संस्कृत

Adhyaya 18

मोक्षसंन्यासयोगः

Liberation through Renunciation

78 श्लोक

78 श्लोक

  1. 1

    संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् ।

    त्यागस्य च हृषीकेश पृथक्केशिनिषूदन ॥

    saṃnyāsasya mahābāho tattvamicchāmi veditum |

    tyāgasya ca hṛṣīkeśa pṛthakkeśiniṣūdana ||

    मशीन मसौदा

    अर्जुन ने आखेआ: हे महाबाहु, हे हृषीकेश, हे केशिनिषूदन, मैं संन्यास ते त्याग दोनें दा असल स्वरूप बक्खरा बक्खरा जानना चाह्ना आं।

    मशीन मसौदा
  2. 2

    काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः ।

    सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः ॥

    kāmyānāṃ karmaṇāṃ nyāsaṃ saṃnyāsaṃ kavayo viduḥ |

    sarvakarmaphalatyāgaṃ prāhustyāgaṃ vicakṣaṇāḥ ||

    मशीन मसौदा

    श्री भगवान ने आखेआ: ज्ञानी काम्य कर्में दे छोड़ने गी संन्यास समझदे न; विवेकी सारे कर्में दे फल दे छोड़ने गी त्याग आखदे न।

    मशीन मसौदा
  3. 3

    त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः ।

    यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यमिति चापरे ॥

    tyājyaṃ doṣavadityeke karma prāhurmanīṣiṇaḥ |

    yajñadānatapaḥkarma na tyājyamiti cāpare ||

    मशीन मसौदा

    किश बिचारक आखदे न जे कर्म गी दोश आंगर छोड़ी देना चाहिदा; दूए आखदे न जे यज्ञ, दान ते तप दे कर्म नेईं छोड़ने चाहिदे।

    मशीन मसौदा
  4. 4

    निश्चयं श‍ृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम ।

    त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः ॥

    niścayaṃ śa‍ṛṇu me tatra tyāge bharatasattama |

    tyāgo hi puruṣavyāghra trividhaḥ samprakīrtitaḥ ||

    मशीन मसौदा

    हे भरतश्रेश्ठ, त्याग बारै मेरा निश्चा सुन; कीजे हे पुरुषव्याघ्र, त्याग त्रै तरीके दा आखेआ गेदा ऐ।

    मशीन मसौदा
  5. 5

    यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् ।

    यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम् ॥

    yajñadānatapaḥkarma na tyājyaṃ kāryameva tat |

    yajño dānaṃ tapaścaiva pāvanāni manīṣiṇām ||

    मशीन मसौदा

    यज्ञ, दान ते तप दे कर्म नेईं छोड़ने चाहिदे; उनेंगी जरूर करना चाहिदा। यज्ञ, दान ते तप ज्ञानियें गी पवित्र करदे न।

    मशीन मसौदा
  6. 6

    एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च ।

    कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम् ॥

    etānyapi tu karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā phalāni ca |

    kartavyānīti me pārtha niścitaṃ matamuttamam ||

    मशीन मसौदा

    पर इनें कर्में गी बी मोह ते फलें गी छोड़ियै करना चाहिदा। हे पार्थ, एह् मेरा पक्का ते उत्तम मत ऐ।

    मशीन मसौदा
  7. 7

    नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते ।

    मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः ॥

    niyatasya tu saṃnyāsaḥ karmaṇo nopapadyate |

    mohāttasya parityāgastāmasaḥ parikīrtitaḥ ||

    मशीन मसौदा

    नियत कर्म दा संन्यास ठीक नेईं। मोह कन्नै उसदा त्याग तामस आखेआ गेदा ऐ।

    मशीन मसौदा
  8. 8

    दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत् ।

    स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत् ॥

    duḥkhamityeva yatkarma kāyakleśabhayāttyajet |

    sa kṛtvā rājasaṃ tyāgaṃ naiva tyāgaphalaṃ labhet ||

    मशीन मसौदा

    जेह्ड़ा कुसै कर्म गी दुखदाई समझियै, शरीर दे कश्ट दे डरै कन्नै छोड़दा ऐ, ओह् राजस त्याग करदा ऐ ते त्याग दा फल नेईं पांदा।

