संस्कृत

Adhyaya 4

ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः

Knowledge and the Renunciation of Action

42 श्लोक

42 श्लोक

  1. 1

    इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् ।

    विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत् ॥

    imaṃ vivasvate yogaṃ proktavānahamavyayam |

    vivasvānmanave prāha manurikṣvākave'bravīt ||

    मशीन मसौदा

    श्री भगवान ने आखेआ: एह् अविनाशी योग मैं विवस्वान गी सखाया हा; विवस्वान ने मनु गी दस्सेआ, ते मनु ने इक्ष्वाकु गी अग्गें सौंपेआ।

    मशीन मसौदा
  2. 2

    एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः ।

    स कालेनेह महता योगो नष्टः परन्तप ॥

    evaṃ paramparāprāptamimaṃ rājarṣayo viduḥ |

    sa kāleneha mahatā yogo naṣṭaḥ parantapa ||

    मशीन मसौदा

    इस चाल्ली परंपरा कन्नै मिले दे इस योग गी राजर्शियें जानेआ। पर हे शत्रुएं गी तपाने आह्ले, मते लम्मे समें च एह् योग इत्थें गुआची गेआ।

    मशीन मसौदा
  3. 3

    स एवायं मया तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः ।

    भक्तोऽसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम् ॥

    sa evāyaṃ mayā te'dya yogaḥ proktaḥ purātanaḥ |

    bhakto'si me sakhā ceti rahasyaṃ hyetaduttamam ||

    मशीन मसौदा

    उऐ पुराना योग मैं अज्ज तुगी दस्सेआ ऐ, कीजे तूं मेरा भक्त ते मेरा मित्तर ऐं। एह् सच्चें गै सारें शा उत्तम रैह्स्य ऐ।

    मशीन मसौदा
  4. 4

    अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः ।

    कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति ॥

    aparaṃ bhavato janma paraṃ janma vivasvataḥ |

    kathametadvijānīyāṃ tvamādau proktavāniti ||

    मशीन मसौदा

    अर्जुन ने आखेआ: तुंदा जन्म ते बाद च होआ, ते विवस्वान दा जन्म पैह्लें। मैं कियां समझां जे तुसें शुरू च एह् सखाया हा?

    मशीन मसौदा
  5. 5

    बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन ।

    तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप ॥

    bahūni me vyatītāni janmāni tava cārjuna |

    tānyahaṃ veda sarvāṇi na tvaṃ vettha parantapa ||

    मशीन मसौदा

    श्री भगवान ने आखेआ: हे अर्जुन, मेरे ते तेरे बी मते जन्म बीती चुके दे न। मैं उनें सारें गी जानना, पर हे शत्रुएं गी तपाने आह्ले, तूं नेईं जानदा।

    मशीन मसौदा
  6. 6

    अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् ।

    प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय सम्भवाम्यात्ममायया ॥

    ajo'pi sannavyayātmā bhūtānāmīśvaro'pi san |

    prakṛtiṃ svāmadhiṣṭhāya sambhavāmyātmamāyayā ||

    मशीन मसौदा

    भामें मैं अजन्मा आं ते मेरी आत्मा अविनाशी ऐ, भामें मैं सारे प्राणियें दा स्वामी आं, फ्ही बी अपनी प्रकृति गी बस्स च रक्खियै मैं अपनी माया कन्नै प्रकट होंदा आं।

    मशीन मसौदा
  7. 7

    यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत ।

    अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ॥

    yadā yadā hi dharmasya glānirbhavati bhārata |

    abhyutthānamadharmasya tadātmānaṃ sṛjāmyaham ||

    मशीन मसौदा

    हे भारत, जिसलै बी धर्म घटदा ऐ ते अधर्म बधदा ऐ, उसलै मैं अपने आपै गी प्रकट करना।

    मशीन मसौदा
  8. 8

    परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् ।

    धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे ॥

    paritrāṇāya sādhūnāṃ vināśāya ca duṣkṛtām |

    dharmasaṃsthāpanārthāya sambhavāmi yuge yuge ||

    मशीन मसौदा

    सज्जनें दी रक्खेआ आस्तै, बुरा करने आह्लें दे नाश आस्तै, ते धर्म गी पक्का करने आस्तै, मैं जुगें-जुगें च प्रकट होंदा आं।

