन मसौदा
  26. 26

    अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वान्येभ्य उपासते ।

    तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः ॥

    anye tvevamajānantaḥ śrutvānyebhya upāsate |

    te'pi cātitarantyeva mṛtyuṃ śrutiparāyaṇāḥ ||

    मशीन मसौदा

    पर दूए, इस चाल्ली नेईं जानदे होई, दूएं शा सुनियै उपासना करदे न। ओह् बी सुने दे उप्पर टिके दे होइयै जरूर मौत शा पार होई जंदे न।

    मशीन मसौदा
  27. 27

    यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् ।

    क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ ॥

    yāvatsañjāyate kiñcitsattvaṃ sthāvarajaṅgamam |

    kṣetrakṣetrajñasaṃyogāttadviddhi bharatarṣabha ||

    मशीन मसौदा

    हे भरतश्रेश्ठ, जेह्ड़ा बी प्राणी पैदा होंदा ऐ, अचल होऐ जां चल, उसी क्षेत्र ते क्षेत्रज्ञ दे मेल शा पैदा होए दा जान।

    मशीन मसौदा
  28. 28

    समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।

    विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति ॥

    samaṃ sarveṣu bhūteṣu tiṣṭhantaṃ parameśvaram |

    vinaśyatsvavinaśyantaṃ yaḥ paśyati sa paśyati ||

    मशीन मसौदा

    जेह्ड़ा सारे प्राणियें च बरोबर बसे दे परमेश्वर गी, नाश होने आह्लें च अविनाशी गी दिखदा ऐ, ओह्दे गै सच्चें च दिखदा ऐ।

    मशीन मसौदा
  29. 29

    समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् ।

    न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिम् ॥

    samaṃ paśyanhi sarvatra samavasthitamīśvaram |

    na hinastyātmanātmānaṃ tato yāti parāṃ gatim ||

    मशीन मसौदा

    हर थाह्र बरोबर टिके दे ईश्वर गी दिक्खियै ओह् अपने आपै कन्नै अपने आपै गी नेईं मारदा, ते इस करी परम गति पांदा ऐ।

    मशीन मसौदा
  30. 30

    प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः ।

    यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति ॥

    prakṛtyaiva ca karmāṇi kriyamāṇāni sarvaśaḥ |

    yaḥ paśyati tathātmānamakartāraṃ sa paśyati ||

    मशीन मसौदा

    जेह्ड़ा दिखदा ऐ जे सारे कर्म पूरी चाल्ली प्रकृति राहें गै होंदे न, ते आत्मा करता नेईं, ओह्दे गै सच्चें च दिखदा ऐ।

    मशीन मसौदा