    मशीन मसौदा
  9. 9

    कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन ।

    सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः ॥

    kāryamityeva yatkarma niyataṃ kriyate'rjuna |

    saṅgaṃ tyaktvā phalaṃ caiva sa tyāgaḥ sāttviko mataḥ ||

    मशीन मसौदा

    हे अर्जुन, जदूं नियत कर्म सिर्फ इस करी कीता जंदा ऐ जे उसी करना चाहिदा, मोह ते फल छोड़ियै, तां ओह् त्याग सात्त्विक मन्नेआ गेदा ऐ।

    मशीन मसौदा
  10. 10

    न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते ।

    त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः ॥

    na dveṣṭyakuśalaṃ karma kuśale nānuṣajjate |

    tyāgī sattvasamāviṣṭo medhāvī chinnasaṃśayaḥ ||

    मशीन मसौदा

    सत्त्व कन्नै भरोचे दा, मेधावी ते शक कट्टी चुके दा त्यागी न माड़े कम्म कन्नै नफरत करदा ऐ ते न चंगे कम्म कन्नै चिम्बड़दा ऐ।

    मशीन मसौदा
  11. 11

    न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः ।

    यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते ॥

    na hi dehabhṛtā śakyaṃ tyaktuṃ karmāṇyaśeṣataḥ |

    yastu karmaphalatyāgī sa tyāgītyabhidhīyate ||

    मशीन मसौदा

    देहधारी आस्तै कर्में गी पूरी चाल्ली छोड़ना मुमकन नेईं; पर जेह्ड़ा कर्म दे फल गी छोड़दा ऐ, उसी त्यागी आखेआ जंदा ऐ।

    मशीन मसौदा
  12. 12

    अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् ।

    भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित् ॥

    aniṣṭamiṣṭaṃ miśraṃ ca trividhaṃ karmaṇaḥ phalam |

    bhavatyatyāgināṃ pretya na tu saṃnyāsināṃ kvacit ||

    मशीन मसौदा

    अनचाहा, मनचाहा ते मिलेआ जुलेआ, त्रै तरीके दा कर्म फल त्याग नेईं करने आह्लें गी मौत दे बाद मिलदा ऐ, पर संन्यासियें गी कदें नेईं।

    मशीन मसौदा
  13. 13

    पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे ।

    साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम् ॥

    pañcaitāni mahābāho kāraṇāni nibodha me |

    sāṅkhye kṛtānte proktāni siddhaye sarvakarmaṇām ||

    मशीन मसौदा

    हे महाबाहु, सारे कर्में दी सिद्धि आस्तै कर्म दा अंत करने आह्ले सांख्य सिद्धांत च दस्से गेदे इनें पंज कारणें गी मेरे शा जान।

    मशीन मसौदा
  14. 14

    अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् ।

    विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम् ॥

    adhiṣṭhānaṃ tathā kartā karaṇaṃ ca pṛthagvidham |

    vividhāśca pṛthakceṣṭā daivaṃ caivātra pañcamam ||

    मशीन मसौदा

    अधिश्ठान, करता, बक्ख बक्ख करण, बक्ख बक्ख किस्में दियां चेश्टां, ते पंजमां दैव।

    मशीन मसौदा
  15. 15

    शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः ।

    न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः ॥

    śarīravāṅmanobhiryatkarma prārabhate naraḥ |

    nyāyyaṃ vā viparītaṃ vā pañcaite tasya hetavaḥ ||

    मशीन मसौदा

    शरीर, बाणी जां मन कन्नै मनुक्ख जेह्ड़ा बी कर्म शुरू करदा ऐ, ठीक होऐ जां उलट, उसदे एह् पंज कारण न।

    मशीन मसौदा
  16. 16

    तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः ।

    पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः ॥

    tatraivaṃ sati kartāramātmānaṃ kevalaṃ tu yaḥ |

    paśyatyakṛtabuddhitvānna sa paśyati durmatiḥ ||

    मशीन मसौदा

    ऐसा होने पर बी जेह्ड़ा अनघड़ी बुद्धि कन्नै सिर्फ आत्मा गी करता दिखदा ऐ, ओह् खोटी मति आह्ला नेईं दिखदा।