    मशीन मसौदा
  9. 9

    जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः ।

    त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन ॥

    janma karma ca me divyamevaṃ yo vetti tattvataḥ |

    tyaktvā dehaṃ punarjanma naiti māmeti so'rjuna ||

    मशीन मसौदा

    हे अर्जुन, जेह्ड़ा मेरे दिव्य जन्म ते कर्म गी इस चाल्ली सच्चें जानदा ऐ, ओह् शरीर छोड़ने परैंत फ्ही जन्म नेईं लैंदा; ओह् मिगी पांदा ऐ।

    मशीन मसौदा
  10. 10

    वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः ।

    बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः ॥

    vītarāgabhayakrodhā manmayā māmupāśritāḥ |

    bahavo jñānatapasā pūtā madbhāvamāgatāḥ ||

    मशीन मसौदा

    राग, डर ते गुस्से थमां मुक्त, मेरे च लीन ते मेरी शरण आए दे, ज्ञान दे तप कन्नै पवित्र होए दे मते लोक मेरे भाव गी पाई चुके दे न।

    मशीन मसौदा
  11. 11

    ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् ।

    मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥

    ye yathā māṃ prapadyante tāṃstathaiva bhajāmyaham |

    mama vartmānuvartante manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ ||

    मशीन मसौदा

    लोक जिस चाल्ली मेरे कोल औंदे न, उसै चाल्ली मैं उनेंगी अपनांदा आं। हे पार्थ, मनुक्ख हर पासेआ मेरे गै रस्ते पर चलदे न।

    मशीन मसौदा
  12. 12

    काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धिं यजन्त इह देवताः ।

    क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिद्धिर्भवति कर्मजा ॥

    kāṅkṣantaḥ karmaṇāṃ siddhiṃ yajanta iha devatāḥ |

    kṣipraṃ hi mānuṣe loke siddhirbhavati karmajā ||

    मशीन मसौदा

    कर्में च सफलता दी चाह् रक्खने आह्ले लोक इत्थें देवतें दी पूजा करदे न, कीजे मनुक्खें दी दुनिया च कर्म थमां उपजी दी सफलता तौले मिलदी ऐ।

    मशीन मसौदा
  13. 13

    चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः ।

    तस्य कर्तारमपि मां विद्ध्यकर्तारमव्ययम् ॥

    cāturvarṇyaṃ mayā sṛṣṭaṃ guṇakarmavibhāgaśaḥ |

    tasya kartāramapi māṃ viddhyakartāramavyayam ||

    मशीन मसौदा

    गुणें ते कर्में दी बंड मताबक चार वर्णें दी व्यवस्था मैं रची। भामें मैं इसदा करता आं, फ्ही बी मिगी अविनाशी अकर्ता जान।

    मशीन मसौदा
  14. 14

    न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा ।

    इति मां योऽभिजानाति कर्मभिर्न स बध्यते ॥

    na māṃ karmāṇi limpanti na me karmaphale spṛhā |

    iti māṃ yo'bhijānāti karmabhirna sa badhyate ||

    मशीन मसौदा

    कर्म मिगी नेईं छूंह्दे, ते नां मिगी कर्म दे फल दी चाह् ऐ। जेह्ड़ा मिगी इस चाल्ली जानदा ऐ, ओह् कर्में कन्नै नेईं बज्झदा।

    मशीन मसौदा
  15. 15

    एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः ।

    कुरु कर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम् ॥

    evaṃ jñātvā kṛtaṃ karma pūrvairapi mumukṣubhiḥ |

    kuru karmaiva tasmāttvaṃ pūrvaiḥ pūrvataraṃ kṛtam ||

    मशीन मसौदा

    एह् जानियै पराने समें दे मुक्ति चाह्ने आह्लें बी कर्म कीता। इस करी तूं बी उआं गै कर्म कर जियां पराने लोकें बड़ा पैह्लें कीता हा।

    मशीन मसौदा
  16. 16

    किं कर्म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताः ।

    तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥

    kiṃ karma kimakarmeti kavayo'pyatra mohitāḥ |

    tatte karma pravakṣyāmi yajjñātvā mokṣyase'śubhāt ||

    मशीन मसौदा

    कर्म केह् ऐ ते अकर्म केह् ऐ? इस बारै ज्ञानी बी भरमे दे न। मैं तुगी दसङ जे कर्म केह् ऐ, जिसी जानियै तूं बुराई थमां छुट्टी जागा।

    मशीन मसौदा
  17. 17

    कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः ।

    अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः ॥

    karmaṇo hyapi boddhavyaṃ boddhavyaṃ ca vikarmaṇaḥ |

    akarmaṇaśca boddhavyaṃ gahanā karmaṇo gatiḥ ||

    मशीन मसौदा

    कर्म गी समझना पौंदा ऐ, विकर्म गी समझना पौंदा ऐ, ते अकर्म गी बी समझना पौंदा ऐ। कर्म दी गति बड़ी गैह्री ऐ।

    मशीन मसौदा
  18. 18

    कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः ।

    स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् ॥

    karmaṇyakarma yaḥ paśyedakarmaṇi ca karma yaḥ |

    sa buddhimānmanuṣyeṣu sa yuktaḥ kṛtsnakarmakṛt ||

    मशीन मसौदा

    जेह्ड़ा कर्म च अकर्म दिक्खदा ऐ ते अकर्म च कर्म, ओह् मनुक्खें च बुद्धिमान ऐ; ओह् योगी ऐ ते सारे कम्म करदा ऐ।

    मशीन मसौदा
  19. 19

    यस्य सर्वे समारम्भाः कामसङ्कल्पवर्जिताः ।

    ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः ॥

    yasya sarve samārambhāḥ kāmasaṅkalpavarjitāḥ |

    jñānāgnidagdhakarmāṇaṃ tamāhuḥ paṇḍitaṃ budhāḥ ||

    मशीन मसौदा

    जिसदे सारे जतन कामना ते स्वार्थी संकल्प थमां मुक्त न, जिसदे कर्म ज्ञान दी अग्ग च सड़ी गेदे न, उसी ज्ञानी पंडित आखदे न।

    मशीन मसौदा
  20. 20

    त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः ।

    कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किञ्चित्करोति सः ॥

    tyaktvā karmaphalāsaṅgaṃ nityatṛpto nirāśrayaḥ |

    karmaṇyabhipravṛtto'pi naiva kiñcitkaroti saḥ ||

    मशीन मसौदा

    कर्म दे फल दा मोह् छोड़ियै, सदा संतुश्ट ते कुसै पर निर्भर नेईं, ओह् कर्म च पूरी चाल्ली लग्गे दा होने पर बी असल च किश नेईं करदा।

    मशीन मसौदा
  21. 21

    निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः ।

    शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥

    nirāśīryatacittātmā tyaktasarvaparigrahaḥ |

    śārīraṃ kevalaṃ karma kurvannāpnoti kilbiṣam ||

    मशीन मसौदा

    बिना आस दे, मन ते शरीर गी बस्स च रक्खियै, सारी ममता छोड़ियै, सिर्फ शरीर दा कर्म करदे होई ओह् कोई दोश नेईं पांदा।

    मशीन मसौदा
  22. 22

    यदृच्छालाभसन्तुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सरः ।

    समः सिद्धावसिद्धौ च कृत्वापि न निबध्यते ॥

    yadṛcchālābhasantuṣṭo dvandvātīto vimatsaraḥ |

    samaḥ siddhāvasiddhau ca kṛtvāpi na nibadhyate ||

    मशीन मसौदा

    जेह्ड़ा बिना मंगे मिली दी चीज कन्नै संतुश्ट ऐ, द्वंद्वें थमां परे ऐ, ईर्खा थमां मुक्त ऐ, ते सफलता ते असफलता च इक बराबर ऐ, ओह् कर्म करदे होई बी नेईं बज्झदा।

    मशीन मसौदा
  23. 23

    गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः ।

    यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते ॥

    gatasaṅgasya muktasya jñānāvasthitacetasaḥ |

    yajñāyācarataḥ karma samagraṃ pravilīyate ||

    मशीन मसौदा

    जिसदा मोह् मुक्की गेदा ऐ, जेह्ड़ा मुक्त ऐ, जिसदा मन ज्ञान च टिके दा ऐ, ते जेह्ड़ा यज्ञ आस्तै कर्म करदा ऐ, उसदे सारे कर्म घुली जंदे न।