    मशीन मसौदा
  17. 17

    यस्य नाहङ्कृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते ।

    हत्वाऽपि स इमाँल्लोकान्न हन्ति न निबध्यते ॥

    yasya nāhaṅkṛto bhāvo buddhiryasya na lipyate |

    hatvā'pi sa imā~llokānna hanti na nibadhyate ||

    मशीन मसौदा

    जिसदा मैं करता आं आह्ला भाव नेईं, जिसदी बुद्धि लिपदी नेईं, ओह् इनें लोकें गी मारियै बी न मारदा ऐ ते न बज्झदा ऐ।

    मशीन मसौदा
  18. 18

    ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना ।

    करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसङ्ग्रहः ॥

    jñānaṃ jñeyaṃ parijñātā trividhā karmacodanā |

    karaṇaṃ karma karteti trividhaḥ karmasaṅgrahaḥ ||

    मशीन मसौदा

    ज्ञान, ज्ञेय ते ज्ञाता, एह् कर्म दी त्रै तरीके दी प्रेरणा न; करण, कर्म ते करता, एह् कर्म दा त्रै तरीके दा संग्रह न।

    मशीन मसौदा
  19. 19

    ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः ।

    प्रोच्यते गुणसङ्ख्याने यथावच्छृणु तान्यपि ॥

    jñānaṃ karma ca kartā ca tridhaiva guṇabhedataḥ |

    procyate guṇasaṅkhyāne yathāvacchṛṇu tānyapi ||

    मशीन मसौदा

    गुणें दी गिनती आह्ले शास्त्र च ज्ञान, कर्म ते करता गुणें दे भेद कन्नै त्रै त्रै तरीके दे आखे गे न। इनेंगी बी जियां न उआं गै सुन।

    मशीन मसौदा
  20. 20

    सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते ।

    अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम् ॥

    sarvabhūteṣu yenaikaṃ bhāvamavyayamīkṣate |

    avibhaktaṃ vibhakteṣu tajjñānaṃ viddhi sāttvikam ||

    मशीन मसौदा

    जिस ज्ञान कन्नै कोई सारे प्राणियें च इक अविनाशी भाव गी, बंडोए दें च अबंड गी दिखदा ऐ, उस ज्ञान गी सात्त्विक जान।

    मशीन मसौदा
  21. 21

    पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान्पृथग्विधान् ।

    वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम् ॥

    pṛthaktvena tu yajjñānaṃ nānābhāvānpṛthagvidhān |

    vetti sarveṣu bhūteṣu tajjñānaṃ viddhi rājasam ||

    मशीन मसौदा

    पर जेह्ड़ा ज्ञान सारे प्राणियें च बक्ख बक्ख किस्में दे बक्खरे भावें गी, हर इक गी दूएं शा न्यारा दिखदा ऐ, उस ज्ञान गी राजस जान।

    मशीन मसौदा
  22. 22

    यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम् ।

    अतत्त्वार्थवदल्पं च तत्तामसमुदाहृतम् ॥

    yattu kṛtsnavadekasminkārye saktamahaitukam |

    atattvārthavadalpaṃ ca tattāmasamudāhṛtam ||

    मशीन मसौदा

    ते जेह्ड़ा इक्कै कम्म च इआं चिम्बड़ी जंदा ऐ जियां ओह्दे गै सब किश होऐ, बिना कारण दे, तत्त्व दी समझ बिना ते तुच्छ, उसी तामस आखेआ जंदा ऐ।

    मशीन मसौदा
  23. 23

    नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम् ।

    अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्त्विकमुच्यते ॥

    niyataṃ saṅgarahitamarāgadveṣataḥ kṛtam |

    aphalaprepsunā karma yattatsāttvikamucyate ||

    मशीन मसौदा

    जेह्ड़ा नियत कर्म मोह बिना, राग द्वेष बिना, फल दी इच्छा नेईं रक्खने आह्ले राहें कीता जंदा ऐ, उसी सात्त्विक आखेआ जंदा ऐ।