    मशीन मसौदा
  24. 24

    ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् ।

    ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना ॥

    brahmārpaṇaṃ brahma havirbrahmāgnau brahmaṇā hutam |

    brahmaiva tena gantavyaṃ brahmakarmasamādhinā ||

    मशीन मसौदा

    अर्पण ब्रह्म ऐ, आहुति ब्रह्म ऐ, ब्रह्म राहें ब्रह्म रूपी अग्ग च पाई जंदी ऐ। जेह्ड़ा हर कर्म च ब्रह्म दिक्खदा ऐ, ओह् ब्रह्म गी गै पांदा ऐ।

    मशीन मसौदा
  25. 25

    दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते ।

    ब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति ॥

    daivamevāpare yajñaṃ yoginaḥ paryupāsate |

    brahmāgnāvapare yajñaṃ yajñenaivopajuhvati ||

    मशीन मसौदा

    किश योगी सिर्फ देवतें गी यज्ञ अर्पत करदे न; दूए ब्रह्म दी अग्ग च यज्ञ गी गै आहुति दे रूप च अर्पत करदे न।

    मशीन मसौदा
  26. 26

    श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति ।

    शब्दादीन्विषयानन्य इन्द्रियाग्निषु जुह्वति ॥

    śrotrādīnīndriyāṇyanye saṃyamāgniṣu juhvati |

    śabdādīnviṣayānanya indriyāgniṣu juhvati ||

    मशीन मसौदा

    किश सुनने ते होर इंद्रियें गी संयम दी अग्ग च अर्पत करदे न; दूए शब्द ते होर विशें गी इंद्रियें दी अग्ग च अर्पत करदे न।

    मशीन मसौदा
  27. 27

    सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे ।

    आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते ॥

    sarvāṇīndriyakarmāṇi prāṇakarmāṇi cāpare |

    ātmasaṃyamayogāgnau juhvati jñānadīpite ||

    मशीन मसौदा

    दूए इंद्रियें ते प्राण दे सारे कर्में गी ज्ञान कन्नै बाली दी आत्म-संयम योग दी अग्ग च अर्पत करदे न।

    मशीन मसौदा
  28. 28

    द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे ।

    स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः ॥

    dravyayajñāstapoyajñā yogayajñāstathāpare |

    svādhyāyajñānayajñāśca yatayaḥ saṃśitavratāḥ ||

    मशीन मसौदा

    किश धन-पदार्थ अर्पत करदे न, किश तप, किश योग; ते दूए, कड़े बरतें आह्ले जतन करने आह्ले, शास्त्र दा पाठ ते ज्ञान अर्पत करदे न।

    मशीन मसौदा
  29. 29

    अपाने जुह्वति प्राणं प्राणेऽपानं तथापरे ।

    प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः ॥

    apāne juhvati prāṇaṃ prāṇe'pānaṃ tathāpare |

    prāṇāpānagatī ruddhvā prāṇāyāmaparāyaṇāḥ ||

    मशीन मसौदा

    दूए, प्राणायाम च लग्गे दे, बाह्र जाने आह्ली सांह् गी अंदर औने आह्ली सांह् च ते अंदर औने आह्ली गी बाह्र जाने आह्ली च अर्पत करदे न, दौंऊं दी चाल गी रोकियै।

    मशीन मसौदा
  30. 30

    अपरे नियताहाराः प्राणान्प्राणेषु जुह्वति ।

    सर्वेऽप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः ॥

    apare niyatāhārāḥ prāṇānprāṇeṣu juhvati |

    sarve'pyete yajñavido yajñakṣapitakalmaṣāḥ ||

    मशीन मसौदा

    दूए, अपने खाने गी नियम च रक्खियै, प्राणें गी प्राणें च अर्पत करदे न। एह् सारे यज्ञ गी जानदे न, ते यज्ञ राहें उंदे मैल नश्ट होई जंदे न।

    मशीन मसौदा