    मशीन मसौदा
  24. 24

    यत्तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः ।

    क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम् ॥

    yattu kāmepsunā karma sāhaṅkāreṇa vā punaḥ |

    kriyate bahulāyāsaṃ tadrājasamudāhṛtam ||

    मशीन मसौदा

    पर जेह्ड़ा कर्म इच्छाएं गी पूरा करने आह्ले राहें, जां अहंकार कन्नै भरोचे दे राहें, बड़ी खेचल कन्नै कीता जंदा ऐ, उसी राजस आखेआ जंदा ऐ।

    मशीन मसौदा
  25. 25

    अनुबन्धं क्षयं हिंसामनपेक्ष्य च पौरुषम् ।

    मोहादारभ्यते कर्म यत्तत्तामसमुच्यते ॥

    anubandhaṃ kṣayaṃ hiṃsāmanapekṣya ca pauruṣam |

    mohādārabhyate karma yattattāmasamucyate ||

    मशीन मसौदा

    जेह्ड़ा कर्म मोह कन्नै, नतीजे, नुकसान, दूएं दी हिंसा ते अपनी समर्थ दी परवाह बिना शुरू कीता जंदा ऐ, उसी तामस आखेआ जंदा ऐ।

    मशीन मसौदा
  26. 26

    मुक्तसङ्गोऽनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः ।

    सिद्ध्यसिद्ध्योर्निर्विकारः कर्ता सात्त्विक उच्यते ॥

    muktasaṅgo'nahaṃvādī dhṛtyutsāhasamanvitaḥ |

    siddhyasiddhyornirvikāraḥ kartā sāttvika ucyate ||

    मशीन मसौदा

    मोह शा मुक्त, अपनी गल्लें नेईं करने आह्ला, धृति ते उत्साह कन्नै भरोचे दा, सिद्धि ते असिद्धि च नेईं बदलने आह्ला, ऐसा करता सात्त्विक आखेआ जंदा ऐ।

    मशीन मसौदा
  27. 27

    रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः ।

    हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः ॥

    rāgī karmaphalaprepsurlubdho hiṃsātmako'śuciḥ |

    harṣaśokānvitaḥ kartā rājasaḥ parikīrtitaḥ ||

    मशीन मसौदा

    रागी, कर्म फल दा चाह्वान, लोभी, हिंसा सुभाऽ आह्ला, अशुद्ध, हरख ते शोक च बगी जाने आह्ला, ऐसा करता राजस आखेआ गेदा ऐ।

    मशीन मसौदा
  28. 28

    अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैष्कृतिकोऽलसः ।

    विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते ॥

    ayuktaḥ prākṛtaḥ stabdhaḥ śaṭho naiṣkṛtiko'lasaḥ |

    viṣādī dīrghasūtrī ca kartā tāmasa ucyate ||

    मशीन मसौदा

    अनुशासनहीन, गंवार, अकड़ू, धोखेबाज, द्रोही, आलसी, निराश ते टालमटोल करने आह्ला, ऐसा करता तामस आखेआ जंदा ऐ।

    मशीन मसौदा
  29. 29

    बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं श‍ृणु ।

    प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनञ्जय ॥

    buddherbhedaṃ dhṛteścaiva guṇatastrividhaṃ śa‍ṛṇu |

    procyamānamaśeṣeṇa pṛthaktvena dhanañjaya ||

    मशीन मसौदा

    हे धनंजय, हून गुणें मताबक बुद्धि ते धृति दा त्रै तरीके दा भेद पूरी चाल्ली ते बक्खरा बक्खरा दस्सेआ जाने आह्ला सुन।

    मशीन मसौदा
  30. 30

    प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये ।

    बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥

    pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca kāryākārye bhayābhaye |

    bandhaṃ mokṣaṃ ca yā vetti buddhiḥ sā pārtha sāttvikī ||

    मशीन मसौदा

    हे पार्थ, जेह्ड़ी बुद्धि प्रवृत्ति ते निवृत्ति, करने जोग ते नेईं करने जोग, डर ते निडरता, ते बंधन ते मोक्ष गी जानदी ऐ, ओह् सात्त्विक ऐ।

    मशीन मसौदा